دکتر علی متولّی‌زاده اردکانی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه ملّی مهندسی ژنتیک و زیست فناوری
پژوهشکدة زیست فناوری پزشکی
عضو مهمان گروه علوم پایه (شاخة زیست‌شناسی) و عضو کمیتة آینده‌پژوهی مرکز مطالعات علم و فناوری فرهنگستان جمهوری اسلامی ایران
مقدّمه
در طول دو دهة گذشته، محصولات دستکاری شدة ژنتیک (تراریخته) در چند نوع ذرّت، سویا،کانولا و پنبه به بازار جهانی وارد شده است که در مجموع 99% مساحت زیر کشت این نوع محصولات در جهان می‌باشد. تقریباً 100% این محصولات دستکاری شدة ژنتیک، دارای ویژگی مقاومت در برابر حشره یا علف کش می‌باشند. در طول دو دهة گذشته، فقط 10 کشور در جهان، 98% مساحت زیر کشت این محصولات و سه کشور «آمریکا»، «آرژانتین» و «برزیل»، 75% از کلّ این مساحت را درخود جای داده‌اند. محصولات دستکاری شدة ژنتیک تقریباً بر روی 4% از کلّ زمین‌های قابل کشت در جهان و با کمتر از 1% از کلّ کشاورزان جهان کشت شده است. در این دو دهه، شواهد و مطالعات زیادی در زمینة اثرات محیط‌زیستی و سلامت محصولات کشاورزی دستکاری شدة ژنتیک انجام شده است که در مجموع، منجر به تصمیم 21 دولت در جهان (سوئیس، آلمان، اتریش، ژاپن، ایرلند شمالی، فرانسه، ایتالیا، روسیه، نیوزلند، لاتویا، لیتونیا، هلند، اسکاتلند، لهستان، اسلووانی، کروواسی، صربستان، مجارستان، یونان، بلغارستان، لوکزامبورگ،) در عدم کاشت این محصولات و بعضاً استفادة محدود از این محصولات در کشورشان شده است.
در تابستان گذشته در سال 2015م. حتّی پاپ، رهبر کاتولیک‌های جهان در نامه‌ای خطاب به همة افراد جامعه در مورد تأثیر محصولات دستکاری شدة ژنتیک بر روی اکوسیستم و متمرکز ساختن زمین‌های کشاورزی در دستان تعدادی محدود از افراد بشر، ابراز نگرانی کرد.
در سال 1390ه .ش. به عنوان سردبیر فصل‌نامة انگلیسی زبان زیست فناوری پزشکی «ابن‌سینا» در کشور، سرمقاله و مقاله‌ای در مورد خطرات احتمالی محصولات دستکاری شدة ژنتیک GMOs و نگرانی‌های اجتماعی در مورد این موضوع را به چاپ رساندم؛ امّا نمی‌دانستم که در سال 1394ه .ش. این موضوع تبدیل به یکی از حادّترین بحث‌های اجتماعی بین طرفداران و مخالفان استفاده از محصولات دستکاری شدة ژنتیک و کاشت این محصولات در کشور خواهد شد.
با چاپ مقاله‌ای در دو قسمت در روز‌های 26 و 27 مهر ماه 94ه .ش. در صفحة اقتصادی روزنامة اطّلاعات با عنوان «تراریخته‌ها؛ سؤال قرن» که بیشتر بر اهمّیت محصولات دستکاری شدة ژنتیک در رفع گرسنگی در سطح جهان توجّه کرده بود و با توجّه به اهمّیت موضوع و وظیفة آگاه‌سازی جامعة علمی و عموم مردم ایران به موضوع محصولات دستکاری شدة ژنتیک تصمیم به تهیّة مقاله حاضر کردم تا در آن وضعیت موجود، استفاده از این محصولات را در سطح جهان، با استناد به منابع علمی ارائه کنم که تاکنون منجر به احتیاط 21 کشور در اتّحادیة اروپا و خارج از آن، در منع کاشت و بعضاً استفادة محدود از این محصولات، به عنوان سیاست‌های استراتژیک این دولت‌ها شده است. به طور خلاصه، مواضع موافقان استفاده از محصولات دستکاری شدة ژنتیک در ذیل آورده شده است:
طرفداران محصولات دستکاری شدة ژنتیک GMOs مدّعی می‌باشندکه:
1. استفاده از تکنیک‌های مهندسی ژنتیک در ایجاد این محصولات جدید در واقع در امتداد آمیزش‌های طبیعی گیاهان است و ریسک بیشتر یا متفاوتی از زاد و و لد طبیعی محصولات گیاهی در طبیعت ایجاد نمی‌کند؛
2. این محصولات ایمن هستند و می‌توان آنها را مغذّی‌تر از محصولات گیاهی طبیعی کرد؛
3. تولید این محصولات تحت نظارت و مقرّرات برای ایمن‌سازی هستند؛
4. بازده محصول با استفاده از این روش، افزایش پیدا می‌کند؛
5. استفاده از آفت‌کش‌ها را کم می‌کند؛
6. به نفع کشاورزان خواهد بود و زندگی آنها را راحت‌تر می‌کند؛
7. منافع اقتصادی بالایی دارد؛
8. سود به محیط زیست می‌رساند؛
9. کمک به تغذیة مردم جهان خواهد کرد؛
متأسّفانه باید گفت بر اساس شواهد قابل اطمینان و مستند‌های علمی، نُه ادّعای ذکر شده در بالا صحّت ندارد و برعکس، شواهد علمی جمع‌آوری و منتشر شده در طول دو دهة گذشته در ارتباط با محصولات دستکاری شدة ژنتیک نشان‌دهندة موارد زیر می‌باشند:
1. محصولات دستکاری شدة ژنتیک در آزمایشگاه ساخته می‌شوند و استفاده از تکنولوژی مهندسی ژنتیک با مقایسه با روش‌های آمیزش طبیعی در گیاهان متفاوت است و ریسک این محصولات با ریسک محصولات غیر دستکاری شدة ژنتیک متفاوت است؛
2. محصولات دستکاری شدة ژنتیک می‌تواند سمّی، آلرژیک یا کمتر مغذّی باشند، نسبت به نوع طبیعی این محصولات؛
3. نظارت بر این محصولات برای ایمن بودن ناکافی است؛
4. پتانسیل بازدهی محصول افزایش پیدا نمی‌کند؛
5. مقدار استفاده از آفت‌کش‌ها را کم نمی‌کند؛ بلکه افزایش می‌دهد؛
6. مشکلات زیادی را برای کشاورزان ایجاد که شامل علف‌های هرز درشت و مقاوم شده به علف کش می‌شود، کیفیت خاک را کم می‌کند و بازار را مختل می‌کند؛
7. سبب آثار اقتصادی آشفته و به‌هم ریختن بازار می‌شود؛
8. باعث صدمه زدن به خاک ، به‌هم ریختن اکوسیستم و کاهش تنوّع زیستی می‌شود؛
9. نمی‌تواند مشکل غذایی جهان را حل کند؛ امّا باعث انحراف توجّه به دلایل اصلی گرسنگی در جهان می‌شود؛ مانند: فقر، عدم دسترسی به غذا و سرزمین برای کاشت؛
در این مقاله، به شواهد علمی در مورد 9 نکتة مطرح شدة مدّعیان استفاده از محصولات دستکاری شدة ژنتیک با استناد به منابع علمی می‌پردازیم تا خوانندگان محترم خود نتیجه‌گیری فرمایند.
بر اساس شواهد زیاد، هیچ نیازی به ریسک استفاده از محصولات دستکاری شدة ژنتیک نیست؛ در حالی‌که راه حل‌های مناسب و مؤثّری برای توسعة پایدار، با استفاده از آمیزش معمولی گیاهان وجود دارد. بعضی از این تکنولوژی‌ها، مانند تعیین نقشة ژنی و انتخاب نوع گیاه با استفاده از مارکر خاص، سبب افزایش بازده محصول گیاهان می‌شود و آنها را به خشکی و حشرات و بیماری‌ها مقاوم می‌کند و می‌تواند نیاز‌های امروز و آینده را برآورده کند. واقعیت این است که کیفیت و ثمر بخشی سیستم‌های تولیدکنندة غذا فقط به مقدار کمی، به ژنتیک گیاه و به میزان بسیار زیاد، بستگی به روش‌های کشاورزی دارد که در کشوری با زیست بوم‌های متفاوت، مانند ایران، می‌تواند به هزاران روش برسد.
آیا محصولات دستکاری شدة ژنتیک با گیاهان طبیعی شباهت دارند؟
محصولات دستکاری شدة ژنتیک از نظر تکنیکی و مفهومی، با آمیزش طبیعی گیاهان تفاوت دارد و موجب ریسک‌های متفاوتی می‌شود. در قوانین اتّحادیة اروپا، محصولات دستکاری شدة ژنتیک این‌چنین تعریف شده‌اند: مادّة ژنتیکی به روشی تغییر داده شده است که به طور طبیعی با آمیزش یا ترکیب طبیعی اتّفاق نمی‌افتد. 1
در «پروتکل کارتاهنا» در ایمنی زیستی 2 که تفاهم‌نامة بین المللی است و 166 کشور جهان، از جمله دولت جمهوری اسلامی ایران آن را امضا کرده است، حفاظت از تنوّع زیستی در برابر تکنولوژی‌هایی که می‌توانند منتهی به دستکاری ژنتیکی گیاهان شوند، آمده است که محصولات دستکاری شدة ژنتیک با آمیزش طبیعی متفاوت است و ارزیابی ایمنی باید برای هر موجود زیستی دستکاری شدة ژنتیک که قرار است در غذا، از آن استفاده شود یا به محیط زیست رها شود، انجام پذیرد.
واقعیت این است که آمیزش طبیعی فقط بین انوع زیستی شبیه به هم انجام می‌شود (گندم و گندم و نه گندم با خیار و گوجه فرنگی یا ماهی). به این ترتیب، ژن‌ها اطّلاعات خود را برای همة اجزای یک موجود، به روشی منظّم به نسل آینده انتقال می‌دهند؛ در حالی‌که در روش دستکاری ژنتیکی از تکنیک آزمایشگاهی استفاده می‌شود تا انتقال ژن را بین موجودات غیر خودی و دور انجام پذیر کنند. حتّی در این روش، مادّة ژنتیک (DNA) مصنوعی را می‌توان به ژنوم موجودات زنده انتقال داد. در محصولات دستکاری شدة ژنتیکی که هم‌اکنون در
بازار موجود است و مقاومت به علف‌کش‌ها را ایجاد می‌کند، از کاست ژنی استفاده می‌شود که از چهار موجود متفاوت استفاده شده است: دو نوع باکتری از خاک، یک نوع گیاه و یک ویروس گیاهی. این نشان می‌دهد که ترکیب این موادّ ژنتیکی، هیچ زمانی در طبیعت انجام نمی‌پذیرد.
از آنجا که کاست ژنی دستکاری شده از زمان ورود به سلول گیاهی، می‌تواند در هر نقطه از ژنوم سلول گیاهی میزبان قرار گیرد که در آنجا، ژن‌های سلولی فعّال هستند، بنابراین احتمال بالایی وجود دارد که اختلال در فعّالیت‌های بیوشیمیایی و سلول گیاهی میزبان ایجاد شود. تست کردن این نوع اختلالات و ارزیابی دقیق این تغییرات با روش‌های کنونی ارزیابی ایمنی، قریب به غیر ممکن می‌باشد. بنابراین ادّعای طرفداران استفاده از محصولات دستکاری شدة ژنتیک که همه نوع ارزیابی‌های ایمنی بر روی این محصولات انجام می‌شود، نمی‌تواند صحّت داشته باشد.
آیا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک نسبت به نوع طبیعی این محصولات می‌تواند سمی، آلرژیک یا دارای ارزش غذایی کمتر باشند؟
در بعضی از محصولات دستکاری‌شده ژنتیک افزایش بیان ژن انتقال داده شدة مورد نظر است؛ مثلاّ برای مقاومت در برابر علف‌کش‌ها؛ امّا در موارد دیگر، بیان ژن می‌بایستی در نقاط ویژه‌ای مانند شاخه و ریشه‌ها انجام شود. به دلیل استفاده از روش انتقال ژن‌ها به همة سلول‌های گیاهی؛ مثلاً برای سمّ Bt که مورد نظر است، حشرات معیّنی قسمت مشخّصی از گیاه را خورده و کشته شود، حشراتی که آفت گیاهی نیستند، مانند زنبور و پروانه هم این سموم را خورده و کشته می‌شوند. بنابراین در گیاهان دستکاری‌شدة ژنتیک، سیستم‌های تنظیمی و فعّالیت‌های طبیعی آنها، طبیعی مختل می‌شوند؛ در حالی‌که در آمیزش طبیعی و حتّی آمیزش‌هایی که جهش از طریق موادّ شیمیایی و اشعه ایجاد شده است، اختلالی در سیستم تنظیم ژن ایجاد نمی‌شود.
روش‌های کنونی مورد استفاده در مهندسی ژنتیک، به همراه فرآیند‌های کشت بافت، غیردقیق و بسیار جهش‌زا می‌باشند و به تغییرات غیر قابل پیش‌بینی در مادّة وراثتی DNA ، پروتئین‌ها و فرآیند‌های بیوشیمیایی در محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک می‌شوند. این تغییرات می‌توانند به نتایج غیر پیش‌بینی شده به شکل سمّی شدن منجر یا اثرات آلرژیک و تغییرات در خاصیت غذایی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، کاهش توانمندی در مقاومت در برابر بیماری، حشرات، خشکی و دیگر استرس‌ها و باروری و اثرات غیرقابل پیش‌بینی بر روی محیط زیست، مانند افزایش علف‌ها شوند.
آیا تولید محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک تحت نظارت و مقرّرات ایمن‌سازی هستند؟
طبق قوانین سازمان دارو و غذا در «آمریکا» (FDA) 3 و سازمان ایمنی غذا در اروپا (ESFA) 4 صنایع تولید کنندة غذا و محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، مسئولیت ایمنی آنها را به عهده دارند؛ اگرچه
صنایع تولید کنندة غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک، ادّعا می‌کنند که شدیداً تحت مقرّرات کار می‌کنند، امّا واقعیت این است که سیستم‌های مقرّراتی بر روی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک در سطح جهان بسیار متفاوت است و از سطح عمل به مقرّرات به صورت داوطلبانه (در آمریکا) تا ضعیف (در اروپا) متغیر است و هیچ‌کدام از این قوانین کافی نیست تا از سلامت مصرف‌کنندگان حمایت کند و همة آزمایش‌های ایمنی به وسیلة شرکت‌هایی هستند که آرزو دارند تولیدات دستکاری‌شدة ژنتیک خود را بفروشند. یکی از مهم‌ترین مدارکی که سازمان دارو و غذا در آمریکا، در یک طرح دعوی در دادگاه، به ناچار به مردم ارائه شد، مربوط به یک متخصّص میکروبیولوژیستی است با نام Dr. Louis Pribyl که در نامه‌ای به مسئولان سازمان غذا و دارو اعلام می‌دارد که روش آنها در مورد ارزیابی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک علمی نیست.5 محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، اوّلین بار در اوایل دهة 1990م. به بازار آمریکا آمد، با وجود آنکه دانشمندان سازمان دارو و غذا در آمریکا اخطار داده بودند که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک با آمیزش‌های طبیعی متفاوت است و به همراه ریسک ویژه‌ای است که شامل سموم جدید یا آلرژن‌ها می‌شوند که بسیار سخت قابل شناسایی می‌باشند.6و7و8
مقامات سازمان غذا و دارو قبول کردند که این سازمان طبق برنامة تعیین شده از طرف دولت آمریکا، مبنی بر حمایت از رشد صنایع بیوتکنولوژی 9 در آن کشور، به نگرانی‌های ابراز شده از طرف دانشمندان خود در مورد سلامتی محصولات دستکاری شده توجّه نکرده و اجازه دادند این محصولات بدون هیچ ارزیابی، آزمایش یا برچسبی، به بازار روانه شود.
بر خلاف نظر عمومی در جهان، که شامل مسئولین بهداشت و سلامت کشور ایران هم می‌شود، سازمان غذا و دارو در آمریکا فرآیند اجباری برای ارزیابی ایمنی غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک را برای این صنایع اعمال نکرده است و هیچ غذای دستکاری شده‌ای که در بازار جهانی و آمریکا وجود دارد، هرگز مورد تأیید سازمان غذا و دارو در آمریکا قرار نگرفته است. در حال حاضر این سازمان، کلّیة اطّلاعات مربوط به محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک را که از سوی این صنایع داوطلبانه ارائه می‌گردد، مورد پذیرش قرار می‌دهد و در حال حاضر، در آمریکا هیچ قانونی وجود ندارد تا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک مورد ارزیابی قرار بگیرند. این به دلیل آن است که سازمان غذا و داروی آمریکا مدّعی است که غذای دستکاری‌شدة ژنتیک می‌تواند بدون آزمایش یا تحت نظارت توسط شرکت‌ها به بازار برده شوند؛ چون به طور کلّی این محصولات توسط این سازمان ایمن شناخته می‌شوند.10
در سطح جهان، سازمان‌های نظارتی غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک را طبق نظریّة «برابری واقعی» (Substantial Equivalence) تأیید می‌کنند. در این نظریّه فرض می‌شود که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک دارای محتوا (پروتئین، چربی، کربوهیدرات) مشابه محصولات طبیعی هستند. بنابراین ارزیابی سفت و سخت مورد نیاز نیست. برای اوّلین بار این نظریه را سازمان همکاری و توسعه برای اقتصاد (OECD) 11و12 ارائه کرد؛ برای تسهیل بازرگانی در سطح بین‌الملل و
نه حمایت از سلامت عمومی مردم. این نظریّه مورد انتقاد بوده است و از نظر علمی از نظر دانشمندان مستقل 13 و «جامعة رویال کانادا» غیر دقیق 14و15 می‌باشد. مثالی که در این مورد زده می‌شود، گاوی است که مبتلا به جنون گاوی و گاوی که سالم است. طبق این نظریّه، این دو گاو برابری واقعی دارند، در حجم و اندازه و وزن؛ امّا چه کسی است که قبول کند این دو گاو برابری واقعی دارند؟ مطالعات بر روی سویا، 16 و17 کانولا، 18 برنج، 19 ذرّت 20 نشان داده‌اند که برابری واقعی بین محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک و طبیعی وجود ندارد.
متأسّفانه در سرتاسر جهان، سازمان‌هایی که نقش نظارتی بر محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک دارند از شفّافیت، مهارت و واقع بینی برخوردار نمی‌باشند. افرادی که در این نوع مجموعه‌های نظارتی هستند، اغلب تضادّ منافع دارند.
آیا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک ایمن هستند؟
متأسّفانه مطالعات ایمنی غذایی عمیق بر روی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک که توسط محقّقان مستقل از صنایع محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک انجام شده باشد، نادر است. یکی از مشکلات عدم دسترسی به بذر‌های دستکاری‌شدة ژنتیک و انواع غیر دستکاری‌شدة ژنتیک، از طریق شرکت‌های تولید کننده می‌باشد. دانشمندانی که سعی کرده‌اند تحقیقاتی در این حوزه انجام دهند و ریسک استفاده از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک را نشان داده‌اند، مورد تحدید و مؤاخذه قرار گرفته‌اند و حتّی شغلشان را از دست داده‌اند.
اغلب ادّعا می‌شود که طبق بسیاری از مطالعات مستقل بر روی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، آنها ایمن هستند؛21 امّا منابع تأمین‌کنندة نویسندگان این مطالعات، به صنایعی برمی‌گردد که از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک حمایت می‌کنند. مروری بر منابع مالی مطالعات علمی بر روی ریسک سلامت محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک و غذا، نشان داده است که تضادّ منافع مادّی یا حرفه‌ای وجود داشته و در این مطالعات، ارتباط قوی بین نتایج مطالعات به نفع محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک بوده است. نتیجه‌گیری در مورد ایمن بودن محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، ارتباط داشتند با منابعی که اعلام نشده بودند. همچنین ارتباط قوی بین عدم اعلام منابع مالی و ارتباط نویسندگان با محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک وجود داشت.22 مطالعات مستقل بر روی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک به دو دلیل نادر است:
1. تحقیقات مستقل بر روی ریسک محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک مورد حمایت مالی قرار نمی‌گیرند؛
2. صنایع مربوط به محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک از حقّ ثبت و اختراع محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک استفاده می‌کنند تا تحقیقات مستقل بر روی این محصولات را محدود کنند. حتّی اگر اجازة مطالعات توسط این کمپانی‌ها داده شود، حقّ جلوگیری از چاپ را حفظ می‌کنند 23 و فقط مقالاتی به چاپ می‌رسند که مورد تأیید باشند و در واقع این مطالعات نتایجی اعلام کنند که خوشایند این صنایع باشند. یکی از مطالعات معدود و مستقلّی که امکان چاپ مقاله‌ای را در مورد ایمنی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک از کمپانی «مونسانتو» را پیدا کرده است، توسط محقّقی فرانسوی به نام Gilles-Eric Seralini انجام شده است. این محقّق به مدّت دو سال محصول ذرّت NK603 ازکمپانی مونسانتو را به همراه مقدار کمی علف‌کش راندآپ، به موش‌ها خوراند و مشاهده کرد که این موش‌ها زودتر از موقع می‌میرند و افزایش تومور دارند.24 یکی از نکات مهمّ این مطالعه این بود که
اوّلین تومور‌ها پس از چهار ماه دیده شدند و صدمه به کبد، کلیه و غدّة هیپوفیز در سال دوم این مطالعه، در موش‌ها دیده شدند؛ در حالی‌که شرکت مونسانتو، آزمایش ایمنی خود را بر روی موش‌ها در نود روز به پایان می‌برد. همچنین یک محقّق ایتالیایی با نام Manuela Malatesta در تحقیقاتی بر روی سویای محصول کمپانی مونسانتو نشان داد که صدمات کبد و پانکراس در موش‌ها دیده می‌شوند. 25و26 در مطالعة دیگری توسط محقّق Emma Rosi-Marshall از آمریکا، اثر منفی بر روی رشد لارو حشره‌ای که در محیط زیست زندگی می‌کند و هدف اصلی ذرّت دستکاری‌شدة ژنتیک Bt نبوده است، گزارش شد. 27 در مطالعة دیگری توسط Arpad Pusztai از «انگلستان» که با بودجة دولت انگلیس بر روی ایمنی غذای دستکاری‌شدة ژنتیک با موضوع سیب‌زمینی انجام شده بود، گزارش شد که این سیب‌زمینی‌ها صدمه به سیستم گوارش و اعضای بدن موش‌های آزمایشگاهی زده است.28 مطالعة دیگری از «مکزیک» توسط محقّق Ignacio Chapela نشان داد که ذرّت‌های بومی مکزیک توسط ژن‌های محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک آلوده شده‌اند. این موضوع از آن جهت حائز اهمّیت است که مکزیک مرکز اوّلیة بومی‌سازی ذرّت است و منبع بسیاری از انواع ذرّت که از آنها برای ایجاد تنوّع در ذرّت استفاده می‌شود. مکزیک کاشت ذرّت دستکاری‌شدة ژنتیک را برای حفظ انواع بومی ذرّت منع کرده بود؛ امّا واردات ذرّت دستکاری‌شدة ژنتیک از آمریکا این آلودگی را ایجاد کرده بود.29
در سال 2013م. تقریباً 300 دانشمند بین‌المللی طوماری را امضا کردند که در آن گفته شده بود که هیچ‌گونه اجماع علمی در مورد محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک وجود ندارد و تعدادی مطالعات، نگرانی‌های جدّی را ایجاد کرده است.30
خطرات ضدّ سلامت غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک در حیوانات آزمایشگاهی، وقتی از خطرات غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک صحبت می‌شود، به سه مورد اشاره دارد:
1. در طول فرآیند دستکاری ژنتیک جهش‌هایی ایجاد می‌شود که ساختار ژن را می‌تواند تغییر دهد یا تأثیر بر فعّالیت‌ها و ساختار زیستی سلول بگذارد. این تغییرات می‌تواند به تغییراتی ناخواسته در ترکیب سلولی، شامل ایجاد آلرژن‌ها و سمّ جدید یا اختلال در ارزش تغذیه‌ای بیانجامد؛
2. محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، برای مثال سمّ Bt در محصولات ضدّ حشرات ممکن است سمّی یا آلرژنیک باشند؛
3. تغییرات در روش‌های کشاورزی مربوط به استفاده از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک ممکن است به باقی ماندن سموم بیانجامد.
شواهد نشان داده‌اند که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک دارای ترکیب متفاوتی از نوع غیردستکاری‌شدة ژنتیک می‌باشند، حتّی اگر هر دو نوع، در شرایط مساوی و در یک زمان و یک مکان کاشت شوند. این به معنی آن می‌باشد که این تغییرات به دلیل عوامل محیطی متفاوت نیست؛ بلکه به دلیل تغییرات ژنتیکی است. تغییرات در ارزش تغذیه‌ای، به دو دلیل باعث نگرانی است: اوّل آنکه این محصولات که یا باعث کمبود یا افزایش نوع ویژه‌ای از مغذّی‌ها شده است، می‌تواند مستقیماً بر روی سلامت حیوان و انسانی که این غذاها را می‌خورد، تأثیر بگذارد. دوم آنکه این نشانه‌ای است که فرآیند دستکاری ژنتیک تغییراتی در مسیر‌های بیوشیمیایی سلول داده است. این می‌تواند سرنخی باشد از تغییرات غیر قابل انتظار که هنوز شناسایی نشده‌اند؛ مانند ایجاد سموم و آلرژی‌زایی که در حوزة سلامت انسان و حیوان بسیار مهم می‌باشد.
مطالعات بر روی حیوانات آزمایشگاهی نشان داده است که ذرّت دستکاری شدة مونسانتو در طول دو سال باعث صدمه به کبد، کلیه و اختلال در فعّالیت غدّة هیپوفیز و قطع فعّالیت هورمون می‌شود.ذرّت دستکاری شدة Bt در سه ماه باعث ایجاد تفاوت در وزن، ارگان‌های بدن و بیوشیمی خون و باروری در مقایسه با ذرّت غیردستکاری شدة طبیعی شده‌اند.31
مطالعات دیگری تأثیرات منفی محصولات گوناگون دستکاری‌شدة ژنتیک را در حیواناتی، مانند موش،خوک، گوسفند و ماهی نشان داده‌اند و اندام‌های تأثیر یافته در معده،32و33 پاسخ ایمنی و عکس العمل آلرژیک،34 اختلال ایمنی،35 التهاب معده،36 سمّیت در کبد و کلیه، کبد بزرگ شده،37 اختلال در سیستم گوارش و تغییرات در کبد و پانکراس،38 رشد بیش از اندازه در لایة سلولی روده،39 اختلال در روده‌ها،40 تغییرات در بیوشیمی خون و فلور باکتری روده و پاسخ ایمنی،41 تغییر در فلور باکتری روده و وزن ارگان‌ها،42 اختلال گوارشی و جذب موادّ غذایی 43 گزارش شده است.
خطرات ضدّ سلامت غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک در انسان
متأسّفانه تعدادی اندکی مطالعه بر روی غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک در انسان انجام گرفته است و نتایج نشان می‌دهند که مشکلاتی وجود دارند که پیگیری نشده است. در مطالعه‌ای که بر روی انسان‌های داوطلب انجام گرفته، تنها یک وعدة غذای سویای دستکاری‌شدة ژنتیک خورده شده است و مادّة ژنتیک (DNA) در سیستم گوارش پیدا شد. همچنین وجود کاست‌های ژن در غذای در مرحلة هضم و انتقال کاست ژن‌های دستکاری شده در سویا به باکتری‌هایی که در روده زندگی می‌کنند (انتقال افقی DNA) 44و45 در مطالعه‌ای دیگر، پاسخ ایمنی در افرادی که سویای دستکاری شده خورده بودند با آنهایی که سویای طبیعی خورده بودند، مقایسه و کشف شد که پاسخ ایمنی به سویای دستکاری‌شدة ژنتیک خورده ایجاد شده بود.46 در مطالعه‌ای دیگر، نشان داده شد، افراد دریافت کنندة سویای دستکاری‌شدة ژنتیک (که ژن‌های آن از آجیل‌های برزیلی گرفته شده بود) به سیستم ایمنی افراد آلرژیک به آجیل‌های برزیلی پاسخ می‌دهند.47 این مشاهده به معنی آن است که این نوع سویا، عکس‌العمل آلرژیک در افرادی که آلرژی به آجیل‌های برزیلی دارند، ایجاد می‌کند. در مطالعه‌ای در کانادا، پروتئین ضدّ حشره که در محصول دستکاری‌شدة ژنتیک Bt وجود دارد، در خون زنان بادار و معمولی و در خونی که به جنین می‌رسد، گزارش شد.48 این مطالعات نشان می‌دهند که مصرف
غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک پتانسیل این را دارند که مشکل زا باشند و نیاز به مطالعات بیشتری در این زمینه وجود دارد. اجماع نظر وجود دارد که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک بهتر است در دراز مدّت بر روی داوطلبان تست شوند؛ قبل از ورود به بازار. در غیر این‌صورت، غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک باید از ورود به بازار منع شوند. همچنین محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک باید برچسبی در همة کشورها داشته باشند که نشان دهندة نوع محصول است و پس از ورود به بازار، بهتر است در جامعه‌ای که این محصولات را مصرف می‌کند، رصد شوند.
یکی از دلایلی که باید سیستم رصد کردن محصولات دستکاری شده را اجرا کرد، سابقه‌ای است که در مورد این محصولات وجود داشته است. در سال1989م. در آمریکا، محصول ال-تریپتوفان (L-tryptophan) که در باکتری دستکاری‌شدة ژنتیک تولید شده بود، سبب مسمومیت و مرگ 37 نفر و ناتوانی 1500 نفر شد و دلیل آن را مربوط به سمّی دانستند که بیش از مقدار معمول در این باکتری دستکاری‌شدة ژنتیک تولید شده بود.49و50و51و52 پاسخ آلرژیک به ذرّت StarLink در سال 2000م. در آمریکا 53 نمونة دیگری از آثار این تولیدات محسوب می‌شود.
آیا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک مصرف شده برای تغذیة حیوانات و خوردن تولیدات از این حیوانات برای سلامت انسان ضرر دارد؟
ادّعا می‌شود که DNA و پروتئین در محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک که برای تغذیة حیوانات استفاده می‌شوند، در سیستم گوارش حیوانات تجزیه شده و در تولیدات این موجودات قابل شناسایی نیست؛ امّا DNA محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک که برای تأمین غذای حیوانات به کار برده شده‌اند، در تولیدات این حیوانات، مانند شیر و گوشت که به مصرف انسان‌ها می‌رسد، مشاهده شده است. حتّی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، گزارش شده است که تأثیر منفی بر روی سلامت حیواناتی دارند که این محصولات را مصرف می‌کنند. DNA محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک که توسط ارگان‌های بدن این حیوانات جذب شده، در گوشت و ماهی مصرفی انسان‌ها دیده شده است.54و55و56و57 پروتئین سمّی حشره‌کش Bt در خون و منبع تغذیه‌کنندة خون جنین در زنان باردار و غیر باردار گزارش شده است؛58و59 در حالی‌که فرض می‌شده که این سم پروتئینی در سیستم گوارش انسان تجزیه شده و به خون و دیگر ارگان‌های بدن نمی‌رسد.
در گزارشی DNA محصول سویای دستکاری‌شدة ژنتیک که برای تغذیة حیوانات استفاده می‌شود در خون، ارگان‌ها و شیر بزهایی که این مواد را استفاده می‌کردند، پیدا شده است.60 در 2013م. مطالعه‌ای در انسان نشان داد که قطعات بزرگ DNA از گیاهانی که می‌توانند حامل ژن‌هایی باشند، در سیستم گوارش مقاوم به تجزیه می‌شوند و سپس از غذا به خون می‌رسند.61 این قطعات مورد شناسایی قرار گرفتند و از سویا و ذرّت بودند و حتّی در موردی، مقدار DNA این گیاهان، از مقدار DNA انسان در سرم خون بالاتر بود. در مطالعاتی در موش نشان داده شده است که میکرو RNAs از برنج خورده شده توسط موش، فعّال بوده و می‌تواند تظاهر ژن در بدن و فعّالیت‌ها و فرآیند‌های مهمّی را تحت تأثیر قرار دهد.62
آیا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک دارای ارزش غذایی بیشتر از محصولات طبیعی هستند؟
در طول دو دهة گذشته، طرفداران محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک اعلام داشته‌اند که این محصولات سالم‌تر و مغذّی‌تر از نوع طبیعی می‌باشند. در بعضی از موارد، غذاهای دستکاری‌شدة ژنتیک از نظر غذایی کمتر مغذّی بوده‌اند و این به دلیل تأثیرات غیرمنتظرة فرآیند مهندسی ژنتیک بوده است. حتّی برنج طلایی (Golden Rice) پس از 20 سال، هنوز در حال گذراندن آزمایش‌های مورد نیاز می‌باشد. هنوز هیچ نوعی از برنج طلایی یا برنج دستکاری‌شدة ژنتیک در بازار وجود ندارد و گفته شده است که در سال 2016م. یا 2017م. برای کاشتن به منظور بازرگانی وارد بازار خواهد شد. واقعیت این است که راه حل‌های ارزان و ایمن برای کمبود ویتامین آ و دیگر ریز مغذّی‌ها هم اکنون وجود دارد و فقط منابع مالی مختصری نیاز است که بیشتر مورد استفاده قرار گیرد.
بهترین نمونة محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک که به منظور بهبود یک محصول، توسط مهندسی ژنتیک ایجاد شده است، برنج طلایی است که بتا کاروتین در این محصولات تقویت می‌شود. بتا کاروتین در بدن انسان، به ویتامین آ تبدیل می‌شود. این محصول به منظور استفاده در کشور‌های فقیر در منطقة جنوب در سطح جهان مطرح بوده است؛ امّا با وجود بیش از یک دهه عناوین خبری در این‌باره، هنوز این محصول به بازار نیامده است. اگرچه دلیل این تأخیر وجود مخالفان محصولات دستکاری شده، ذکر شده است؛ امّا دلیل اصلی مشکلات در پژوهش و روند تولید آن است. اوّلین نوع برنج طلایی مقدار کافی بتا کاروتین در خود تولید نمی‌کرد و باید در حدّ کیلوگرم در روز مصرف می‌شد تا مقدار مورد نیاز روزانة ویتامین آ را داشته باشد. در نتیجه یک نوع جدیدی از برنج دستکاری‌شدة ژنتیک باید ساخته می‌شد با مقدار تولید بالای بتا کاروتین.63و64
در سال 2013م. انستیتو تحقیقات بین‌المللی برنج (مرکزی که مسئول ایجاد برنج طلایی است) اعلام داشت که هنوز نامعلوم است که مصرف روزانة این برنج، مقدار ویتامین آ را در بدن افزایش داده و موجب کاهش نابینایی در افرادی که کمبود ویتامین آ در بدن دارند، بشود.65 نداشتن رضایت نامه از افرادی که این برنج را مصرف کرده‌اند، یک مشکل اساسی در مورد این محصول دستکاری‌شدة ژنتیک می‌باشد.66 یکی از روش‌های مؤثّر و ارزان که توسط سازمان بهداشت جهانی ارائه گشته، تشویق مادران به شیردهی از طریق پستان و آموزش مردم در کاشت هویج و سبزیجات برگ‌دار در باغ‌های منزل می‌باشد. این دو روش ارزان، مؤثّر و از راه‌حل‌های موجود است. سازمان بهداشت جهانی از این روش در جلوگیری از مرگ بیش از یک میلیون نفر در 40 کشور جهان استفاده کرده و آن را روشی مناسب‌تر از برنج طلایی در جنگ با کمبود ویتامین آ اعلام نموده است.67
آیا استفاده از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک مقاوم به علف‌کش‌های گلای فاسیت و 2,4-D برای سلامت انسان مضر است؟
بیش از 80% تمامی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، مقاوم به یک یا چند علف‌کش می‌باشد.68 سویای مقاوم به علف‌کش، در سال 2013م. در آمریکا، 93% سطح کشت را به خود اختصاص داده است.69 در زمان استفاده از سموم علف‌کش همة انواع حیات کشته می‌شوند، به جز محصول سویای مهندسی شده. استفادة گسترده از این محصول دستکاری‌شدة ژنتیک در شمال و جنوب قارّة آمریکا، باعث افزایش راندآپ و دیگر علف‌کش‌های گلای فاسیت شده است.70و71 محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک علف‌کش گلای فاسیت را تجزیه نمی‌کند؛ بلکه به بافت گیاه جذب می‌شود. مقداری از گلای فاسیت تجزیه می‌شود به مادّه AMPA . هردو گلای فاسیت و AMPA در گیاه می‌مانند و توسط انسان و حیوان خورده می‌شوند و هر دوی این مواد، سمّی هستند و باعث اختلال در سیستم‌های هورمونی و باکتری‌های طبیعی روده، صدمه به DNA، سمّیت در روند رشد و سیستم باروری، سرطان و اختلال در سیستم عصبی می‌شوند،72،73،74،75،76،77 در مطالعات آزمایشگاهی علف‌کش راندآپ، نشان داده است که این محصول، سبب ایجاد تومور در پوست موش شود.78 مطالعات اپیدمیولوژیک بر روی علف‌کش گلای فاسیت نشان داده شده است که با بروز چند نوع سرطان خون79و80و81و82 مرتبط است. با وجود این شواهد علمی و اثرات علف‌کش گلای فاسیت در حیوان و انسان ادّعا شده است که گلای فاسیت در حیوانات سمّی نیست؛ چون تنها از طریق مسیر بیوشیمیایی شیکیمیت اثربخش است و آن فقط در گیاهان وجود دارد و نه در حیوانات.83
علف‌کش گلای فاسیت همچنین می‌تواند به عناصر مغذّی متصّل شوند؛ مانند منگنز، مگنزیوم، آهن، روی، کلسیم و استفاده از آنها را در گیاه مانع شود.84و85و86 در جنوب آمریکا مشکل مهمّ بهداشتی در ارتباط با استفاده از علف‌کش راندآپ ایجاد شده است و در کشور «آرژانتین» گزارش شده است که نقص تولّد و افزایش سرطان در کودکان چهار برابر افزایش داشته است، از مرور بر مطالعات اثرات گلای فاسیت و راندآپ بر سلامت می‌توان نتیجه گیری کرد که اصل احتیاط در مورد استفاده از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک و مقاوم به علف‌کش نادیده گرفته شده است. نویسندگان اعلام کردندکشاورزی پایدار مورد نیاز جامعه امکان ندارد؛ مگر اینکه اولویت سیاست‌ها در بهبود امنیّت محیط زیست و غذا باشد و نه در صنایع شیمیایی-کشاورزی و بازار.87
با توجّه به مکانیسم عمل علف‌کش گلای فاسیت، در سال 2013م. فرضیه‌ای توسط دانشمندان آمریکایی مبنی بر نقش احتمالی این علف‌کش در افزایش بیماری‌های مدرن در بین انسان‌ها، در سطح جهان چاپ شد. این بیماری‌ها شامل: بیش‌فعّالی در کودکان، اوتیسم، آلزایمر، ناباروری، نقص تولّد و سرطان می‌باشند.88 این فرضیه بر اساس توانایی گلای فاسیت در از هم گسیختن فلور طبیعی باکتری در روده و غیرفعّال کردن سیستم آنزیمی P450 است که نقش کلیدی در سموم‌زدایی در بدن دارد. نتیجه‌گیری این دو دانشمندان در مورد اثر گلای‌فاسیت این است که این علف‌کش باعث افزایش اثر تخریبی موادّ شیمیایی و سموم در محیط زیست می‌شود 89 و همچنین به دلیل وجود مسیر بیوشیمیایی شیکیمیت در باکتری‌ها، اثرات این علف‌کش بر باکتری‌های روده می‌تواند، باعث شود سلامت حیوان و انسان تحت تأثیر قرار بگیرد. استفاده از سموم دیگر، مانند 4/2-D در محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، همانند گلای فاسیت دارای اثرات نامطلوبی بود و در کنار ایجاد علف‌های مقاوم به این موادّ شیمیایی، اثرات مخرّب آن بر روی سیستم هورمونی، باروری، پارکینسون، رشد مغز نشان داده شده است.90و91و92و93
منابع:
پانویس‌های این مقاله
- •
َ1. European Parliament and Council. Directive 2001/18/EC of the European Parliament and of the Council of 12 March 2001 on the deliberate release into the environment of genetically modified organisms and repealing Council Directive 90/220/EEC. Off J Eur Communities. 2001:1–38.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. Secretariat of the Convention on Biological Diversity. Cartagena Protocol on Biosafety to the Convention on Biological Diversity. Montreal; 2000. Available at: http://bch.cbd.int/protocol/text/.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3.US Food and Drug Administration (FDA). Statement of policy: Foods derived from new plant varieties. FDA Fed Regist. 1992;57(104):22984.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. European Food Safety Authority (EFSA). Frequently asked questions on EFSA GMO risk assessment. 2006. Available at: http://www.cibpt.org/docs/faq-efsa-gmo-risk-assessment.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. Alliance for Bio-Integrity (http://www.biointegrity.org/).
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. Kahl L. Memorandum to Dr James Maryanski, FDA biotechnology coordinator, about the Federal Register document, “Statement of policy: Foods from genetically modified plants.” US Food & Drug Administration; 1992. Available at: http://www.biointegrity.org/FDAdocs/01/01.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷
7. Guest GB. Memorandum to Dr James Maryanski, biotechnology coordinator: Regulation of transgenic plants – FDA Draft Federal Register Notice on Food Biotechnology. US Department of Health & Human Services; 1992. Available at: http://www.biointegrity.org/FDAdocs/08/08.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸
8. Matthews EJ. Memorandum to toxicology section of the Biotechnology Working Group: “Safety of whole food plants transformed by technology methods.” US Food & Drug Administration; 1991. Available at: http://www.biointegrity.org/FDAdocs/02/02.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹
9.Sudduth MA. Genetically engineered foods – fears and facts: An interview with FDA’s Jim Maryanski. FDA Consum. 1993:11–14.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۰
10.US Food and Drug Administration (FDA). Statement of policy: Foods derived from new plant varieties. FDA Fed Regist. 1992;57(104):22984.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۱
11.Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD). Safety evaluation of foods derived by modern biotechnology: Concepts and principles. OECD Publishing; 1993. Available at: http://dbtbiosafety.nic.in/guideline/OACD/Concepts_and_Principles_1993.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۲
12. Then C, Bauer-Panskus A. European Food Safety Authority: A playing field for the biotech industry. Testbiotech; 2010. Available at: http://www.testbiotech.de/en/node/431.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۳
13.Pusztai A, Bardocz S, Ewen SWB. Genetically modified foods: Potential human health effects. In: D’Mello JPF, ed. Food Safety: Contaminants and Toxins. Wallingford, Oxon: CABI Publishing; 2003:347–372. Available at: http://www.leopold.iastate.edu/news/pastevents/pusztai/0851996078Ch16.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۴
14.Zdunczyk Z. In vivo experiments on the safety evaluation of GM components of feeds and foods. J Anim Feed Sci. 2001;10:195-210.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۵
15.Royal Society of Canada. Elements of precaution: Recommendations for the regulation of food biotechnology in Canada. An expert panel report on the future of food biotechnology. 2001. Available at: http://www.rsc.ca//files/publications/expert_panels/foodbiotechnology/GMreportEN.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۶
16. Lappé M, Bailey B, Childress C, Setchell KDR. Alterations in clinically important phytoestrogens in genetically modified herbicide-tolerant soybean. J Med Food. 1999;1:241–245.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۷
17.Padgette SR, Taylor NB, Nida DL, et al. The composition of glyphosate-tolerant soybean seeds is equivalent to that of conventional soybeans. J Nutr. 1996;126:702-16.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۸
18.Shewmaker C, Sheehy JA, Daley M, Colburn S, Ke DY. Seed-specific overexpression of phytoene synthase: Increase in carotenoids and other metabolic effects. Plant J. 1999;20:401–412X.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱۹
19.Jiao Z, Si XX, Li GK, Zhang ZM, Xu XP. Unintended compositional changes in transgenic rice seeds (Oryza sativa L.) studied by spectral and chromatographic analysis coupled with chemometrics methods. J Agric Food Chem. 2010;58:1746-54. doi:10.1021/jf902676y.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۰
20.European Food Safety Authority (EFSA) GMO Panel. Opinion of the scientific panel on genetically modified organisms on a request from the Commission related to the notification (reference C/DE/02/9) for the placing on the market of insect-protected genetically modified maize MON 863 and MON 863 x MON 810, for import and processing, under Part C of Directive 2001/18/EC from Monsanto. EFSA J. 2004;2004:1-25.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۱
21.Wendel J. With 2000+ global studies confirming safety, GM foods among most analyzed subjects in science. Genetic Literacy Project. http://bit.ly/1bjhPQG. Published October 8, 2013.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۲
22.Diels J, Cunha M, Manaia C, Sabugosa-Madeira B, Silva M. Association of financial or professional conflict of interest to research outcomes on health risks or nutritional assessment studies of genetically modified products. Food Policy. 2011;36:197–203.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۳
23.Waltz E. Under wraps – Are the crop industry’s strong-arm tactics and close-fisted attitude to sharing seeds holding back independent research and undermining public acceptance of transgenic crops? Nat Biotechnol. 2009;27(10):880–882. doi:10.1038/nbt1009-880.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۴
24.Séralini GE, Clair E, Mesnage R, et al. Long term toxicity of a Roundup herbicide and a Roundup-tolerant genetically modified maize. Environmental Sciences Europe 2014;26:14
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۵
25.Malatesta M, Caporaloni C, Gavaudan S, et al. Ultrastructural morphometrical and immunocytochemical analyses of hepatocyte nuclei from mice fed on genetically modified soybean. Cell Struct Funct. 2002;27:173–80.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۶
26. Malatesta M, Biggiogera M, Manuali E, Rocchi MBL, Baldelli B, Gazzanelli G. Fine structural analyses of pancreatic acinar cell nuclei from mice fed on genetically modified soybean. Eur J Histochem. 2003;47:385–388.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۷
27.Rosi-Marshall EJ, Tank JL, Royer TV, et al. Toxins in transgenic crop byproducts may affect headwater stream ecosystems. Proc Natl Acad Sci USA. 2007;104:16204-8. doi:10.1073/pnas.0707177104.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۸
28.Rowell A. The sinister sacking of the world’s leading GM expert – and the trail that leads to Tony Blair and the White House. Daily Mail. http://www.gmwatch.org/latest-listing/42-2003/4305. Published July 7, 2003.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲۹
29.Quist D, Chapela IH. Transgenic DNA introgressed into traditional maize landraces in Oaxaca, Mexico. Nature. 2001;414:541-543. doi:10.1038/35107068.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۰
30.European Network of Scientists for Social and Environmental Responsibility (ENSSER). Statement: No scientific consensus on GMO safety. 2013. Available at: http://www.ensser.org/increasing-public-information/no-scientific-consensus-on-gmo-safety/.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۱
31.Gab-Alla AA, El-Shamei ZS, Shatta AA, Moussa EA, Rayan AM. Morphological and biochemical changes in male rats fed on genetically modified corn (Ajeeb YG). J Am Sci. 2012;8(9):1117–1123.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۲
32.Hines FA. Memorandum to Linda Kahl on the Flavr Savr tomato (Pathology Review PR–152; FDA Number FMF–000526): Pathology Branch’s evaluation of rats with stomach lesions from three four-week oral (gavage) toxicity studies (IRDC Study Nos. 677–002, 677–004, and 677–005) and an Expert Panel’s report. US Department of Health & Human Services; 1993. Available at: http://www.biointegrity.org/FDAdocs/17/view1.html.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۳
33.Pusztai A. Witness Brief – Flavr Savr tomato study in Final Report (IIT Research Institute, Chicago, IL 60616 USA) cited by Dr Arpad Pusztai before the New Zealand Royal Commission on Genetic Modification. 2000. Available at: http://www.gmcommission.govt.nz/.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۴
34.Prescott VE, Campbell PM, Moore A, et al. Transgenic expression of bean alpha-amylase inhibitor in peas results in altered structure and immunogenicity. J Agric Food Chem. 2005;53:9023–30. doi:10.1021/jf050594v.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۵
35.Carman JA, Vlieger HR, Ver Steeg LJ, et al. A long-term toxicology study on pigs fed a combined genetically modified (GM) soy and GM maize diet. J Org Syst. 2013;8:38–54.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۶
36.Séralini GE, Mesnage R, Clair E, Gress S, de Vendômois JS, Cellier D. Genetically modified crops safety assessments: Present limits and possible improvements. Environ Sci Eur. 2011;23. doi:10.1186/2190-4715-23-10.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۷
37.US Food and Drug Administration (FDA). Biotechnology consultation note to the file BNF No 00077. Office of Food Additive Safety, Center for Food Safety and Applied Nutrition; 2002. Available at: http://bit.ly/ZUmiAF.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳۸
38.Trabalza-Marinucci M, Brandi G, Rondini C, et al. A three-year longitudinal study on the effects of a diet containing genetically modified Bt176 maize on the health status and performance of sheep. Livest Sci. 2008;113:178–190. doi:10.1016/j.livsci.2007.03.009.
39 Ewen SW, Pusztai A. Effect of diets containing genetically modified potatoes expressing Galanthus nivalis lectin on rat small intestine. Lancet. 1999;354:1353-4. doi:10.1016/S0140-6736(98)05860-7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۰
40. Fares NH, El-Sayed AK. Fine structural changes in the ileum of mice fed on delta-endotoxin-treated potatoes and transgenic potatoes. Nat Toxins. 1998;6(6):219-33.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۱
41. Poulsen M, Kroghsbo S, Schroder M, et al. A 90-day safety study in Wistar rats fed genetically modified rice expressing snowdrop lectin Galanthus nivalis (GNA). Food Chem Toxicol. 2007;45:350-63. doi:10.1016/j.fct.2006.09.002.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۲
42. Schrøder M, Poulsen M, Wilcks A, et al. A 90-day safety study of genetically modified rice expressing Cry1Ab protein (Bacillus thuringiensis toxin) in Wistar rats. Food Chem Toxicol. 2007;45:339-49. doi:10.1016/j.fct.2006.09.001.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۳
43. Gu J, Krogdahl A, Sissener NH, et al. Effects of oral Bt-maize (MON810) exposure on growth and health parameters in normal and sensitised Atlantic salmon, Salmo salar L. Br J Nutr. 2013;109:1408-23. doi:10.1017/S000711451200325X.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۴
44.Netherwood T, Martin-Orue SM, O’Donnell AG, et al. Assessing the survival of transgenic plant DNA in the human gastrointestinal tract. Nat Biotechnol. 2004;22:204–209. doi:10.1038/nbt934.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۵
45. Heritage J. The fate of transgenes in the human gut. Nat Biotechnol. 2004;22:170-2. doi:10.1038/nbt0204-170.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۶
46. Yum HY, Lee SY, Lee KE, Sohn MH, Kim KE. Genetically modified and wild soybeans: an immunologic comparison. Allergy Asthma Proc. 2005;26:210-6.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۷
47.Nordlee JA, Taylor SL, Townsend JA, Thomas LA, Bush RK. Identification of a Brazil-nut allergen in transgenic soybeans. N Engl J Med. 1996;334:688-92. doi:10.1056/NEJM199603143341103.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۸
48.Aris A, Leblanc S. Maternal and fetal exposure to pesticides associated to genetically modified foods in Eastern Townships of Quebec, Canada. Reprod Toxicol. 2011;31.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴۹
49.Mayeno AN, Gleich GJ. Eosinophilia-myalgia syndrome and tryptophan production: A cautionary tale. Trends Biotechnol. 1994;12:346-52.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۰
50.US Congress House Committee on Government Operations: Human Resources and Intergovernmental Relations Subcommittee. FDA’s regulation of the dietary supplement L-tryptophan: Hearing before the Human Resources and Intergovernmental Relations Subcommittee of the Committee on Government Operations, House of Representatives, One Hundred Second Congress, first session, July 18, 1991. Washing
ton, DC, USA: US GPO; 1992. Available at: http://catalog.hathitrust.org/Record/003481988.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۱
51.Slutsker L, Hoesly FC, Miller L, Williams LP, Watson JC, Fleming DW. Eosinophilia-myalgia syndrome associated with exposure to tryptophan from a single manufacturer. JAMA. 1990;264:213-7.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۲
52.Belongia EA, Hedberg CW, Gleich GJ, et al. An investigation of the cause of the eosinophilia-myalgia syndrome associated with tryptophan use. N Engl J Med. 1990;323:357-65. doi:10.1056/NEJM199008093230601.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۳
53.Prescott VE, Campbell PM, Moore A, et al. Transgenic expression of bean alpha-amylase inhibitor in peas results in altered structure and immunogenicity. J Agric Food Chem. 2005;53:9023–30. doi:10.1021/jf050594v.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۴
54.Mazza R, Soave M, Morlacchini M, Piva G, Marocco A. Assessing the transfer of genetically modified DNA from feed to animal tissues. Transgenic Res. 2005;14:775–84. doi:10.1007/s11248-005-0009-5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۵
55.Sharma R, Damgaard D, Alexander TW, et al. Detection of transgenic and endogenous plant DNA in digesta and tissues of sheep and pigs fed Roundup Ready canola meal. J Agric Food Chem. 2006;54:1699–1709. doi:10.1021/jf052459o.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۶
56.Chainark P, Satoh S, Hirono I, Aoki T, Endo M. Availability of genetically modified feed ingredient: investigations of ingested foreign DNA in rainbow trout Oncorhynchus mykiss. Fish Sci. 2008;74:380–390.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۷
57.Ran T, Mei L, Lei W, Aihua L, Ru H, Jie S. Detection of transgenic DNA in tilapias (Oreochromis niloticus, GIFT strain) fed genetically modified soybeans (Roundup Ready). Aquac Res. 2009;40:1350–1357.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۸
58.Aris A, Leblanc S. Maternal and fetal exposure to pesticides associated to genetically modified foods in Eastern Townships of Quebec, Canada. Reprod Toxicol. 2011;31.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵۹
59.Aris A. Response to comments from Monsanto scientists on our study showing detection of glyphosate and Cry1Ab in blood of women with and without pregnancy. Reprod Toxicol. 2012;33:122-123.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۰
60.Tudisco R, Mastellone V, Cutrignelli MI, et al. Fate of transgenic DNA and evaluation of metabolic effects in goats fed genetically modified soybean and in their offsprings. Animal. 2010;4:1662–1671. doi:10.1017/S1751731110000728.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۱
61.Spisak S, Solymosi N, Ittzes P, et al. Complete genes may pass from food to human blood. PLOS ONE. 2013;8(7):e69805.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۲
62.Zhang L, Hou D, Chen X, et al. Exogenous plant MIR168a specifically targets mammalian LDLRAP1: Evidence of cross-kingdom regulation by microRNA. Cell Res. 2012;22(1):107-126. doi:10.1038/cr.2011.158.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۳
63.Ye X, Al-Babili S, Kloti A, et al. Engineering the provitamin A (beta-carotene) biosynthetic pathway into (carotenoid-free) rice endosperm. Science. 2000;287:303-5.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۴
64.Paine JA, Shipton CA, Chaggar S, et al. Improving the nutritional value of Golden Rice through increased pro-vitamin A content. Nat Biotechnol. 2005;23:482-7. doi:10.1038/nbt1082.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۵
65.International Rice Research Institute (IRRI). Clarifying recent news about Golden Rice. http://bit.ly/Z6ohSq. Published February 21, 2013.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۶
66.Qiu J. China sacks officials over Golden Rice controversy. Nature. 2012. Available at: http://www.nature.com/news/china-sacks-officials-over-golden-rice-controversy-1.11998.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۷
67.Enserink M. Tough lessons from Golden Rice. Science. 2008;230:468–471.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۸
68.James C. Global status of commercialized biotech/GM crops: 2012. ISAAA; 2012. Available at: http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/44/download/isaaa-brief-44-2012.pdf.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶۹
69.USDA Economic Research Service. Recent trends in GE adoption. 2013. Available at: http://www.ers.usda.gov/data-products/adoption-of-genetically-engineered-crops-in-the-us/recent-trends-in-ge-adoption.aspx#.UzgPocfc26w.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۰
70.Benbrook C. Impacts of genetically engineered crops on pesticide use in the US – The first sixteen years. Environ Sci Eur. 2012;24.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۱
71.inimelis R, Pengue W, Monterroso I. Transgenic treadmill: Responses to the emergence and spread of glyphosate-resistant johnsongrass in Argentina. Geoforum. 2009;40:623–633.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۲
72.Mesnage R, Defarge N, de Vendomois JS, Séralini GE. Major pesticides are more toxic to human cells than their declared active principles. BioMed Res Int. 2014;2014. doi:10.1155/2014/179691.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۳
73.Marc J, Mulner-Lorillon O, Belle R. Glyphosate-based pesticides affect cell cycle regulation. Biol Cell. 2004;96:245-9. doi:10.1016/j.biolcel.2003.11.010.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۴
74.Mañas F, Peralta L, Raviolo J, et al. Genotoxicity of AMPA, the environmental metabolite of glyphosate, assessed by the Comet assay and cytogenetic tests. Ecotoxicol Env Saf. 2009;72:834-7. doi:10.1016/j.ecoenv.2008.09.019.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۵
75.Vandenberg LN, Colborn T, Hayes TB, et al. Hormones and endocrine-disrupting chemicals: Low-dose effects and nonmonotonic dose responses. Endocr Rev. 2012;33(3):378-455. doi:10.1210/er.2011-1050.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۶
76.Soso AB, Barcellos LJG, Ranzani-Paiva MJ, et al. Chronic exposure to sub-lethal concentration of a glyphosate-based herbicide alters hormone profiles and affects reproduction of female Jundiá (Rhamdia quelen). Environ Toxicol Pharmacol. 2007;23:308–313.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۷
77.Paganelli A, Gnazzo V, Acosta H, López SL, Carrasco AE. Glyphosate-based herbicides produce teratogenic effects on vertebrates by impairing retinoic acid signaling. Chem Res Toxicol. 2010;23:1586–1595. doi:10.1021/tx1001749.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۸
78.George J, Prasad S, Mahmood Z, Shukla Y. Studies on glyphosate-induced carcinogenicity in mouse skin: A proteomic approach. J Proteomics. 2010;73:951–64. doi:10.1016/j.jprot.2009.12.008.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۷۹
79.De Roos AJ, Blair A, Rusiecki JA, et al. Cancer incidence among glyphosate-exposed pesticide applicators in the Agricultural Health Study. Env Health Perspect. 2005;113:49-54.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۰
80.Hardell L, Eriksson M. A case-control study of non-Hodgkin lymphoma and exposure to pesticides. Cancer. 1999;85:1353–doi:10.1002/(SICI)1097-0142(19990315)85:6<1353::AID-CNCR19>3.0.CO;2-1.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۱
81.Hardell L, Eriksson M, Nordstrom M. Exposure to pesticides as risk factor for non-Hodgkin’s lymphoma and hairy cell leukemia: pooled analysis of two Swedish case-control studies. Leuk Lymphoma. 2002;43:1043-9.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۲
82.Eriksson M, Hardell L, Carlberg M, Akerman M. Pesticide exposure as risk factor for non-Hodgkin lymphoma including histopathological subgroup analysis. Int J Cancer. 2008;123:1657-63. doi:10.1002/ijc.23589.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۳
83.Williams GM, Kroes R, Munro IC. Safety evaluation and risk assessment of the herbicide Roundup and its active ingredient, glyphosate, for humans. Regul Toxicol Pharmacol. 2000;31:117-65. doi:10.1006/rtph.1999.1371.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۴
84.Huber DM. What about glyphosate-induced manganese deficiency? Fluid J. 2007:20–22.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۵
85.Zobiole LHS, de Oliveira RS, Huber DM, et al. Glyphosate reduces shoot concentrations of mineral nutrients in glyphosate-resistant soybeans. Plant Soil. 2010;328:57–69.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۶
86. Krüger M, Schrödl W, Neuhaus J, Shehata AA. Field investigations of glyphosate in urine of Danish dairy cows. J Env Anal Toxicol. 2013;3(5). doi:http://dx.doi.org/10.4172/2161-0525.1000186.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۷
87.Lopez SL, Aiassa D, Benitez-Leite S, et al. Pesticides used in South American GMO-based agriculture: A review of their effects on humans and animal models. In: Fishbein JC, Heilman JM, eds. Advances in Molecular Toxicology. Vol 6. New York: Elsevier; 2012:41–75.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۸
88.Samsel A, Seneff S. Glyphosate’s suppression of cytochrome P450 enzymes and amino acid biosynthesis by the gut microbiome: Pathways to modern diseases. Entropy. 2013;15:1416-1463.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۸۹
89.Samsel A, Seneff S. Glyphosate, pathways to modern diseases II: Celiac sprue and gluten intolerance. Interdiscip Toxicol. 2013;6(4):159-184. doi:10.2478/intox-2013-0026.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹۰
90.Garry VF, Tarone RE, Kirsch IR, et al. Biomarker correlations of urinary 2,4-D levels in foresters: genomic instability and endocrine disruption. Environ Health Perspect. 2001;109(5):495-500.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹۱
91.Cavieres MF, Jaeger J, Porter W. Developmental toxicity of a commercial herbicide mixture in mice: I. Effects on embryo implantation and litter size. Environ Health Perspect. 2002;110(11):1081-1085.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹۲
92.Tanner CM, Ross GW, Jewell SA, et al. Occupation and risk of parkinsonism: A multicenter case-control study. Arch Neurol. 2009;66(9):1106-1113. doi:10.1001/archneurol.2009.195.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۹۳
93.Bortolozzi A, Duffard R, de Duffard AME. Asymmetrical development of the monoamine systems in 2,4-dichlorophenoxyacetic acid treated rats. Neurotoxicology. 2003;24(1):149-157.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑