جهانی شدن در کلام خدا و معصومان

مرتضی شیرودی

اسلام جهانی تولّد یافت. مسلمانان برای جهانی کردن اسلام بسیار کوشیدند. شیعیان هم به حکومت جهانی حجّت بن الحسن(ع) دل سپرده‌اند. آیات و روایات اسلامی نیز، پروسة جهانی شدن اسلام را مورد تأیید و تأکید قرار داده‌اند. از جمله آیات و روایات فراوانی که دربارة جهان‌مداری اسلام است، موارد زیر تنوّع و کاربرد بیشتری دارد:

الف) «قرآن»: آیاتی از قرآن به مسئلة جهانی شدن اسلام اشاره دارند:

1. «وَ نُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الاَْرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ وَ نُمَکِّنَ لَهُمْ فِی الاَْرْضِ وَ نُرِیَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ مَّا کَانُوا یَحذَرون؛2

ما می‌خواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم و حکومتشان را در زمین پابرجا سازیم و به فرعون و هامان و لشکریانشان، آنچه را از آنها بیم داشتند، نشان دهیم!»

این دو آیه، هر چند به قصّة حضرت موسی(ع) ، فرعون و بنی‌اسرائیل مربوط است، ولی محتوا و مفهوم آیات، تنها به آن بر نمی‌گردد. آنچه در آن دوره اتّفاق افتاد، جلوه‌ای از ارادة خداوند برای حاکمیت بخشیدن مستضعفان بر مستکبران بود، در حالی‌که ارادة خدا در این‌باره، به طور کامل تحقّق نیافته است. پس روزی می‌رسد که خداوند حاکمیت خویش بر زمین را از طریق سپردن آن به دست بندگان صالح تحقّق بخشد.3

2. «قَالَ رَبِّ فَاَنْظِرنی إِلَی یَومِ یُبْعَثُونَ قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ؛4

(شیطان) گفت: پروردگارا! مرا تا روز رستاخیز مهلت ده [و زنده نگهدار. خداوند] فرمود: تو از مهلت‌یافتگانی! [امّا نه تا روز رستاخیز، بلکه] تا وقت معیّنی.»

بر پایة این آیه، روزی فرا می‌رسد که شیطان دیگر بر انسان حاکمیت ندارد. در واقع، خداوند با مهلت درخواستی ابلیس تا روز قیامت، موافقت نکرد. با پایان یافتن حاکمیت شیطان بر انسان، جهانی شدن اسلام از سوی بندة صالح خداوند تبارک و تعالی، یعنی حجّت‌بن الحسن(ع) آغاز می‌شود.5

3. «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لَیُظْهِرَهُ عَلی الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ؛6

او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد، تا آن را بر همة آیین‌ها غالب گرداند، هر چند مشرکان کراهت داشته باشند.»

امام صادق(ع) در تفسیر این آیه فرمودند: «سوگند به خدا! هنوز تفسیر این آیه تحقّق نیافته است.» راوی پرسید: فدایت شوم پس چه زمانی تحقّق می‌یابد؟ امام فرمودند: «وقتی با ارادة خدا، قائم قیام کند.»7

بنابراین، جهانی شدن اسلام و تشکیل حکومت واحد جهانیِ امام زمان(ع) با به کارگیری علوم و فنون نوین به انجام می‌رسد و تداوم آن با تدبیر، تدبّر، دانش و بینش میسّر می‌شود.

4. «وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الاَْرْضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحُونَ؛8

در زبور بعد از ذکر(تورات) نوشتیم که بندگان شایسته‌ام وارث(حکومت) زمین خواهند شد!»

«یَرِثُها» جنبة جهان شمولی دارد، یعنی همة حاکمان زمین، عباد صالح خواهند شد. این مطلب در «مزامیر داوود، مزمور 37» به این صورت آمده است: «حلیمان وارث زمین خواهند شد.»

زبور در اینجا، نه زبور داوود، بلکه به اعتقاد مرحوم طبرسی، مراد مطلق کتاب آسمانی است. از این‌رو، برخی از مفسّران، آیة فوق را این‌گونه ترجمه می‌کنند: «علاوه بر قرآن در زبور هم گفتیم: بندگان شایسته‌ام وارث (حکومت) زمین خواهند شد!»9

5. «وَعَدَ اللّهُ الَّذینَ ءَامَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الاَْرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی لَهُمْ وَ لَیُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یَعْبُدُونَنِی لا یُشْرِکُونَ بِی شیْئاً وَ مَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ فَاُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ؛10

خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند، وعده می‌دهد که قطعاً آنان را حکمران روی زمین خواهد کرد؛ همان‌گونه که به پیشینیان آنها خلافت روی زمین را بخشید و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده، پابرجا و ریشه‌دار خواهد ساخت و ترسشان را به امنیّت و آرامش مبدل می‌کند؛ آن‌چنان که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت و کسانی که پس از آن کافر شوند، فاسقند.»

در واقع، آیة یادشده بر این مسئله دلالت دارد که خداوند، جهان را با خاندان رسالت و امامت شروع کرد، با آنها نیز به خاتمه می‌رساند. یعنی جهان در آغاز، در اختیار شایسته‌ترین بندگان خدا بود و در انتها هم در ید قدرت صالحان روی زمین است.11

احادیث بسیاری نیز تصریح دارد که حکومت الهی آیندة زمین را فردی از خاندان رسول خدا(ص) به دست می‌گیرد. او از فرزندان علی(ع) و فاطمه(س) است و این خاندان و ولیّ عصر(ع) کلیدهای حکمت و معدن‌های رحمت الهی‌اند.

ب) حدیث: برخی از روایات و احادیث اسلامی به تفسیر آیات مربوط به جهانی شدن اسلام پرداخته‌اند. از جمله:

1. رسول خدا(ص) فرمود:

«خلفا و جانشینان من و حجّت‌های خدا بر خلق پس از من دوازده نفرند. اوّل آنان برادرم و آخرشان فرزندم.» گفته شد: ای رسول خدا! برادرت کیست؟ فرمود: «علیّ بن ابی‌طالب»، سؤال شد: فرزندت کیست؟ فرمود: «مهدی که زمین را از قسط و عدل پر سازد، همان‌سان که از ظلم و جور پر شده باشد. قسم به آنکه مرا به حق، به عنوان بشارت دهنده و ترساننده برانگیخت، اگر از عمر دنیا یک روز باقی مانده باشد، خدا آن را چنان طولانی سازد تا فرزندم، مهدی قیام کند، سپس عیسی‌بن مریم(ع) پشت سرش به نماز ایستد.»12

2. رسول خدا(ص) فرمودند:

«در آخرالزّمان، مردی از فرزندان من قیام کند که اسم او همانند اسم من و کنیه‌اش مثل کنیة من است، زمین را از عدل پر سازد؛ چنان‌که از ظلم پر شده است و او مهدی(ع) است.»13

3. پیامبر(ص) فرمودند:

«مهدی از ما(از من) است. چهره‌ای نورانی دارد و بینی‌اش خمیده. زمین را از قسط و عدل پر سازد؛ چنان‌که از ظلم و جور پر شده است.»14

4. رسول خدا(ص) فرمودند:

«اگر از عمر دنیا، جز یک روز نمانده باشد، خدای تعالی آن روز را چنان طولانی کند تا در آن روز، مردی از من و اهل بیتم قیام کند که اسم او اسم من است.»15

5. علی(ع) از پیامبر(ص) پرسید:

«آیا مهدی(ع) از ما آل‌محمّد است یا غیر ماست؟ رسول خدا(ص) فرمودند: بلکه از ماست. خداوند به سبب او ختم کند [کمال بخشد]؛ چنان‌که به ما آغاز کرد.»16

این احادیث پنج‌گانه بر پنج نکتة مهم تأکید دارند: اوّلاً اسلام درصدد گسترش خود در گسترة جهان است؛ ثانیاً گسترش جهانی اسلام با یدِ قدرت امام زمان(ع) تحقّق می‌یابد؛ ثالثاً حکومت امام زمان(ع) یک حکومت جهانی است؛ رابعاً جهانی شدن اسلام بر پایة عدل و قسط قرار دارد؛ خامساً حکومت جهانی امام زمان(ع) عمری طویل دارد.

جهانی شدن اسلام و تشکیل حکومت واحد جهانی امام زمان(ع) با به کارگیری علوم و فنون نوین به انجام می‌رسد و تداوم آن با تدبیر، تدبّر، دانش و بینش میسّر می‌شود.

حکومت جهانی اسلامی و اصول فکری آن

مبانی فکری و فلسفی تمدّن و فرهنگ اسلامی، رهاورد وحی الهی، بعثت انبیا و امامت اولیاست که عقل و فطرت اصیل انسانی بر آن مهر تأیید می‌زند. این مبانی ارکان تمدّن اسلامی در چهار قرن گذشته را ساخته و تداوم آن، نوید دهندة جهانی شدن تمدّن اسلامی است.

برخی از مهم‌ترین عناصر این مبانی عبارتند از:

فطرت‌گرایی

توحید نخستین شرط تشرّف انسان به اسلام و لازمة ورود به جامعة جهانی اسلام است. از این رو، قرآن با تعابیری چون لا إِلهَ إِلاَّ اللّهُ،17 لا إِله إِلاَّ هُو،18 لا إِلهَ إِلاَّ ... 19 اهتمام ویژة خود را بر این اصل ابراز کرده است.

یکتاپرستی، نقطة اشتراک همة انسان‌هایی است که در جامعة جهانی اسلام مشارکت می‌ورزند و آن، فراگیرترین عامل همگرایی اجتماعی انسان‌ها به شمار می‌رود. به همین دلیل، خداوند می‌فرماید:

«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللّهِ الَّتِی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمُونَ؛20

پس روی خود را متوجّه آیین خالص پروردگار کن! این فطرتی است که خداوند، انسان‌ها را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست، این است آیین استوار؛ ولی اکثر مردم نمی‌دانند.»

آخرت‌گرایی

از آخرت گرایی در اندیشة اسلامی، به عنوان اعتقاد به معاد یاد می‌شود. تأکید اسلام بر معاد، به منظور تأسیس یک نظام جهانی است تا در کنار اعتقاد به مبدأ، سرنوشت‌ساز بودن نقش این باور( اعتقاد به معاد) در جهت‌گیری زندگی فردی، جمعی و جهانی هویدا گردد؛ زیرا چنین اعتقادی، رفتار اجتماعی را متأثّر می‌سازد و آن را تحت کنترل در می‌آورد.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

«اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّمَا خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ اَنَّکُمْ اِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ؛21

آیا چنین پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم و هرگز به سوی ما باز نمی گردید؟»

کرامت انسانی

خداوند انسان را گرامی داشته و در قرآن فرموده است: «وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنِی آدَمَ؛ ما آدمی زادگان را گرامی داشتیم.» از نظر دین، انسان موجودی هم مادّی و هم رحمانی است. از این رو، برنامة جهانی شدن تمدّن اسلامی با برنامة جهانی شدن غربی که در پی سلطه بر انسان است، از بنیان متفاوت است؛ زیرا اسلام در پی ارج نهادن به انسان‌هاست و تنها به استقلال آگاهانه و آزادانة او از پیام دین می‌اندیشد و هرگز درصدد تحمیل عقیده بر او نیست. با توجّه به این سه اصل، برنامه‌های جهانی اسلام عبارتند از:

1. طبقه‌بندی انسان‌ها بر مدار عقیده و ایمان، نه نژاد و خون و ...؛

2. نفی سلطه‌گری و سلطه‌پذیری براساس قاعدة نفی سبیل؛

3. طرح و اجرای اصول و حقوق مشترک برای همة انسان‌ها، اعمّ از کافر و مسلمان.

ساختار نظام جهانی اسلامی

تحقّق ایدة جهانی شدن اسلام و قوام آن بر پایة مبانی فکری و فلسفی، منوط به ارکان و ساختاری مناسب است 22 که برخی از آنها عبارتند از:

سلطنت خدا

حاکمیت بر جهان هستی، تنها از آن خداست. در واقع، ارادة الهی بر سراسر گیتی، حاکم و ادامة هستی به مدد و فیض او وابسته است.

به بیان دیگر، جهان و تمامی ارکان و عناصرش در ید قدرت لایزال الهی قرار دارد و هم اوست که انسان را بر سرنوشت خویش حاکم کرده و ادارة جامعة بشری را به وی سپرده است؛ یعنی اینکه، خداوند سبحان، حاکمیت خویش در تدبیر جامعه را به انسان واگذاشته که آن نیز تجلّی ارادة خداست. در حقیقت، حاکمیت خدا بر روی زمین، به دست رهبر برگزیدة الهی صورت می‌گیرد. در چنین نظامی، عقلانیت، معنویت و عدالت، جامعه را به جهانی در مسیر کمال تبدیل می‌کند.

جانشینی انسان

مهم‌ترین ویژگی امامت و رهبری در ساختار نظام جهانی اسلام، برگزیدة الهی بودن است. علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) در این‌باره فرمودند:

«وَ خَلَّفَ فیکُمْ مَا خَلَّفَتِ الاَنْبِیاءُ فی اُمَمِها، اِذْ لَمْ یَتْرُکُوهُمْ هَمَلاً، بِغَیْرِ

طَریقٍ واضِحٍ، وَ لا عَلَمٍ قائِمٍ؛23

او نیز چون پیامبران امّت‌های دیرین برای شما میراثی گذاشت؛ زیرا ایشان امّت خود را وانگذارد؛ مگر به رهنمون راهی روشن و نشانه‌ای معیّن.»24

به علاوه، امامت و رهبری از ویژگی‌های دیگری برخوردار است. از جمله مرکز وحدت و یکپارچگی، زعامت معنوی و سیاسی، اساس و پایة فعّالیت بشریت، هستة مرکزی نظم اجتماعی، مشروعیت بیعت مردمی، اسوة فردی و جمعی. همچنین، رهبری و امامت در نظام جهانی اسلام، محور و قطب ایدئولوژیک به شمار می‌رود؛ همان‌گونه که علی(ع) فرمود:

«اَما وَاللّهِ لَقَد تَقَمَّصَها ابْنُ اَبی قُحافَةَ وَ اِنَّهُ لَیَعْلَمُ اَنَّ مَحَلّی مِنْها مَحَلُّ الْقُطبِ مِنَ الرَّحی، یَنْحَدِرُ عَنّی السَّیْلُ و لا یَرْقی اِلَیَّ الطَّیْرُ؛25

آگاه باشید، به خدا سوگند که فلان(ابابکر) خلافت را چون جامه‌ای بر تن کرد و قطعاً می‌دانست که جایگاه من نسبت به حکومت اسلامی آنان، چونان محور است، نسبت به آسیاب.»

امّت واحده

انسان‌ها در نظام جهانی اسلام، در دوران بلوغ و شکوفایی عقلی و معنوی قرار دارند و به مرحلة والای تعالی رسیده‌اند و بالفعل از ارزش‌های واقعی انسانی برخوردارند. جامعة جهانی اسلامی، جامعه‌ای همگون و متکامل است و در آن، استعدادها و ارزش‌های انسانی شکوفا می‌گردد. نیازهای اساسی فطری برآورده می‌شود، از همة ابزارها برای تحقّق صلح و عدالت بهره می‌گیرند و به این دلایل است که خداوند در قرآن می‌فرماید:

«وَ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُون؛26

و این امّت شما، امّت واحدی است و من پروردگار شما هستم. پس، از مخالفت فرمان من بپرهیزید.»

قانون یگانه

«حدیث ثقلین»، گویای آن است که راز دستیابی به سعادت دنیوی و اخروی، پیروی و اقتدا به قانون خوب (کتاب الله) و مجری خوب (اهل‌البیت) است؛ اگرچه جامعة بشری از نقصان قانون رنج برده، رنجِ فقدان مجریان صالح، همواره عمیق‌تر بوده است. در تهیّة قانونی که در جامعة جهانی اسلام حاکمیت می‌یابد، عقل که قادر به ترسیم حدود و تعیین همه‌جانبة مسائل انسان نیست، دخالتی ندارد. این قانون، قانون شرع است که خداوند آگاه به همة نیازهای انسان، آن را نازل کرده است. از این‌رو همه جانبه بوده و کاملاً با فطرت انسان‌ها سازگار است. در دورة تحقّق حکومت جهانی اسلام، قانون تمام و کمال (کامل) اسلام یا در حقیقت، سیستم حقوقی اسلام به اجرا در می‌آید که همه در برابر آن یکسانند و برای هر شخصی به اندازة توان و استعداد، حقوق و وظایفی تعیین شده است.