قبر گمشده و زیارت فراموش شده

علی اکبر مهدی‌پور

یکی از ابعاد مظلومیّت حضرت فاطمة زهرا(س) که مغفول گشته، این است که در میان چهارده نور پاک، تنها شخصیّت بزرگواری است که هیچیک از ارادتمندان و دلباختگانش به فکر زیارت قبر گمشده‌اش نمی‌باشند! آن هم بعد از آن‌همه تأکید و ترغیب از سوی معصومان(ع) به زیارت آن حضرت.

شیخ طوسی در این‌باره می‌فرماید:

روایات وارده در فضیلت زیارت آن حضرت بیرون از شمار است. 1

پیامبر اکرم(ص) خطاب به آن حضرت می‌فرماید:

«هرکس به تو درود بفرستد، خداوند او را می‌آمرزد و او را به من ملحق می‌سازد، در هر کجای بهشت که باشم.» 2

در این نوشتار، زیارت‌نامه‌ها، ایّام زیارتی، اماکن زیارتی و یک متن کوتاه، ولی پربار، از مجامع حدیثی و منابع کهن، به شیفتگان و پاک‌باختگان کویش تقدیم می‌گردد تا در همة ایّام سال، به ویژه در ایّام شهادت، ولادت و دیگر مناسبت‌ها، از دور و نزدیک آن شفیعة محشر را زیارت نموده، به فیض عظیم و پاداش بزرگ نایل شوند.

1. زیارت مأثور از امام جواد(ع)

شیخ طوسی با سلسلة اسنادش از وجود مقدّس امام جواد(ع) روایت کرده است که خطاب به یکی از سادات عریضی فرمودند:

هنگامی که به زیارت مادر بزرگ خود حضرت فاطمه(س) رفتی بگو:

«يَا مُمْتَحَنَةُ امْتَحَنَكِ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكِ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَكِ فَوَجَدَكِ لِمَا امْتَحَنَكِ صَابِرَةً وَ زَعَمْنَا أَنَّا لَكِ أَوْلِيَاءُ وَ مُصَدِّقُونَ وَ صَابِرُونَ لِكُلِّ مَا أَتَانَا بِهِ أَبُوك(ص) وَ أَتَانَا بِهِ وَصِيُّهُ(ع) فَإِنَّا نَسْأَلُكِ إِنْ كُنَّا صَدَّقْنَاكِ إِلَّا أَلْحَقْتِنَا بِتَصْدِيقِنَا لَهُمَا بِالْبُشْرَ ی لِنُبَشِّرَ أَنْفُسَنَا بِأَنَّا قَدْ طَهُرْنَا

بِوَلَايَتِك‏.»

ای آزموده! آزمودت خدایي كه تو را آفريد، پيش از آنكه تو را بيافريند. پس به آنچه آزمودت، تو را شكيبا يافت. ما بر اين باوريم كه دوستان و تصديق‏‌كنندگان تو هستیم و به تمام آنچه پدرت (درود خدا بر او و خاندانش باد) و وصیّ‌اش برای ما آورده، صبركننده ‏ايم. پس از تو درخواست می‌كنيم، اگر تصديق‏كنندة تو بوده‌ايم، ما را به تصديقمان به پدرت و جانشينش ملحق كنی تا خود را بشارت دهيم كه به سبب ولايت تو، پاك گشته‌ايم.»

منابع این زیارت‌نامه:

1. شیخ مفید در کتاب «المزار»، ص 155؛

2. شیخ طوسی، در کتاب «تهذیب الأحکام»، ج 6، ص10.

3. همو در کتاب «مصباح التهجّد»، ص711.

4. ابن‌مشهدی، در کتاب «المزار الکبیر»، ص79.

5. شهید اوّل، در کتاب «المزار»، ص59.

6. شیخ حرّ عاملی در کتاب «وسائل الشّیعه»، ج 14، ص367.

7. علّامه مجلسی در «بحارالانوار»، ج100، ص194.

8. همو در کتاب «تحفة الزّائر»، ص74.

9. سیّد ابن طاووس در کتاب «جمال الاسبوع»، ص31.

10. علّامه مجلسی در «بحارالانوار»، ج 102، ص212.

چند نکته

1. در میان ده زیارت‌نامه که برای حضرت فاطمه(س) در دست داریم، تنها همین زیارت از معصوم(ع) رسیده است؛

2. شیخ طوسی آن را با سلسلة اسنادش در کتاب «تهذیب الاحکام»

روایت کرده است که یکی از چهار کتاب بسیار معتبر شیعه می‌باشد؛ 3

3. علّامه مجلسی این روایت را بررسی سندی کرده و فرموده: با سندی معتبر از امام محمّد تقی(ع) روایت شده است؛ 4

4. متنی که نقل کردیم، مطابق کتاب تهذیب می‌باشد؛ ولی در کتاب مصباح التهجّد به جای «أتانا»، «أتی» آمده که در معنی تأثیر نمی‌کند و لفظ «بالبشری» در آمدن نیامده است؛

5. هشت منبع از منابع دهگانه، آن را به عنوان زیارت مطلقه نقل کرده؛ ولی سیّد بن طاووس در کتاب جمال الاسبوع آن را برای یکشنبه نقل کرده است؛

6. متن زیارت‌نامه در همة منابع، یکنواخت و مطابق نقل شیخ طوسی نقل شده، فقط سیّدطاووس آن را از دو طریق با متن متفاوت نقل کرده است؛

7. علّامه مجلسی در جلد 100، مطابق نقل شیخ‌ طوسی و در جلد 102 مطابق سیّد آورده است؛

8. راوی این حدیث از اصحاب امام جواد(ع) و از منسوبین اهل بیت(ع) بود و محلّ قبر شریف حضرت فاطمه(س) را می‌دانست؛ لذا امام(ع) به او فرمود: «هنگامی که به زیارت قبر مادربزرگ خود، حضرت فاطمه(س) رفتی، چنین بگو.»

9. در این متن، از صدّیقة طاهره با نام «مُمتَحَنة» تعبیر شده و آن، به معنای امتحان شده می‌باشد.

امتحان در لغت به معنای آزمودن طلا و نقره به وسیلة آتش می‌باشد که ذوب شود و خالص گردد. 5

گلواژة ممتحنه ظهورش در مورد امتحان در عالم ذرّ می‌باشد.

عالم ذرّ که عالم «الست» و «میثاق» نیز نامیده می‌شود، در «قرآن کریم» به صراحت آمده 6 و ده‌ها حدیث پیرامون آن از پیشوایان معصوم(ع) رسیده، شیخ صدوق در کتاب «اعتقادات» و شیخ مفید در کتاب تصحیح الاعتقاد و در «المسائل السرویّه» به تفصیل از آن سخن گفته‌اند و علّامه طباطبایی ده‌ها حدیث در این‌باره نقل کرده، توضیح داده و به شبهات وارده پاسخ فرموده است؛ 7 ولی در متن یاد شده، تصریح شده که این آزمون الهی، پیش از خلقت آن حضرت بوده و در نتیجه، به خلقت نورانی آن حضرت اشاره می‌شود.

در مورد خلقت نورانی پیشوایان معصوم(ع)، احادیث فراوانی رسیده که یکی از جالب‌ترین و جامع‌ترین آنها حدیث «المعرفة بالنّورانیّة» می‌باشد. 8

در میان احادیث مربوط به خلقت نورانی معصومان(ع) از پیامبر اکرم(ص) روایت شده که حضرت آدم و حوّا(ع) در فردوس برین بانویی را مشاهده کردند که نور چهره‌اش بهشت را منوّر کرده بود.

از جبرئیل پرسیدند که این بانو کیست؟

گفت: فاطمه دختر حضرت محمّد(ص)، پیامبری که از نسل تو خواهد بود.

پرسید: اینها چهارهزار سال پیش از خلقت تو در اعمال علم الهی وجود داشتند. 9

این حدیث در کتاب عامّه نیز راه یافته؛ جز اینکه چهار هزار سال به دو هزار سال تقلیل یافته و سندش مورد نقد قرار گرفته است. 10

با توجّه به تعبیر «قبل از یخلقک»، این آزمون الهی به زمانی مربوط می‌شود که حدّاقل چهار هزار سال پیش از عالم ذرّ بوده است.

10. جملة «فَوَجَدَكِ لِمَا امْتَحَنَكِ صَابِرَة» مدال افتخار حضرت فاطمه(س) می‌باشد که در عالم خلقت نورانی، از آزمون الهی پیروزمندانه بیرون آمد. قرآن کریم از آزمون سخت حضرت ابراهیم(ع) و پیروزی ایشان در آن امتحان خبر داده است. 11

در اوّلین فراز از «دعای ندبه» از گزینش پیشوایان به شرط زهد در دنیا سخن رفته، آنگاه از پذیرش آنها، سپس از علم الهی به اینکه آنها به عهد خود وفا خواهند نمود، خبر داده است. 12

در نخستین فراز از زیارت‌نامة حضرت فاطمه(س) نیز آمده است:

«ای ممتحنه‌ای که خداوند تو را پیش از آنکه بیافریند، بیازمود، پس تو را در این آزمایش صابر و شکیبا یافت.»

11. در فراز بعدی پس از ادّعای موالی بودن، باور داشتن و شکیبا بودن در انجام اوامر پیامبر اکرم(ص) و اوامر مولای متّقیان(ع) را از صدّیقة کبری(س) درخواست می‌کنیم که اگر ما را در این ادّعا صادق می‌داند و به صداقت ما صحّه می‌گذارد، به ما بشارت بدهد.

12. لازمة بشارت آن حضرت «طیب مولَد» می‌باشد و لذا در آخرین فراز آمده است:

«تا به خودمان بشارت بدهیم که در پرتو ولایت شما پاکیزه هستیم.»

علّامه مجلسی در «دائرة المعارف بحارالانوار»، بابی را به احادیث «أَنَّ حُبِّهِم(ع) عَلَامةَ طيبَ الولادة» اختصاص داده و در آن 31 حدیث به این مضمون آورده که محبّت اهل بیت(ع)، نشان طهارت مولَد و بغض آنها، نشان حرام‌زادگی می‌باشد. 13

پیامبر اکرم(ص) خطاب به گروهی از انصار فرمود:

«ای گروه انصار! فرزندان خود را با محبّت علیّ بن ابی‌طالب بیازمایید. هر کدام او را دوست بدارد، حلال‌زاده و هر کدام دشمن بدارد، حرام‌زاده است.» 14

ابن‌اثیر در مادّة «بور» می‌نویسد:

بور به معنای امتحان می‌باشد و لذا در حدیث آمده است:

«كُنَّا نَبُورُ أَوْلادَنا بِحُبِّ عَلي‏(ع)؛

ما فرزندان خود را با محبّت علی(ع) آزمایش می‌کردیم.» 15

همان‌گونه که محبّت علی(ع) علامت حلال‌زادگی می‌باشد، محبّت حضرت فاطمه(س) و پذیرش ولایت آن حضرت نیز علامت حلال‌زادگی است. از این رهگذر، در قسمت پایانی این زیارت‌نامه عرضه می‌داریم:

«اگر ما در ادّعای ولایت و محبّت شما و تصدیق اوامر پیامبر اکرم(ص) و جانشین آن حضرت راستگو هستیم، از شما مسئلت می‌کنیم که ما را با این صداقت و تصدیق بشاره بده تا ما نیز به خودمان بشارت بدهیم که در پرتو ولایت شما حلال‌زاده هستیم.»

این بود اشاره‌ای کوتاه به نکاتی از محتوای بسیار بالای زیارت‌نامة حضرت فاطمه(س) که با سند معتبر از امام جواد(ص) روایت شده است.

دیگر زیارت‌نامه‌های حضرت فاطمه(س)

بعد از نقل زیارت‌نامة مأثور از امام جواد(ع) دیگر زیارت‌نامه‌های آن حضرت را فقط نام می‌بریم و به اوّلین فراز آن اشاره می‌کنیم:

2. السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّه‏...

شیخ صدوق در کتاب تهذیب می‌فرماید:

به هنگام زیارت خانة خدا، به زیارت پیامبر اکرم(ص) در «مدینه» مشرّف شدم. بعد از زیارت آن حضرت به طرف خانة حضرت فاطمه(س) رفتم. پشت به قبله کرده، روی به خانة حضرت نمودم، در حالی‌که غسل داشتم. عرض کردم: السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّه‏...

و در پایان فرموده:

من در کتب حدیثی چیز معیّنی برای زیارت حضرت فاطمه(س) نیافتم؛ لذا متن یاد شده را خواندم و در این کتاب ثبت کردم و آنچه را که برای خود پسندیده بودم، برای خوانندگان کتابم پسندیدم. 16

شیخ مفید همین متن را در کتاب مزار کبیر نقل کرده و فتوا به استحباب آن داده است. 17

ابن مشهدی و سیّد ابن طاووس نیز همین متن را آورده‌اند. 18

این زیارت‌نامه شامل دو بخش می‌باشد: بخش اوّل با «السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا بِنْتَ رَسُولِ اللَّه‏» آغاز می‌شود و با جملة «وَ كَف ی‏ بِاللَّهِ شَهِيداً وَ حَسِيباً وَ جَازِياً وَ مُثِيباً» پایان می‌یابد.

بخش دوم، آن شامل صلوات و سلام بر پیامبر اکرم(ص)، حضرت فاطمه(س) و تک‌تک دوازده امام(ع) می‌باشد.

منابعی که نام بردیم شامل هر دو بخش می‌باشند؛ ولی شیخ طوسی فقط بخش اوّل آن را آورده و در پایان فرموده:

آنگاه بر پیامبر اکرم و دوازده امام(ع) درود بفرست. 19

شهید اوّل، کفعمی و علّامه مجلسی نیز از شیخ طوسی پیروی کرده، فقط بخش اوّل آن را آورده‌اند. 20

3. السَّلَامُ علی الْبَتُولَةِ الطَّاهِرَةِ، الصِّدِّيقَةِ الْمَعْصُومَة...

شیخ مفید در کتاب «مزار کبیر»، پس از بیان اعمال روضة مطهّره در میان قبر و منبر رسول اکرم(ص) فرموده:

آنگاه از روضة مطهّره، حضرت فاطمه(س) را زیارت کرده، بگو:

«السَّلَامُ علی الْبَتُولَةِ الطَّاهِرَةِ، الصِّدِّيقَةِ الْمَعْصُومَة...»

شهید اوّل نیز همین متن را آورده است. 21

ابن‌مشهدی همین متن را نقل کرده و در پایان افزوده است:

آنگاه بگو: الّلهمّ انّی یوهمنی...؛

بارخدایا من ظنّ قوی دارم که این روضة مطهّره، قبر شریف و مضجع منوّر حضرت فاطمه(س)، سرور بانوان جهان را در بر دارد، پس درود فراوان به او ابلاغ کن در هر کجا که باشد. 22

سیّد بن طاووس و علّامه مجلسی نیز با همین زیادتی نقل فرموده‌اند. 23

4. ِالسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ(ص) السَّلَامُ علی ابْنَتِكَ الصِّدِّيقَةِ الطَّاهِرَة...

شیخ مفید در کتاب «المقنعه»، بعد از زیارت رسول اکرم(ص) می‌فرماید:

آنگاه در روضه بایست و حضرت فاطمه را زیارت کن که قبر شریفش در آنجاست، پس در روضه، روی به قبله بایست و بگو: السّلام علیک... 24

در کتاب «مزار کبیر» شیخ مفید این زیارت نیامده؛ ولی در «مزار صغیر» با اندک تفاوتی آمده است. 25

کفعمی نیز مطابق مزار شیخ مفید آورده است. 26

5. السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْعَالَمِين‏...

سیّد بن طاووس این متن را نقل کرده و در پایان افزوده است:

روایت شده که هر کس حضرت فاطمه را با این زیارت، زیارت کند، سپس استغفار نماید، خداوند او را می‌آمرزد و به بهشت داخل می‌کند. 27

علّامه مجلسی پس از نقل این متن، از سیّد بن طاووس، از کتاب «مصباح الانوار»، تألیف شیخ هاشم بن محمّد، از علمای قرن ششم نقل کرده که ایشان فرموده است:

امام جعفر صادق(ع) از پدران بزرگوارش روایت کرده که هر کس قبر شریف حضرت فاطمه(س) را با این زیارت‌نامه زیارت کند، سپس استغفار کند، خداوند او را می‌آمرزد و داخل بهشت می‌فرماید.28

ولی در «تحفة الزّائر» به نقل عبارت سیّد «بسنده» کرده است.29

محدّث نوری از کتاب «زوائد الفوائد» تألیف رضی‌الدّین علی، فرزند سیّد بن طاووس، صاحب اقبال نقل کرده است که این زیارت‌نامه به روز شهادت حضرت فاطمه(س) اختصاص دارد که عبارت از روز سوم جمادی الثّانی می‌باشد.30

6. السَّلَامُ عَلَی الْبَتُولَةِ الشَّهِيدَة...