جايگاه «استضعاف و اقتدار اجتماعي» در فسلفة سياسي اسلام

(قسمت آخر)

عباس پسندیده

شيعه براي حاكميت، دو مقام قائل است: مقامي كه در آن، حقّ حاكميت «جعل» مي‌شود و مقامي كه در آن، حاكميت «تحقّق» مي‌يابد. از همين‌رو از مسائل بنيادين و اساسي در اين ديدگاه، تفكيك مقام ولايت و حقّ حاكميت از مقام تولّي و تحقّق حاكميت است. در اين ديدگاه، «اعطاي حقّ حاكميت» و «تعيين وليّ» در يك مقام صورت مي‌گيرد و تنها عامل مؤثّر در آن، «جعل الهي» و «تحقّق حاكميت» است و «تولّي و تصدّی امور» نيز در مقام ديگري شكل مي‌گيرد كه در آن، مردم نقش دارند و تأثير گذارند.

واقعيت آن است كه برخورداري از ولايت الهي و داشتن حقّ حاكميت از سوي خداوند، به معني تحقّق و عينيت‌يافتن حكومت نيست. چه بسيار صاحبان ولايت الهي كه به تولّي و تصدّي جامعه نرسيدند! وضعيت بسياري از پيامبران و ائمّة اطهار(ع) اين‌گونه بوده و به طور مشخّص، وضعيت حضرت مهدي(ع) نيز همين‌گونه است. حضرت مهدي(ع) داراي ولايت و حقّ حاكميت از جانب خداوند متعال است؛ امّا حكومت و زمامداري ايشان، بر جامعه تحقّق نيافته.

بنابراين، عناصر مشروعيت حكومت حضرت، تام بوده و هيچ مانعي از جهت مشروعيت، بر سر راه تشكيل اين حكومت وجود ندارد؛ زیرا در مقام جعل ولايت، حقّ حاكميت بر مردم به ايشان داده شده است. پس تنها چيزي كه باقي مي‌ماند، مسئله تولّي يا تحقّق‌يافتن حكومت حضرت است.

نكتة مهم اين است كه تولّي «متوقّف» بر چيست و چه چيزي مي‌تواند مانع تحقّق حاكميت امام معصوم(ع) گردد؟ اين از مسائل مهمّي است كه اگر روشن شود، مي‌تواند علّت خانه‌نشيني معصومان(ع) و به خصوص غيبت حضرت مهدي(ع) و شرط ظهور آن حضرت و همچنين وظيفة منتظران را توضيح دهد.

دربارة تولّي، نظریّه‌هاي متفاوتي ارائه شده كه جاي نقد و بررسي آنها نيست؛ امّا آنچه از متون ديني برمي‌آيد، «نظریّة شرط قدرت» است. بر اساس اين نظریّه، تولّي و تحقّق حاكميت كساني كه خداوند، حقّ حاكميت به آنان داده، متوقّف بر «وجود قدرت» و «امكان تحقّق» است.

تولّي، تكليف صاحب ولايت است؛ ولي همانند هر تكليف ديگري، مشروط به وجود استطاعت و قدرت است. بدون وجود قدرت، هم ولايت وجود دارد و هم جواز تصدّی؛ امّا امكان تشكيل حكومت و تداوم آن وجود نخواهد داشت.

امّا مراد از قدرت چيست و به چه وسيله‌اي تحقّق مي‌يابد؟ قدرت كه شرط تحقّق حكومت امام معصوم است، نه با توانايي شخصي معصوم حاصل مي‌شود و نه حتّي با رضايت عامّه.

ميزان قدرت لازم براي تولّي، با توجّه به مجموعة شرايط سياسي،

اجتماعي حاكم بر جامعه و با توجّه به توانايي نيروهاي معارض، مشخّص مي‌شود. ممكن است از نظر قدرت شخصي و شخصيتي، امام معصوم، قدرتمندترين مردم باشد؛ امّا امكان تحقّق حكومت او وجود نداشته باشد و حتّي ممكن است با وجود رضايت عامّه، امكان تولّي و تداوم آن وجود نداشته باشد و گاهي با وجود اقلّيت قدرتمند، امكان تولّي و قدرت لازم براي تصدّي به وجود آيد؛ بدون اينكه به استبداد و ديكتاتوري منجر شود.

اينجاست كه در ادبيات ديني و معارف آسماني آن، از اموري به نام «استضعاف اجتماعي» و در برابر آن، «اقتدار اجتماعي» ياد مي‌شود.

همان‌گونه كه پيش از اين گذشت، مراد از استضعاف اجتماعي اين است كه شخصي يا ايده‌اي، در موضع ضعف قرار گيرد و جامعه به آن اقبال نكند و آن را تنها گذارد. شخص يا ايده‌اي كه با چنين وضعيتي روبه‌رو شود، از نظر اجتماعي (و نه فكري و اقتصادي) به استضعاف كشيده شده است؛ امّا در طرف مقابل، اقتدار اجتماعي قرار دارد كه مراد از آن، اقبال عمومي و پذيرش اجتماعي است كه نتيجة آن، تقويت موقعيت اجتماعي و حاكميت‌يافتن آن است.

پس در فلسفة سياسي اسلام، تحقّق حاكميت، بسته به عنصر اقتدار اجتماعي است و نبود عنصر اقتدار و پيش آمدن وضعيت استضعاف، عامل اساسي در تحقّق نيافتن حكومت معصوم است. «قرآن كريم» اين اصل را در جريان گوسالة سامري به هنگام فرمان‌روايي حضرت هارون(ع) به صراحت بيان كرده است. وقتي حضرت موسي(ع) از كوه «طور» برگشت و با كمال تعجّب، گوساله‌پرست شدن قوم خود را با وجود برادرش هارون(ع) مشاهده كرد، لب به اعتراض سختي عليه او گشود. هارون(ع) در پاسخ برادر خود، جمله‌اي دارد كه بيانگر اصل ياد شده در تحقّق و تداوم حاكميت‌هاست:

«هارون گفت: اي پسر مادرم! اين قوم مرا زبون يافتند و نزديك بود مرا بكشند.»28

اين مسئله را در تاريخ انبياء و اوصيا به خوبي مي‌توان ديد. نمونة آن، استضعاف اجتماعي حضرت نوح(ع) است كه پس از قرن‌ها تبليغ، پاسخ مثبت به او ندادند و قومش او را در موضع ضعف قرار دادند. تا آنجا كه لب به شكايت گشود و گفت:

«و پروردگارش را خواند: من مغلوب شده‌ام. انتقام بكش.»29

نمونة ديگر حضرت لوط(ع) است كه توان اجتماعي لازم را براي تغيير نابه‌هنجاري‌هاي اجتماعي نداشت. ايشان خود دراين‌باره مي‌فرمايد:

«لوط گفت: كاش در برابر شما قدرتي مي‌داشتم يا مي‌توانستم به تكيه‌گاهي استوار پناه ببرم.»30

حضرت ابراهيم(ع) نيز به علّت نبود اقتدار اجتماعي، از مردم كناره مي‌گيرد و مي‌فرمايد:

«از شما و از آن چيزهايي كه به جاي خداي يكتا مي‌خوانيد، كناره مي‌گيرم.»31

حضرت موسي(ع) نيز به جهت ترس از جان، مجبور به فرار از «مصر» مي‌شود:

«و چون از شما ترسيدم، گريختم.»32

و بالأخره حضرت محمّد(ص) نيز به جهت بي‌ياوري و ترس از دشمنان مجبور شدند شبانه «مكّه» را ترك كنند و حضرت علي(ع) را بر جاي خود در بستر خويش بخوابانند.

در تاريخ وصايت نيز، اين مسئله به خوبي نمايان است. اميرالمؤمنين(ع) در پاسخ به اين اعتراض كه: چرا با ابابكر و عمر نجنگيدي، ولي با طلحه و زبير جنگيدي؟ به سيرة انبياي نامبرده، استناد كردند و بدين‌سان، نبود اقتدار اجتماعي و بي‌ياوري را عامل اصلي سكوت خود و اقتدار اجتماعي را عامل اصلي نبردشان معرفي مي‌كنند.33

اين مطلب را در بيعت امام حسن مجتبي(ع) با معاويه نيز مشاهده مي‌كنيم. معاويه در مراسم بيعت‌ اعلام كرد كه: حسن‌بن علي(ع) مرا شايسته‌تر مي‌داند و از همين‌رو با من بيعت مي‌كند. حضرت در پاسخ وي، فرمودند:

«اي مردم! معاويه گمان كرده من او را براي خلافت شايسته ديدم و خود را براي آن شايسته ندانستم. معاويه دروغ مي‌گويد. من به حكم كتاب خدا و به گفتة پيامبر خدا، سزاوارترين مردم به حكومت بر آنها هستم. به خدا سوگند! اگر مردم با من بيعت مي‌كردند و از من فرمان‌برداري و مرا ياري مي‌كردند، باران آسمان و بركت زمين را به آنان مي‌دادم.»

سپس حضرت به عملكرد هارون(ع) و رسول خدا(ص) استناد مي‌كنند و مي‌فرمايند:

«و به تحقيق رسول خدا(ص) از قوم خودكه آنان را به سوي خدا فرا مي‌خواند ـ فرار كرد تا اينكه به غار پناه برد؛ ولي اگر ياوراني عليه آنان مي‌يافت، فرار نمي‌كرد و اگر من مي‌يافتم، اي معاويه! با تو بيعت نمي‌كردم. به تحقيق خداوند، هارون را وقتي قوم خودش او را تضعيف كردند و نزديك بود او را به قتل برسانند و او ياوري نداشت، در گشايش قرار داد و به تحقيق خداوند پيامبر را كه به سبب نبود ياور، مجبور به فرار شد، در گشايش قرار داد.»

آنگاه حضرت به ماجراي خود و پدرشان اشاره كردند و آن را نمونه‌اي از اصول حاكم بر ماجراهاي پيامبر(ص) و هارون(ع) خواندند:

«همچنين من وپدرم آن هنگام كه مردم ما را ترك و با شخص ديگري بيعت كردند و ما ياوري نيافتيم، از جانب خدا در گشايش قرار گرفتيم. همانا اينها سنّت‌ها و نمونه‌هايي است كه از يكديگر تبعيت مي‌كنند.»34

سلمان فارسي پيش از رحلت رسول خدا(ص) و هنگامي كه ايشان در بستر بودند، ماجرايي را نقل مي‌كند كه ضمن آن، حضرت به امام(ع) رو مي‌كند و با پيش‌بيني استضعاف اجتماعي ايشان، مي‌فرمايند:

«برادرم! تو پس از من مي‌ماني و از قريش به سبب مخالفتشان با تو و ستمشان بر تو سختي مي‌بيني. پس اگر ياوري يافتي با آنان نبرد كن و به وسيلة موافقانت با مخالفانت مبارزه كن و اگر ياوري نيافتي، صبر كن و دست نگهدار و خودت را به نابودي نينداز؛ زيرا تو نسبت به من، همانند هارون نسبت به موسي هستي و رفتار هارون، آنگاه كه قومش او را تضعيف كردند و نزديك بود او را به قتل برسانند، الگوي خوبي براي توست.»35

بر همين اساس، رسول خدا(ص) از اميرالمؤمنين(ع) عهد گرفته بودند كه در صورت وجود ياور، براي احقاق حقّ خود و تشكيل حكومت قيام كنند و اين همان چيزي است كه از آن به عنوان اقتدار اجتماعي ياد مي‌شود.

اسناد اين عهد به حدّي است كه مرحوم علّامه مجلسي دربارة آن،

ادّعاي تواتر كرده است.36

اين موارد به خوبي نشان مي‌دهد كه در فلسفة سياسي اسلام، استضعاف اجتماعي عامل اساسي تحقّق‌نيافتن حاكميت الهي و در طرف مقابل، اقتدار اجتماعي عامل تحقّق حكومت ديني است.

نقش «استضعاف و اقتدار اجتماعي» در گفتمان مهدويت

نظر به آنچه بيان شد، اكنون مي‌توان «فلسفة غيبت» و «پيش شرط ظهور» و «رسالت دوران انتظار» را درك كرد. نظریّة استضعاف و اقتدار اجتماعي به خوبي مي‌تواند مسئلة ياد شده را كه از مسائل اساسي در گفتمان مهدويت است، توضيح دهد. از اين‌رو، در ادامة بحث به بررسي اين مسائل مي‌پردازيم.

استضعاف اجتماعي؛ عامل غيبت

استضعاف اجتماعي جز در مقاطعي خاص، همواره بر تاريخ امامت سايه‌افكن بوده است. پيامد اين واقعيت اجتماعي دربارة يازده امام نخستين، خانه‌نشيني بود و دربارة دوازدهمين امام، غيبت. علّت تفاوت وضعيت امام دوازدهم با ديگر امامان نيز در «آخرين» بودن ایشان است. يكي از اصول مهمّ امامت در تفكّر شيعي، محدود بودن تعداد امامان است.

اين اصل اقتضا مي‌كند تا الگوي خانه‌نشيني، شهادت كه مخصوص يازده امام نخستين بود، تغيير كند و دربارة آخرين حجّت، به الگوي غيبت، ظهور تبديل شود تا زمين و زمان، خالي از حجّت نباشد. آنچه با بحث ما در پيوند است، بازشناسي علّت غيبت می‌باشد.

بر اساس آنچه در بحث مربوط به فلسفة سياسي اسلام گذشت، علّت غيبت، استضعاف اجتماعي و بي‌ياور بودن امام دوازدهم است. علّت غيبت، ضعف شخصي حضرت به جهت كمي سن نبوده است.

تاريخ به خوبي نشان داده كه در باب حجّت‌هاي الهي، عنصر سن تأثيرگذار نيست. حضرت عيسي(ع) در گهواره سخن گفت و از نبوّت خود خبر داد.37 حضرت يحيي(ع) نيز در كودكي به پيامبري برگزيده شد.38 در تاريخ امامت نيز امام جواد و امام هادي(ع) در كودكي به امامت رسيدند.

اين نشان مي‌دهد كه در باب نوبت و امامت، سن تأثيرگذار نيست.؛ بنابراین، علّت غيبت حضرت مهدي(ع) را نبايد در كمي سن و ناتواني شخصي جست‌وجو كرد؛ زیرا اگر چنين مي‌بود، مي‌بايست پس از رشد حضرت و رسيدن به سنّ كمال، پديدة ظهور صورت مي‌پذيرفت.

همان‌گونه كه پيش از اين گفتيم، نه توانايي شخصي عامل تحقّق حكومت الهي است و نه ناتواني شخصي عامل تحقّق نيافتن آن؛ بلكه آنچه تعيين‌كننده است، استضعاف يا اقتدار اجتماعي است. در باب علّت غيبت نيز همين عنصر نقش بازي مي‌كند و در حقيقت امام مهدي(ع) به جهت استضعاف اجتماعي و نبود ياور، از ديده‌ها پنهان شده‌اند.

به بيان ديگر، علّت غيبت نبود مشروعيت نيز نيست. همان‌گونه كه در تبيين فلسفة سياسي اسلام گفتيم، مشروعيت و حقّ حاكميت، مقوله‌اي است كه به تمام معني خداوند آن را «جعل» مي‌كند و به هيچ عنصر ديگري براي تكميل يا تتميم نياز ندارد. مشروعيت زمامداري هر امام و از جمله حضرت مهدي(ع)، امري بسيط است كه در مقام جعل تأمين مي‌گردد و متوقّف بر عنصر ديگري نيست. عنصر مشروعيت، تام است و تنها چيزي كه باقي مي‌ماند، تولّي و تصدّي امور است كه به اقتدار اجتماعي نياز دارد.

همچنين علّت غيبت، نبود جواز تصدّي نيز نيست. برخي معتقدند مشروعيت امام معصوم، تام است؛ امّا جواز تصدّي وي نيازمند رضايت مردم! اگر حكومت، «حقّ» امام معصوم از جمله حضرت مهدي(ع) است و اگر معتقد به «غصب حكومت» از جانب ديگران هستيم، چگونه مي‌توان گفت كه صاحب حق، براي احقاق حق خود نيازمند «اجازه و رضايت» ديگران است؟ همان‌گونه كه مشروعيت فرمان‌روايي امام، تام است، جواز تصدّي نيز براي وي وجود دارد؛ امّا به جهت نبود قدرت، «امكان» آن نيست.39

بخش سوم: دولت مستضعفان

اقتدار اجتماعي، پيش‌شرط ظهور

بر اساس آنچه گفته شد، روشن مي‌گردد كه براي ظهور حضرت و تشكيل حكومت عدل الهي، به چيزي به نام اقتدار اجتماعي نياز

است. اگر علّت غيبت، استضعاف اجتماعي است، علّت ظهور نيز اقتدار اجتماعي است. تشكيل حكومت به دست حضرت، نه متوقّف بر تكميل عنصر مشروعيت است و نه متوقّف بر جواز تصدّی. حضرت مهدي(ع) براي تشكيل حكومت، هم مشروعيت تام دارند و هم جواز تصدّی. آنچه وجود ندارد، قدرت و توان لازم براي تشكيل چنين حكومتي است كه اقتدار اجتماعي آن را فراهم مي‌كند و البتّه همان‌گونه كه پيش از اين روشن شد، مراد از قدرت نيز قدرت اجتماعي است؛ نه قدرت شخصي يا نظامي.