وضعیت طبّ در تمدّن‌های بزرگ

طبّ سنّتی «ایران» یک مکتب کامل، پویا، علمی با مبانی فکری آزموده شده است که جهان هستی را به عنوان آفریدة خالق علیم و حکیم و بر اساس نظام احسن می‌نگرد و پزشک را به خاطر احاطه و تسلّطی که قبل از پزشکی باید به علوم مختلف داشته باشد تا درک صحیحی از جهان هستی پیدا کند، حکیم نامیده است.

تاریخچه

شاید هم با اصول منطقی، هم با شواهد تاریخی و باستانی و هم طبق نصّ آیة شریفة «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ في‏ كَبَد»1 بتوان گفت درد و رنج و آسیب و بیماری از اوّلین همنشینان و رقیبان بشر بوده است و بنابراین آدمی نیز در هر زمان و در هر کجا و از هر قوم که بوده، به دنبال درمان، مرهم و نوشدارو می‌گشته است. حال هر انسانی و هر قومی با توجّه به نگاهش به بیماری، عامل بیماری‌زا، تأثیر عوامل مادّی و ماورایی و امکاناتی که در دسترس داشته، درمان را تعریف و بیمار را مداوا می‌کرده است. به همین دلیل شاید بیهوده باشد به تلاش برای اثبات یا جدال بر سر تقدّم و تأخّر قومی و قبیله‌ای و نژادی در مسئلة تاریخچة طبّ بپردازیم؛ مگر آنکه از این کار دو هدف داشته باشیم: اوّل، حفظ اصالت و هویت و کمک به امانتداری در تاریخ و دوم، تأسّی، عبرت و بهره‌گیری از تجربیات و اندیشه‌های نیاکان و پیشینیان، به دور از هرگونه تعصّب و حتّی اگر از اقوام بیگانه باشد.2

شاید نتوان پزشکی و طبّ را مختصّ یک قوم دانست؛ چرا که اوّلین بشری که مثلاً بر اثر سقوط یا زمین خوردن دچار جراحتی شده و سعی کرده به نوعی زخم خود را مداوا کند، اوّلین طبیب هم بوده است؛ مگر آنکه بخواهیم پزشکی را به عنوان یک تعریف مطلق در نظر بگیریم و آنگاه ببینیم از کجا شروع شده که با توجّه به تجربی بودن این علم چنین چیزی ممکن نیست. تنها راه باقیمانده این است که در تاریخ جست‌وجو کرده و بفهمیم اوّلین‌بار، پزشکی و طبابت کی و کجا با یک‌سری اصول و قواعد مشخّص، جامع، بر مبنای منطق و به عنوان یک حرفه در نظر گرفته شده است. با این مقدّمه شاید بتوان اوّلین مکتب طبّی را متعلّق به ایرانیان باستان دانست؛ چرا که:

واژة پزشکی یک واژة دیرینة ایرانی است که در طیّ تحوّلاتی هشت هزار ساله دگرگون شده است. نخستین ریشة این واژه در «اوستا»، بئشه‌زه می‌باشد که به معنی آسیب‌زدا و بئشه‌زو به معنی آسیب‌زدایی است. واژة اوستایی بئشه‌زه در زبان پهلوی بدون تغییر به صورت

بئشه‌زک درآمده و بعدها با اختلافی در خواندن به صورت بزشک و پژشک استعمال شده است. در بندهش باب 19، بند 6 از هوماک بزشک، یعنی پزشک عمومی، نام برده شده و بژشک پهلوی برای اوّلین بار در «مقدمة الادب» زمخشری به صورت بجشکی به کار رفته که بعدها پزشکی گردیده است.

نخستین پزشک آریایی، تریتا یا اترت نام داشته که به منزلة اسکلپسیوس در «یونان» یا آسکولاپیوس در «روم» می‌باشد. در میان ایرانیان تریتا نخستین کسی بود که در جرّاحی دست داشته و از خواصّ گیاهان مختلف نیز آگاه بوده است و خودش عصارة آنها را استخراج می‌نموده است.

مکتب مزدیسنا

این مکتب بیش از 6500 سال قبل از میلاد مسیح به رهبری زرتشت در شمال باختری «ایران» (آذربایجان) بنیاد گردید. پایة این مکتب بر بهی‌بخشی بود. مردم پیش از آن منشأ بیماری‌ها را حلول ارواح خبیثه در بدن انسان و خشم و قهر خداوندان می‌دانستند؛ در حالی‌که پیشوای این مکتب خرافات را در هم شکست و گفت: منشأ بیماری‌ها، عدم رعایت بهداشت، پلیدی، کردارهای زشت و وسوسه انگره‌مینو است و اساس درمان را که در زمان‌های پیشین ارضای خاطر خشمگین خدایان به وسیلة فدیه‌های خونین بود، در هر ریخت و مبارزه با بیمار را در مرحلة اوّل به وسیلة گیاهان دارویی، در مرحلة دوم با عمل جرّاحی و در مرحلة سوم با تلقین کلام مقدّس و دعا توصیه نمود. برای اوّلین بار واژة درمان و پزشکی در این مکتب جاری گشت، مقام پزشک پر ارج گردید و برای آنها قوانین وضع کرده و آسایش ایشان مورد نظر قرار گرفت. بنیاد درمانگاه‌ها و دارو و درمان کاری خداپسندانه شمرده شد. در این مکتب علاوه بر پزشکی به بهداشت نیز ارج نهاده شد و حتّی بر پزشکی برتری یافت. آنها به طور کلّی معتقد بودند که باید به وسیلة پاکی پیرامون و تن و جامع و خوراک و عدم استعمال مسکرات از بروز بیماری جلوگیری نمود. اگر بیماران واگیردار از دیگران جدا نمی‌شدند و موجب بیماری آنها می‌شدند، مقصّر به حساب می‌آمدند. پیروان مکتب مزدیسنا اعتقاد داشتند اهورامزدا گیاهان فراوان و درمان بخش برای رفع بیماری‌های گوناگون آفریده است.

طبق بررسی‌های به عمل آمده تا 700 سال قبل از میلاد مسیح(ع) اصولاً اثری از ورود طبّ یونانی و بقراطی به ایران دیده نمی‌شود؛ بلکه

بعداً بر اثر اختلاط ایرانی‌ها در نتیجة فتوحاتی که نصیب پادشاهان هخامنشی شد، با سایر اقوام، علاوه بر طبّ مخصوص سرزمین ایران، از سایر مکاتب نیز بهره گرفته شد و حتّی بعضی معتقدند که اصول و مبانی پزشکی اوّل از ایران به یونیان منتقل شد؛ چنان‌که سیریل الگود مورّخ علوم پزشکی می‌نویسد:

طبّ ایران قبل از طبّ یونانی وجود داشته است و ایرانیان اصول آن چیزی را که طبّ یونانی نامیده شده، به یونانیان تعلیم دادند.

به هر حال از حدود 500 سال قبل از میلاد مسیح(ع)، آثار علوم یونانی در ایران مشاهده می‌گردد و چنان‌که از آثار ایران باستان نتیجه‌گیری می‌شود، از نظر تاریخی، مکتب زرتشت یا مزدیسنا خیلی زودتر از مکتب یونان وجود داشته است و اصولاً ورود کلمة پزشک و جدا ساختن خرافات و موهومات از درمان واگذاری درمان به طبیب را در مکتب مزدیسنا می‌بینیم.

انتقال طبّ از ایران به یونان

تا آنجا که از اطّلاعات به دست آمده معلوم می‌شود، در ایران قدیم وضعیت طب، پیشرفته‌تر از «آشور» بود. حتّی به جرئت می‌توان پا را فراتر نهاده، گفت که ایرانیان اصول آن چیزی را که طبّ یونانی نامیده شده، به یونانیان تعلیم دادند. در سال 700 پیش از میلاد، هیچ‌گونه اثری از علم و فرهنگ در یونانیان مشهود نبود. با این حال، 200 سال پس از آن یونانیان چنان در علوم و فنون پیشرفت کرده بودند که بقراط (460- 355 ق.م.) توانست رساله‌هایی در دانش پزشکی به رشتة تحریر درآورد و عنوان پدر طبّ را برای خود کسب کند.

بنا بر مطلب ذکر شده، می‌توان گفت که عبارت «طبّ یونانی»، عبارت صحیحی نبوده و بهتر است یا باید به جای آن «طبّ ایرانی» را به کار برد.

رکود طب در یونان

جانشینان جالینوس [199-129م.] نشان دادند که اصلاً به زحمات لازم برای تفحّصات شخصی تمایلی ندارند و فقط خواستار آن هستند که جالینوس را حاکم مطلق و صاحب اقوال موثّق و تغییرناپذیر بدانند و کورکورانه از او پیروی کنند. اکنون دوره‌های پرآشوب فرا می‌رسید و علم در رکود کاملی قرار گرفته بود. اگر مورّخان دانش پزشکی در 5-4 قرن پس از مرگ جالینوس، در جست‌وجوی پزشکی که نوآوری از خود باقی گذاشته باشد یا جست‌وجو کننده‌ای که صاحب افکار شخصی باشد، برآیند، عملی بیهوده انجام داده‌اند؛ گرچه در این دوران هنوز پزشکان مجرّبی در سرزمین «روم» وجود داشتند و باز هم کتبی در زمینة پزشکی نوشته می‌شد؛ ولی به واقع کسانی که کتاب پزشکی

نوشتند، فقط به کار استنساخ می‌پرداختند و برای نسخه‌برداری از آثار جالینوس امتیاز بیشتری قائل بودند.

رکود طب در تمدّن یونانی موجب شد تا در قرن چهارم میلادی خرافات حاکم بر عامّة مردم، بر طبقات متوسط و سپس طبقة حاکمه نیز مسلّط شود؛ لذا علم طب که مدّت‌های مدید در خطّ سیر منطقی بقراط حرکت می‌کرد و آخرین فرد وفادار به آن جالینوس بود، هم از طرف بیماران و هم از جانب طبیبان ترک شد و مردم ترجیح دادند تا برای معالجة امراض به افسون و جادو و دفع اجنّه و طلسم متوسّل شوند.

ورود مجدّد طب از یونان به ایران

طب در ایران باستان دارای مقامی ارزنده بود و بر اساس نظر برخی از مورّخان، اوّلین بار یونانیان طب را از ایرانیان آموخته‌اند؛ منتهی بعد از ظهور بقراط، دوران درخشان طبّ یونانی فرا رسیده و در اثر اختلاط ایرانیان با آنها و نیز جنگ‌هایی که بین ایران و یونان رخ داد، پای طلب یونانی به ایران باز می‌شود و اثرات زیادی بر طبّ ایران باقی می‌گذارد و از آن زمان است که شاهد حضور اطبّای یونانی در دربار هخامنشیان می‌باشیم. از طرفی حملة اسکندر به ایران در سال 330 ق.م. که منجر به فتح ایران شد، زمینه را برای رواج بیشتر طبّ یونانی در ایران مهیّا کرد و پزشکانی که همراه او وارد ایران شدند، نقش مهمّی در این امر داشتند.

امّا مهد اوّلیة طبّ یونانی در ایران را می‌توان «مدرسة جندی‌شاپور» دانست که توسط شاپور اوّل تأسیس شد. توضیح اینکه در دوران شاپور اوّل، پادشاه بزرگ ساسانی و شاپور دوم و پس از آن، انوشیروان، بسیاری از دانشمندان ساکن یونان بر اثر اختلافات مذهبی که در روم شرقی پیش آمده بود، جلای وطن نموده در ایران اقامت کردند و پادشاهان ساسانی نیز از آنها استقبال نمودند. نتیجة این رویداد تأسیس دانشگاه بزرگ جندی‌شاپور و بیمارستان منضم بدان بود و حضور پزشکان یونانی که به دنیال بسته شدن «مدرسة اداسا» به امر امپراطور روم شرقی، در سال 489م. به ایران پناهنده شده بودند، بر رونق این دانشگاه افزود.

انتقال طب به مسلمانان

در دوران خلفای عبّاسی، طب به مسلمانان منتقل شد. در سال 762م.، منصور، خلیفة عبّاسی، شهر «بغداد» را تأسیس و آن را به عنوان پایتخت خود انتخاب نمود و از اینجا بود که بغداد به تدریج مرکز اقتدار خلافت عبّاسی شد؛ امّا آنچه سبب شد که مرکزیت طب از «جندی‌شاپور» به بغداد منتقل شود، بیماری منصور بود که همة مشاوران طبّی اطراف وی از تشخیص و درمان آن ناتوان شدند؛ لذا او جورجیس بن بختیشوع، رئیس جندی‌شاپور را احضار کرد و وی با درمان مناسب، بیماری خلیفه را مرتفع نمود. علاقة منصور به جورجیس باعث شد تا او را نزد خود نگاه دارد و از آنجایی که جورجیس به تألیف علاقه داشت و زبان‌های عربی، سریانی، فارسی و یونانی را به خوبی می‌دانست، همین‌که نزد منصور مقرّب شد، پاره‌ای از کتب طبّی را از یونانی به عربی برای منصور ترجمه کرد و در واقع از همین جا بود که کار ترجمة کتب یونانی به عربی در زمان عبّاسیان شروع شد.

همچنین تأسیس بیمارستان مهمّ بغداد توسط منصور که پایه و اساس مدرسة طبّ بغداد گردید، سبب شد تا کلّیة اطبّاء معروف بغداد از دورة بختیشوع تا زمان رازی در این بیمارستان به سر برده، تدریس و طبابت نمایند. خلفای عبّاسی با خرید و به غنیمت گرفتن نسخ بی‌شماری از کتب یونانی، آنها را گردآورده و در کتابخانة سلطنتی جای دادند و به سفارش آنان بسیاری از آن کتب توسط علمایی که به دربار خود جلب کرده بودند، به عربی ترجمه شد.

مورّخان غربی، طبّ قدیم را به طور کلّی طبّ عربی می‌نامند؛ حال آنکه اغلب پزشکان و دانشمندان دوران خلافت عبّاسیان غیرعرب بوده‌اند. سیریل الگود در کتاب خود می‌گوید:

گرچه موضوع کتاب، تاریخ پزشکی ایران است، در بیشتر موارد عنوان طبّ عربی به کار رفته است.

احیا و تکمیل طب توسط ایرانیان مسلمان

همان‌طور که اشاره شد، طبّ ایرانی را می‌توان ادامه و آمیزه‌ای از طبّ سه مرکز مهمّ طب پیش از اسلام، یعنی حوزة ایران (جندی‌شاپور)، حوزة هندی و حوزة یونانی دانست که در این میان بیشترین تأثیر مستقیم بر طبّ اسلامی را حوزة طبّی جندی‌شاپور بر جای گذاشته است.

با حملة اعراب به ایران و سقوط سلسلة ساسانیان، ایران هم به قلمرو بزرگ کشورهای اسلامی افزوده شد. در سراسر این قلمرو، ایرانیان

حرف اوّل را در زمینة بسیاری از علوم از جمله طب می‌زدند.

با ظهور اسلام و با توجّه به تأکیدات فراوان پیشوایان دینی در جهت رعایت بهداشت فردی و جمعی و نیز با توجّه به توصیه‌های آنان در جهت تشویق و ترغیب مسلمانان به فراگیری دانش، زمینه و انگیزه‌های قوی و جدیدی در جامعة آن روزگار جهت گسترش آموزه‌های بهداشتی، درمانی به وجود آمد. همچنین با آغاز فتوحات اعراب مسلمان و تصرّف شهرهای دانشگاهی جندی‌شاپور، «اسکندریه» و «حرّان» و نیز با سقوط نظام‌های طبقاتی موجود، امکان آموزش همگانی علوم فراهم شد. بدین سان دورة اوّل تمدّن و طبّ ایرانی اسلامی، به نام عصر ترجمه آغاز شد و برای نخستین بار در اواخر سدة اوّل هجری، ماسرجیس یک کتاب طبّی را از زبان سریانی به عربی ترجمه کرد. از سوی دیگر تدریجاً تعدادی از پزشکان شروع به تألیف کتاب‌هایی نمودند که مشتمل بر انتقادها و اقتباس‌های ایشان از کتب ترجمه شده بود. این حرکت در واقع طلیعة تحوّلی بزرگ و دوره‌ای جدید در تاریخ طبّ ایرانی، اسلامی بود که در آن پزشکان مسلمان به تألیف کتب طبّی و نوآوری در طب پرداختند. این دوره از اواسط قرن سوم هجری قمری آغاز می‌شود و به عصر تصانیف معروف است. هم‌زمان با این دوره، مراکز طبّی و بیمارستانی در سراسر قلمرو جهان اسلام به شیوة بیمارستان جندی‌شاپور و بیمارستان بغداد تأسیس شد که در آنها بیماران به رایگان درمان می‌شدند. به نظر می‌رسد که برخی از این بیمارستان‌ها فقط مراکز درمانی بوده‌اند و در برخی دیگر برنامه‌های درمانی و آموزشی به صورت توأم وجود داشته است. در کنار این بیمارستان‌ها که مراکز آموزش طبّ بالینی بود، طبّ نظری هم در دیگر مکان‌ها، مثل مکتب‌خانه‌ها، مساجد و محافل خصوصی تردیس می‌شد.

سده‌های چهارم تا ششم هجری را می‌توان دوران طلایی طبّ ایرانی نامید؛ زیرا از یک‌سو پزشکان بزرگی، از جمله علی بن ربن طبری، محمّد بن زکریّای رازی، علی بن عبّاس مجوسی اهوازی و ابن‌سینا با نوشته‌های خود باعث رونق بیش از پیش عصر تصانیف شدند و از سوی دیگر تأسیس بیمارستان‌های متعدّدی در شهرهای بغداد، «اصفهان»، «ری»، «نیشابور»، «شیراز» رشد چشمگیری در سطح بهداشتی و درمانی جوامع اسلامی ایجاد کرد. در این دوره، ایرانیان شمار زیادی از داروهای گیاهی و شیمیایی را تهیّه کردند و در حالی‌که در داروسازی پیشاهنگ بودند، هنر نسخه‌نویسی را که هم‌اکنون جزء ذاتی داروسازی نوین است، ابداع کردند.

در این میان، تغییرات و دگرگونی‌های سیاسی جدید، زمینه‌ساز تحوّلاتی دیگر در عرصة طبّ اسلامی بود. بغداد که به علّت مرکزیت سیاسی، عمده‌ترین مرکز طبّی جهان اسلام به شمار می‌رفت و همواره بهترین پزشکان را از مناطق دور و نزدیک به خود جلب می‌کرد، به تدریج اقتدار سیاسی خود را از دست داد. ضعف روز افزون و نیز تقسیم دستگاه خلافت در کنار قدرت یافتن امیران و حاکمان محلّی که سعی در فاصله گرفتن از حکومت مرکزی داشتند، همگی دست به دست می‌داد تا بغداد به تدریج اعتبار و جذّابیت گذشتة خویش را نزد دانشمندان و پزشکان از دست بدهد. در این شرایط حکمرانان محلّی با جلب پزشکان، دانشمندان و ادیبان به دربار خود به فرهنگ و زبان بومی و ملّی خود نیز دلبستگی نشان می‌دادند.

تا اواخر قرن چهارم (هجری قمری) طبّ اسلامی شاهد ظهور سه تن از بزرگترین پزشکان و پدیدآورندگان کتب طبّی بود. این افراد که هر سه ایرانی بودند، ربن‌طبری، رازی و اهوازی نام داشتند. هر سه بخشی از دورة تحصیل یا تدریس خود را در مرکز خلافت گذرانده و تمامی کتب آنها به مانند غالب کتب طبّی آن زمان به عربی نگارش یافته بود. در این شرایط پزشک ایرانی، ابومنصور هروی با نگرش کتاب «الابنیة عن الحقایق الادویه» به عنوان نخستین کتاب داروشناسی به زبان فارسی و نیز با فاصلة اندک، پزشکی دیگر به نام ابوبکر اخوینی با نگارش کتاب «هدایة المتعلّمین فی الطّب» به عنوان اوّلین کتاب طب به زبان فارسی پایه‌گذار تحوّلی مهم در طبّ این مرز و بوم شدند؛ تحوّلی که سال‌ها بعد توسط جرجانی به اوج خود رسید. مورّخان از این دوران به عنوان عصر تحوّل یا تجدّد طبّ ایرانی یاد می‌کنند.

حکومت مغول‌ها و تیموریان: در اوایل قرن 7‌ه‍‌ .ق. مغول‌ها به ایران حمله کردند، کتابخانه‌ها را سوزاندند و مراکز علمی را نابود ساختند. جانشینان چنگیزخان مغول، تحت‌تأثیر فرهنگ و تمدّن ایرانی، صاحبان فرهنگ و هنر را به وزارت خود منصوب کردند. با این حال پزشکی در این دوران پیشرفت چندانی نداشت و بیشتر توجّه پزشکان در این دوران به کتاب «قانون» ابن‌سینا بود و شرح‌هایی نیز دربارة آن نوشته شد.

حکومت صفویان: صفویان بین قرون 10 تا 12ه‍ .ق. بر ایران حکومت می‌کردند. آنها حکومت مرکزی قوی‌ای را به وجود آوردند و مذهب تشیّع را مذهب رسمی کشور اعلام کردند. در آن زمان الزام به تحصیل علوم دینی قبل از تحصیل سایر علوم، به صورت یک امر مسلّم درآمده بود. مشتاقان طب می‌بایست ابتدا در علوم دینی و فقهی به درجاتی

می‌رسیدند و پس از آن اگر نیازهای دنیوی، آنها را از ادامة تحصیل بازنمی‌داشت، می‌توانستند به مطالعه در علوم طبّی مشغول شوند که عملاً از توان ذهنی و جسمی بسیاری از آنها خارج بود. لذا نشر علوم پزشکی در زمان صفویه دوباره به الگوی ایرانیان باستان رجعت نمود و معلومات این حرفه به صورت سینه به سینه و از پدر به پسر یا استاد به شاگرد منتقل می‌شد.

البتّه در این دوران، داروشناسی پیشرفت خوبی داشت و کتاب‌های نفیسی نیز در زمینة طب و داروشناسی تحریر شد؛ از جملة این کتب می‌توان به «تحفه» حکیم مؤمن، «مخزن الادویه» سیّدحسین خان شیرازی، «خلاصة التّجارت» محمّدحسین نورخش بهاء‌الدّوله، معاصر شاه سلطان حسین صفوی که خلاصه‌ای از آزمایش‌های بالینی و یکی از مهم‌ترین کتب طبّی عصر خود بوده است و «طبّ شفایی» به قلم مظفّرالدّین محمّدحسین شفایی، پزشک و داروساز مشهور زمان شاه عبّاس اشاره کرد.

حکومت افشاریه و زندیه: در این دوران (سده‌های 12و 13 ه‍ .ق.) پزشکی و درمانگری پیشرفت قابل توجّهی نداشت و در ضمن با ورود پزشکان انگلیسی، نفوذ طبّ اروپایی به ایران آغاز گردید.

حکومت قاجار: در زمان حکومت قاجار ارتباط ایران با کشورهای اروپایی توسعه پیدا کرد و علاوه بر ورود پزشکان خارجی و طبابت آنها در «تهران»، تعدادی دانشجو از ایران به کشورهای اروپایی اعزام شدند تا در زمینه‌های مختلف از جمله پزشکی تحصیل کنند.

پی‌نوشت‌ها: