فرزند با ایمان من(5)

حجّت‌الاسلام و المسلمین عبّاس پسندیده

بحث ما دربارة توحید و خداشناسی بود. در شمارة قبل، از لقمان حکیم مواردی را مطرح کردیم. در این شماره نیز به تناسب، مطالب دیگری را در این زمینه بیان خواهیم کرد؛ ان‌شاء الله.

اعتماد به رازق

یکی از ابعاد توحید و خداشناسی، مسئلة رزق و روزی انسان است. رزق و روزی از آنجا که با نیازهای فوری و نقد ما ارتباط دارد، از اموری است که بیشترین زمینه را می‌تواند برای شرک به وجود آورد. خداوند متعال، تضمين كرده است كه روزي انسان را در هر شرايطي تأمين مي‏كند. تأمين‏كنندة روزي، كسي است كه مالك آفرينش است و تضمين‏كنندة آن، كسي است كه مقتدر و شكست‏ناپذير است.1

ایجاد اعتماد از راه بررسی وضعیت موجودات

هيچ جنبنده‏اي در روي زمين نيست؛ مگر آنكه روزي‏اش بر عهدة خداست.2 هر جانداري روزي خود را دارد؛3 لذا از این طریق می‌توان توحید در رزّاقیت و اعتماد به خداوند را در فرزندان به وجود آورد.

امام علی(ع) می‌فرمایند:

«به مورچه بنگريد كه با آن همه كوچكي و ظرافت اندام (كه تقريباً به چشم نمي‏آيد)، روزي‏اش تضمين شده و به فراخور حالش، روزي او مي‏رسد. خداوند منّان و بخشنده، از او غافل نيست و او را محروم نساخته است؛ اگرچه در دل تخته ‏سنگي سياه و خشك يا در ميان صخره‏اي سخت باشد يا به پرندگاني، مثل كلاغ و عقاب و كبوتر و شترمرغ بنگريد كه خداوند، روزي همة آنها را ضمانت كرده است.»4

این نشان می‌دهد که وضع طبیعت و موجودات طبیعی می‌تواند منبع خوبی برای تبیین رزّاقیت خداوند باشد.

ایجاد اعتماد از راه بررسی وضعیت انسان!

وضع خود انسان نيز شگفت‏انگيز است. ما اكنون نگران روزي خود هستيم و حال آنكه سه مرحله پيش از آن وجود داشته كه بدون اطّلاع ما، خداوند روزي ما را رسانده است؛ لذا شايسته نيست اكنون نسبت به او سوءظن داشته باشيم. با بیان این موارد می‌توان اعتماد را ایجاد و تقویت کرد. اینها مواردی هستند که لقمان حکیم به فرزند خود آموزش داده است:

مرحلة نخست، هنگامي است كه انسان در رحم مادر قرار دارد. در جايگاهي آرام كه هيچ سرما و گرمايي او را نمي‏آزارد و خدا روزي‏اش را مي‏رساند.

مرحلة دوم، دوران نوزادي است كه هرچند ناتوان است، ولي غذاي او از شير مادر تأمين مي‏شود و كسي هست كه او را تر و خشك كند.

و مرحلة سوم، دوران پس از شيرخوارگي است كه روزي او بدون تلاش، از دسترنج والدين تأمين مي‏گردد و مشمول مهرباني و دلسوزي آنان قرار مي‏گيرد. حتّي او را بر خودشان مقدّم مي‏دارند.

امّا همين انسان وقتي بزرگ و عاقل مي‏شود و براي خودش كار مي‏كند، اوضاع بر او سخت مي‏شود و به خدا سوء ظن پيدا مي‏كند و حقوق مالي‌اي را كه بر عهده‏اش است، انكار مي‏كند و بر خود و عيالش سخت مي‏گيرد. اينها به خاطر ترس از تنگ شدن روزي و بدگماني به خداوند متعال است.5

نتیجه اینکه ما می‌توانیم با کمک گرفتن از وضع دیگر موجودات در طبیعت، مسئلة روزی آنها را طرح کنیم و روزی‌رسانی خداوند را جابیندازیم؛ به ویژه در فصل تابستان که فصل مسافرت و تفریح است، می‌توان در کنار آن، این‌گونه مسائل را طرح نمود. همچنین همانند لقمان حکیم، از وضعیت دوره‌های پیشین خود انسان نیز می‌توان استفاده کرد. به ویژه می‌توان این موضوع را هنگام مشاهدة اطفال و کودکان خردسال اتّفاق افتد. فقط به یاد داشته باشید که نباید در این زمینه به تحکّم و توصیة مستقیم روی آورید؛ طرح هدفمند این مسائل کفایت می‌کند و لازم نیست تصریح کنید که پس شماها باید به رزّاقیت خداوند ایمان بیاورید! اجازه بدهید این نتیجه‌گیری را خود فرزندان داشته باشند. تصریح شما گاه موجب موضع‌گیری بیشتر فرزندان می‌شود و آنها را به لجاجت و مخالفت می‌کشاند.

آموزش ولایت

حوزة دیگری که در بحث تربیت دینی می‌بایست آن را شناخت، حوزة ولایت است. مراد از ولایت، اولیایی است که از جانب خداوند متعال مأموریت هدایت بشر را دارند و شامل انبیاء و اوصیای آنها می‌شود. در این‌باره مواردی در متون دینی آمده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود:

الف) آشنایی با فرستادة خدا

در برخی احادیث، پس از آموزش توحید که با گفتن کلمة توحید در سه سالگی شروع می‌شود، آموزش رسالت نبیّ مکرّم اسلام(ص) آمده است. در حدود سه و نیم سالگی به کودک گفته می‌شود عبارت «محمّد رسول الله» را هفت بار بر زبان جاری کند.6 این یک امر رفتاری است. اگر در مرحلة قبل، کودک با خدای خوب آشنا شده باشد، اینجا با فرستادة او آشنا می‌شود و خواهد دانست که او یک فرستاده نیز دارد. در این‌باره چند نکته وجود دارد که به آن می‌پردازیم:

1. نکتة مهم اینکه برای غیر عرب زبانان، آیا باید این جمله به صورت عربی بیان شود یا ترجمة آن؟ باید دید هدف چیست؟ حفظ الفاظ یا

انتقال معنا؟ برخی افراد تصوّر می‌کنند صرفاً الفاظ عربی در هر جایی موضوعیت دارند. در نماز این‌گونه است؛ امّا در اموری از این دست، معنا مهم است؛ نه لفظ. مهم این نیست که کودک چه الفاظی را حفظ کند. مهم این است که چه معنایی را درک کند. از این‌رو به نظر می‌رسد دست کم در کنار عبارت عربی، باید ترجمة زبان عربی آن را نیز به کودک یاد داد و از او خواست که تکرار کند؛

2. مهم‌تر از یاد دادن این جمله و حتّی معنای ظاهری آن، یاد دادن منطق و فلسفة آن است. کودک باید بداند جایگاه این فرد چیست، چرا به وی نیاز دارد، در زندگی او چه نقشی دارد و اگر نباشد، چه اتّفاقی می‌افتد؟ و مانند آن. این یکی از حسّاس‌ترین مراحل تربیت دینی است.

درست است که دربارة فلسفة رسالت و وصایت، مطالب عمیق و دقیقی وجود دارد، امّا می‌توان آن را با روش‌هایی به کودک منتقل ساخت. نکتة اساسی در این کار، جا انداختن «منطق» این امر است و منطق آن را باید با کمک از امور عینی و قابل درک و لمس برای کودک بیان کرد. پیرامون ما اموری وجود دارند که همان منطق را در محدودة خود دارند. با استفاده از آنها می‌توان منطق امر را قابل درک ساخت و جا انداخت. آنگاه می‌توان در سنین بالاتر، منطق رسالت و وصایت را توضیح داد و تبیین کرد.

در این‌باره، می‌توان از تعبیرهایی که در خود روایات برای این اصل اساسی بیان شده است، استفاده کرد. این تعبیرها، منابعی غنی برای ساده‌سازی این اصل می‌باشند. به عنوان نمونه به برخی موارد اشاره می‌کنیم:

تعبیر نبیّ: ما می‌توانیم با توجّه به دنیای پیرامون کودک، برای وی جا بیندازیم که گاه برخی افراد، چنان ارزش و جایگاهی پیدا می‌کنند که به افراد خیلی مهم، نزدیک می‌شوند و چنان مورد اعتماد قرار می‌گیرند که خبرهای مهم و اساسی خود را به آنان می‌گویند؛ مثل فرزند خوبی که مورد اعتماد پدر و مادر قرار می‌گیرد یا دانش‌آموزی که به معلّم خود خیلی نزدیک می‌شود و آنها چنان قابلیتی در او می‌بینند که مطالب اساسی و رازهای مهم و راه‌های موفّقیت بیشتری را برای او بیان می‌کنند. در اینجا فقط باید این منطق جا بیفتد که برخی، قابلیت این را می‌یابند که خبرهای مهم را دریافت کنند. بیش از این نباید کاری با کودک داشت؛

تعبیر رسول: گاه این فرد چنان قابلیت و ارزش پیدا می‌کند که می‌تواند حامل این رازهای مهم و اساسی برای دیگران باشد و چنان اعتمادی به او هست که وی می‌تواند دیگران را آموزش دهد. این، درجة بالاتری از قابلیت شنیدن رازهای مهم است؛ مثل کودکی که به حدّی رشد کرده که والدین به او اعتماد کره و پیغام خود را به وسیلة او به دیگران می‌رسانند. در اینجا نیز فقط باید این منطق جا بیفتد که برخی برای انتقال پیام، قابلیت داشته و مورد اعتماد قرار می‌گیرند. می‌توان از داستان‌های مربوط به پستچی‌ها و نامه‌رسان‌ها به خوبی استفاده کرد تا روشن شود که هر کسی قابلیت ابلاغ پیام را ندارد؛

تعبیر امام: و گاه فرد چنان قابلیت پیدا می‌کند که می‌تواند علاوه بر ابلاغ پیام، آن را اجرا نیز بنماید؛ مثلاً نوجوانی که می‌تواند خواهران و برادران کوچکتر خود را در نبود والدین اداره کند و والدین برای سپردن آنها به وی تردید نمی‌کنند و نمونه‌هایی از این دست. آنچه در این مورد مهم است، قابلیت اداره کردن است.

با این کار شما منطق نبوّت، رسالت و امامت را برای کودک بیان کرده‌اید؛ بدون اینکه نامی از این واژه‌ها برده و به اصل مسئله پرداخته باشید. همین که وی بداند انسان‌های مهم، گاه کسانی را دارند که خبرهای مهمّ خود را با آنها در میان می‌گذارند و کسانی را دارند که می‌توانند با حفظ امانت، این پیام‌ها را به دیگران منتقل سازند و کسانی را دارند که علاوه بر اینها، می‌توانند خواسته‌های درست آنها را اجرا کرده و امور را اداره کنند، کافی است.

اینها زیرساخت‌های مسئلة ولایت هستند. اگر این بن‌مایه‌های فکری در کودکان شکل گیرد، بعداً بر همین مبناها می‌توان به راحتی رسالت و امامت پیامبر اکرم(ص) و ائمّة اطهار(ع) را جا انداخت. مهم، زیرساخت‌های فکری این امور است که به وسیلة پدیده‌های قابل درک برای کودک قابل تفهیم می‌باشد.

ستارگان رهنما

تعبیر دیگر، ستاره است. در روایات آمده که اولیای الهی همانند ستارگان رهنما در شب تاریک، مایة امنیّت هستند. امام مهدی(عج) می‌فرمایند:

«إنّي لَأمانٌ لأهلِ الأرضِ كما أنّ النُّجومَ أمانٌ لأهلِ السَّماءِ؛7

من ماية امان زمينيانم؛ همچنان كه ستارگان، ماية امان آسمانيان هستند.»

همچنین امام علی(ع) می‌فرمایند:

«ألاَ إنّ مَثَلَ آلِ مُحمّدٍ(ع) كَمَثَلِ نُجومِ السَّماءِ؛ إذا خَوی نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ، فكَأنَّكُمْ قَد تَكامَلَتْ مِنَ اللّه ِ فيكُمُ الصَّنائعُ، و أراكُمْ ما كُنْتُمْ تَأملونَ؛8

آگاه باشید که مثل آل محمّد(ع)، همانند ستارگان در آسمان است؛ ستارگان آسمانند كه هرگاه ستاره‌ای ناپديد شود، ستاره‌ای ديگر آشكار می‌گردد. پس چنان است كه نعمت‌های خداوند در ميان شما كامل گشته و آنچه را آرزو می‌كرديد، به شما ارائه كرده است.»

شما می‌توانید با تعریف نقش ستارگان در شب، اوّلاً اطّلاعات آنها را در این زمینه افزایش دهید که جذّابیت خاصّ خود را دارد و سپس این نکته را تبیین کنید که انسان برای ایمنی خود، نیاز به ستارگانی این‌چنینی دارد. این را می‌توان در قالب داستان‌های خیالی نیز بیان کرد تا فرزند شما نقش استفاده و عدم استفاده از این ستارگان را فراگیرد؛ به ویژه که در انتهای حدیث دوم، صحبت از کامیابی شده است. همین که بداند ما نیازمند چنین ستارگانی هستیم، فعلاً کفایت می‌کند.

کشتی نجات

در روایات، از اهل بیت(ع) به عنوان کشتی یاد شده است. رسول خدا(ص) می‌فرمایند:

«إنّما مَثَلُ أهلِ بيتي فِيكُمْ كَمَثَلِ سَفينةِ نُوحٍ ؛ مَنْ رَكِبَها نَجا، و مَنْ تَخَلَّفَ عَنها غَرِقَ؛9

همانا مَثَل خاندان من در ميان شما به كشتی نوح می‌ماند كه هر كه بر آن سوار شد، نجات يافت و هر كه از آن بازماند، غرق شد.»

شما می‌توانید با طرّاحی داستان‌هایی، نشان دهید که نجات، درگرو نشستن در کشتی است. داستان حضرت نوح(ع) و فرزندش نیز نمونة خوبی در این زمینه است. همین‌جا می‌توانید بر نقش فانوس دریایی نیز اشاره کنید که چه نقشی در هدایت کشتی‌ها دارد.

رهنما و راهبر

دیگری، تعبیر رهنما و راهبر است. رهرو نیازمند رهنمایی و رهبری است. مفاهیمی مانند ره‌یافتگی (هدایت) و گمراهی (ضلالت) نیز در همین نوع ادبیات قرار می‌گیرد. شما می‌توانید با داستان‌های واقعی یا تخیّلی، نیاز به رهبر و رهنما را جا بیندازید.

پی‌نوشت‌ها: