آيا محصولات دستکاري‌شدة ژنتيک افزايش بازدهي دارند؟

قسمت دوم

دکتر علی متولّی‌زاده

محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک افزایش پتانسیل بازدهی نداشته‌اند؛ ولی افزایش بازدهی محصولات اصلی کشاورزی در قرن گذشته مربوط به تکنیک‌های آمیزش طبیعی مرسوم بوده است. افزایش بازدهی، مربوط به ویژگی‌های پیچیدة ژنتیکی است که فعّالیت‌های چند ژن را درگیر می‌کند و نمی‌تواند در محصولات کشاورزی، مهندسی ژنتیک شوند. مطالعات مقایسه‌ای بین محصولات کشاورزی غرب اروپا و «آمریکا» نشان می‌دهد که محصولات غیر دستکاری‌شدة ژنتیک، افزایش بازدهی محصول بیشتری دارد و کمتر‌ علف‌کش نیاز دارند تا محصولات کشاورزی اکثراً دستکاری شدة در آمریکا. بر خلاف ادّعاهایی که مطرح می‌شود، آمار نشان می‌دهد که آمریکا با تکیه بر تولید محصولات از طریق دستکاری ژنتیک، در حال عقب افتادن از اروپا در زمینة تولید و پایداری محصولات است. مطالعات نشان داده‌اند که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک سویا نسبت به محصولات غیردستکاری شده، بازدهی کمتری دارند.1و2 در این مطالعات کنترل‌شده 50% کاهش تولید محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک سویا نسبت به محصولات غیردستکاری شده را مربوط به اختلال در فعّالیت ژن، به دلیل استفاده از فرآیند دستکاری ژنتیک اعلام کرده‌اند. همچنین در آزمایش‌های در مزرعه بر روی ذرّت Bt نشان داده شده است که رشد کامل محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، مدّت زمان طولانی‌تری نیاز دارد و نسبت به محصولات غیر دستکاری‌شدة ژنتیک، این محصول 12% کاهش تولید داشته است.3 در سال 2002م. وزارت کشاورزی آمریکا US Department of Agriculture-USDA اعلام کرد: محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک که در بازار وجود دارد، پتانسیل افزایش تولید را نشان نمی‌دهد. در حقیقت تولید کاهش هم پیدا می‌کند...4 در سال 2014م. وزارت کشاورزی آمریکا اعلام می‌کند: در 15 سال گذشته، بذر‌های دستکاری‌شدة ژنتیک نشان داده نشده‌اند که از پتانسیل بالاتری در افزایش بازدهی برخوردارند؛ بلکه بازدهی انواع مقاوم به علف‌کش‌ها و ضدّ حشرات، گاهی بازدهی کمتری دارند.5 واقعیت این است که هدف از طرّاحی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، افزایش تولید و بازدهی نبوده؛ بلکه هدف، مهندسی کردن انواع گیاهان بوده است که مقاوم به علف‌کش‌ها و ضدّ حشرات باشند؛ همان‌طور که قبلاً ذکر شد، تولید محصول به زمینة ژنتیکی گیاه بستگی دارد که

بسیار پیچیده است و چندین ژن را درگیر می‌کند. مسائلی از قبیل حاصل‌خیزی زمین و روش‌های کشت هم بسیار مهم هستند. افزایش تولید نمی‌تواند با دستکاری یک یا چند ژن انجام شود که معمولاً در فرآیند تکنیک‌های مهندسی ژنتیک صورت می‌گیرد. در مطالعة مقایسه‌ای که در سال 2013م. بین بازدهی تولید محصولات کشاورزی بین اروپا و آمریکا شد، گزارش شده است که اروپا تولید بیشتری در هر هکتار دارد و کمتر از موادّ شیمیایی در این فرآیند استفاده می‌کند؛ در حالی‌که آمریکا با استفاده از تکنولوژی دستکاری ژن در حوزة بازدهی تولید و پایداری از اروپا عقب مانده است.6

نکتة مهمّی که در اینجا مطرح می‌باشد، این است که اگر دستکاری ژنتیک نمی‌تواند بازدهی محصولات کشاورزی را در آمریکا با امکانات عظیم آبیاری و یارانه‌های دولتی در بخش کشاورزی افزایش دهد، چگونه می‌توان انتظار داشت در کشورهای در حال توسعه که هر کشاورزی با مشکلات بسیار زیادی مواجه است و اکثراً همة زندگی خود را در گرو کشت یک محصول قرار می‌دهند، افزایش تولید محصولات کشاورزی را انتظار داشت؟

آیا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک منتهی به مصرف کمتر سموم کشاورزی می‌شود؟

ادّعا می‌شود که استفاده از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک منتهی به کاهش استفاده از حشره‌کش‌ها و علف‌کش‌ها می‌شود؛ امّا این درست نیست و در واقع محصولات مقاوم شده به این سموم سبب افزایش شدید در استفاده از علف‌کش‌ها شده است. اکثر این محصولات به نحوی مهندسی شده‌اند که با‌ علف‌کش گلای فاسیت (Glyphosate)، به نام راندآپ (Roundup) استفاده شوند. از زمان استفاده از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک در کشور آمریکا، تقریباً افزایش 183 هزار تن یا در حدود 7% در حشره‌کش و‌ علف‌کش ثبت شده است؛ در مقایسه با همان مقدار سطح کشت چنانچه محصولات غیر دستکاری‌شدة ژنتیک کاشته شده بود. متأسّفانه به دلیل افزایش عظیمی که در استفاده از علف‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها انجام شده است، هم اکنون کشاورزان با مشکل عظیمی مواجه هستند وآن مقاوم شدن علف‌ها و حشرات به این سموم می‌باشد. استفاده از این موادّ شیمیایی در دراز مدّت به کشاورزی پایدار، منتهی نخواهد شد؛ بلکه موجب می‌شود که محیط زیست آلوده‌تر و علف‌ها و حشرات مقاوم‌تری را در محیط‌زیست ایجاد کرده و راه‌های مبارزه با آنها، سخت‌تر و شاید در آینده غیر قابل کنترل باشند.

در سال 2012م. مطالعه‌ای بر روی اثر محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک در استفاده از علف‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها در طیّ 16 سال (1996-2011م.) در آمریکا به چاپ رسید7 که در آن، محصولات ذرّت، سویا و پنبه مورد بررسی قرار گرفته بودند. در این مطالعه، گزارش شد که سویای مقاوم به گلای فاسیت، سبب افزایش 70% استفاده از علف‌کش‌ها شده است. البتّه این تعجّب‌آور نیست؛ چون صاحبان صنایع بذر‌های دستکاری‌شدة ژنتیک، همان صنایعی هستند که علف‌کش‌ها و حشره‌کش‌ها را تولید می‌کنند8 و به نفع آنها است بذرهایی تولید کنند که وابسته به استفاده از این سموم باشند.

در مناطق دیگر جهان، مانند جنوب آمریکا که استفاده از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک را در دستور کار خود قرار داده‌اند، افزایش مشابه گزارش شده است. در کشور‌های «آرژانتین»9 و «برزیل» افزایش درصد

استفاده از علف‌کش‌ها در هر هکتار گزارش شده است.10 متأسّفانه با مقاوم شدن علف‌ها به سموم گلای فاسیت، کشاورزان مجبور به استفاده از مقدار بیشتر یا نوع دیگر و قوی‌تر از سموم شوند که در نهایت، به سلامت و محیط زیست صدمه‌های جبران‌ناپذیری می‌زند. طبق گزارش‌هایی از کشور «کانادا»، محصولات دستکاری شدة کانولا، خود تبدیل به نوعی علف در زمین‌های زیر کشت سویا و ذرّت شده است.11 کانولای مقاوم به‌ علف‌کش، همچنین در زمین‌های زیرکشت چغندر قند در آمریکا مشاهده شده و گزارش شده است که بذرهای کانولا از طریق مدفوع مرغابی‌های مهاجر از کانادا به آمریکا آورده شده است.12

یکی از انواع ذرّت‌های دستکاری‌شدة ژنتیک SmartStax نام دارد که شش پروتئین سمّی Bt ایجاد می‌کند و استفاده از آن، نوزده بار بیشتر از مقدار متوسط سمومی است که در کشت محصولات غیر دستکاری شده استفاده می‌شود. غیر از این موضوع که استفادة بیشتری از این سموم در ارتباط با محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک می‌شود و برای محیط زیست مضر است، پدیدة مقاومت سم ایجاد شده نیز هست که در هر سلول گیاه دستکاری‌شدة ژنتیک تا آخر عمر آن وجود خواهد داشت و چنانچه هر بخشی از این گیاه مورد استفادة حشرات مفید قرار گیرد، منجر به تأثیر منفی بر اکو سیستم و تنوّع زیستی خواهد شد و دشمنان طبیعی این حشرات را از بین خواهد برد. در سال 2011م. نتایج مطالعه‌ای منتشر شد که نشان می‌داد کرم‌های مقاوم به سمّ پروتئینی Bt در ایالت‌های «آیو وا» و «ایلی نویز» مشاهده شده‌اند.13و14 در کشور‌های «چین» و «هند»، پنبة دستکاری‌شدة ژنتیک باعث شده است که مقاومت به سمّ Bt ایجاد شود و حشرات از نوعی دیگر جایگزین آنان شوند.15

در مورد استفاده از سمّ گلای فاسیت مطالعه‌ای نشان داده است16 که این سم پس از آنکه بر روی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک پاشیده می‌شود در بافت‌های گیاه تجمّع کرده و سپس از طریق ریشه‌ها به خاک رها و سبب رشد قارچ‌های مخصوصی (Fusarium) می‌شوند که زمینة عفونت در گیاه را به وجود می‌آورد.17 اهمّیت این قارچ از این جهت است که سمّی را تولید می‌کند که می‌تواند به چرخة غذایی انسان و حیوانات وارد شود که اثرات منفی بر سیستم تولید مثل دارد.18

آیا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک به تنوّع زیستی و اقتصاد کمک می‌کند؟

یکی از معروف‌ترین مطالعاتی که در زمینة محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک و تنوّع زیستی انجام شده، مربوط به دولت «انگلستان» است که در اواخر دهة 1990م. انجام شد. در این مطالعه، تأثیر چهار نوع محصول دستکاری‌شدة ژنتیک بر روی گونه‌های زیستی در زمین کشاورزی، با اندازة مشخّص و با انواع غیر دستکاری‌شدة ژنتیک مقایسه شد. نتایج نشان دادند که محصولات مقاوم به علف‌کش‌ها، به طور قابل ملاحظه به کاهش علف‌ها و بذر‌های علف‌های طبیعی منجر شدند که منتهی به کاهش تنوّع حیات وحش می‌شوند.19

در حوزة اقتصاد، محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک به دلیل وابستگی به عوامل پیچیده و متغیّر، مطالعات کنترل شده که نتایج قابل استنادی را ارائه دهد، نادر است؛ از جمله عوامل مهم که بر اقتصاد محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک تأثیر می‌گذارد، مناسب بودن محصول برای شرایط بومی سرزمینی، دسترسی به منابع آبی، آب و هوا، هزینة بذر، وجود حشرات موذی و رواج بیماری، هزینة سیستم کنترل حشرات، سوبسید و کمک هزینه‌هایی که از طرف دولت و شرکت‌ها ارائه می‌شوند و وجود بازار برای محصولات می‌باشند.

یررسی کمیسیون اروپایی در زمینة تأثیر اقتصادی سویای دستکاری‌شدة ژنتیک مقاوم به علف‌کش‌ها نشان داد که تأثیر اقتصادی منفی بر روی درآمد کشاورزان در آمریکا داشته است؛ امّا به دلیل قیمت‌های ارزان‌تر

بذر سوبسید شدة دولتی برای بذر‌های دستکاری‌شدة ژنتیک، درآمد کشاورزان در کشور آرژانتین افزایش نشان داده‌اند.20در همین گزارش آمده است که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک پنبه در کشور چین به افزایش درآمد کشاورزان منتهی شده است؛ امّا این افزایش بیشتر، به دلیل کم بودن هزینه‌های علف‌کش‌ها بوده است. مطالعه‌ای در هند، در ارتباط با محصول دستکاری‌شدة ژنتیک پنبه نشان داده است که اگرچه برای مدّتی محدود، افزایش درآمد برای کشاورزان هندی داشته است، امّا مطالعه در طول پنج سال، استفاده از این نوع پنبه را به ضرر کشاورزان نشان داده است که حتّی منتهی به خودکشی بسیاری از کشاورزان پنبه‌کار (محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک) در سال‌های 2011-2012م. شده است.21

از مهم‌ترین عوامل منفی در اقتصاد محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، تولید آنها به طور انحصاری در دستان چند شرکت می‌باشد که می‌توانند قیمت‌گذاری بذر‌ها را به هر اندازه که می‌خواهند، تعیین کنند. در سال 2008م.، 85% از ثبت اختراعات بر روی ذرّت و 70% از محصولات دستکاری شدة غیر ذرّت در آمریکا، متعلّق به سه شرکت «مونسانتو»، «دو پانت» و «سینجنتا» بوده است؛ امّا همین سه شرکت با یکدیگر در شبکه‌های جهانی، همکاری بسیار نزدیکی برای قیمت‌گذاری بذر دارند.22 این موضوع آن‌قدر از اهمّیت برخوردار بود که در سال 2009م. و2010م.، سیستم قضایی آمریکا تحقیقی را در مورد فعّالیت‌های انحصاری شرکت مونسانتو، به عنوان بزرگترین شرکت تولید بذر‌های دستکاری‌شدة ژنتیک شروع نمود.24و23

آیا انتقال ژن از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک به محصولات غیر دستکاری شده و ارگانیک وجود دارد؟ آیا این نوع آلودگی ژنتیک قابل کنترل است؟

کاشت این سه نوع محصول در کنار یکدیگر، حتماً منتهی به آلودگی ژنتیکی از طرف محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک خواهد شد و شواهد بسیاری در چند سال گذشته، در کشور‌های چین،25 آلمان،26«سوئد»،27 «نیوزلند»28 و «کانادا»29 گزارش شده‌اند. نتایج این گزارش‌ها نشان دهندة آن است که در سال‌های آینده، کشاورزان برای انتخاب شیوة کشاورزی و نوع محصولات کشاورزی، حقّ انتخاب کمتری خواهند داشت. متأسّفانه محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک را نمی‌توان فراخواند و چون موجودات زنده‌ای هستند، به رشد خود ادامه می‌دهند و افزایش پیدا می‌کنند. نکتة جالب این است که در کشورهایی که سیستم قضایی برای حفظ پاکی محصولات کشاورزی وجود دارد، شرکت‌های تولیدکنندة محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک مجبورند به دلیل پراکندگی بذر‌های این محصولات به زمین‌های کشاورزی در نقاط دیگر، متحمّل خسارت‌های مالی گردند.

انتقال ژن به طور افقی بین انواع زیستی غیرمرتبط، از طریق مکانیسمی، غیر از تولید مثل انجام می‌شود و محقّقان اخطار داده بودند که ژن‌های دستکاری شده می‌توانند از این محصولات فرار کرده و به موجودات دیگر، به طور افقی انتقال پیدا کنند. اگرچه انتقال ژن به طور افقی، از گیاه به گیاه یا جانور نادر است، امّا جذب DNA (مادّة وراثت گیاهان) توسط باکتری‌ها در محیط‌زیست یا از طریق دستگاه گوارش امکان‌پذیر است. گزارش شده است30 که جذب DNA از طریق باکتری‌هایی که در سیستم گوارش انسان‌هایی که سویای دستکاری‌شدة ژنتیک مصرف می‌کنند، اتّفاق افتاده است. همچنین باکتری‌هایی که در خاک وجود دارند، قابلیت انتقال DNA در خاک را به ژنوم خود دارا می‌باشند.31 اگرچه احتمال انتقال ژن به باکتری‌های بیماری‌زا و ویروس‌ها ممکن است، کم باشد؛ امّا به دلیل وفور و پخش وسیع محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک در سطح جهان، انتظار می‌رود در آینده‌ای نزدیک این انتقال انجام گیرد. این واقعیت علمی نشان دهندة این است که باید مسئلة ایمنی زیستی در ارتباط با محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک و انتقال ژن به موجودات دیگر زیستی و به همراه آن، انتقال صفاتی که می‌توانند سلامت انسان را به خطر اندازند، بسیار با دقّت مورد توجّه قرار گیرند.

آیا محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک می‌تواند غذای جهان را تأمین کند؟

محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک در واقع تاکنون باعث افزایش بازدهی هیچیک از محصولات مهم کشاورزی نشده‌اند. واقعیت آماری نشان‌دهندة این است که غذایی که هم اکنون در جهان تولید می‌شود، می‌تواند 14 میلیارد نفر را تغذیه کند؛ امّا مقدار بسیار زیادی در پیش و پس از برداشت محصول از بین می‌رود. در کشور‌های توسعه یافته، بیش از نیاز تولید می‌شود؛ امّا در کشور‌های در حال توسعه، کمتر تولید می‌شود و این به دلیل عدم آشنایی و نداشتن اطّلاعات مناسب توسط کشاورزان است.32 سالانه یک میلیارد نفر در جهان گرسنه هستند. چون غذای نامناسب در مکان‌های نامربوط با شیوه‌های نامناسب توسط افراد، بدون داشتن شرایط لازم تولید می‌شود و طبق گفتة سازمان جهانی غذا و کشاورزی (FAO) وابسته به سازمان ملل، وقتی

این غذا تولید می‌شود، نیمی از آن هدر می‌رود. طبق محاسبات آماری، کرة زمین تا سال 2050م. نه و نیم میلیارد بیشتر جمعیّت نخواهد داشت و در حال حاضر، ما بیش از نیاز این تعداد در جهان تولید غذا داریم. بنابراین هدف، نباید تولید بیشتر باشد؛ بلکه باید حتّی کمتر تولید کنیم و بیشتر به پایداری محیط زیست و حیوانات و حیات وحش رسیدگی کنیم.33

در حال حاضر، چه کسانی خواستار این هستند که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک بخرند؟ یا غذاهایی که محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک را در خود دارند؟ واقعیت این است که هیچ‌کس. چرا این کار انجام نشده است؟ به دلیل خیلی ساده که کلّ محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک تولید شده در سطح جهان، چهار نوع می‌باشند: ذرّت، سویا، کانولا و پنبه که فقط حاوی دو ویژگی مقاوم به‌ علف‌کش و ویژگی حشره‌کشی (سمّ Bt در این محصولات، سبب کشتن حشرات خاصّی می‌شوند) دارند و هیچ‌کدام از آنها مستقیماً توسط انسان مصرف نمی‌شوند. در واقع، هزار‌ها ژنی که در محصولات کشاورزی جهانی وجود دارند و ویژگی‌هایی از قبیل بازدهی بالای محصول، مقاومت به خشکی و بسیاری دیگر از ویژگی‌ها را برای گیاهان به ارمغان می‌آورند، از طریق آمیزش‌های متداول است.34

نتیجه‌گیری:

واقعیت این است که مشکل جهان، کمبود غذا نیست؛ بلکه دسترسی به غذا است. گرسنگی یک مسئلة اجتماعی و اقتصادی است و گرسنگان جهان از امکانات مادّی لازم برخوردار نیستند تا غذای خود را تهیّه کنند و همچنین دسترسی به زمین هم ندارند که کشت کنند. این مشکلات هم با استفاده از تکنولوژی‌های دستکاری شدة ژنتیک گیاهان حل نخواهد شد. ورود به بحث استفاده از تکنولوژی‌های نوین و زیست فناوری برای تولید گیاهان دستکاری‌شدة ژنتیک، یک انحراف بزرگ در اذهان عمومی است که مانع از پیدا کردن راه حل‌های درست، ارزان، علمی و بومی برای جمعیت کشور «ایران» می‌باشد. نتایج مطالعات دو دهة گذشته نشان داده‌اند که بسیاری از ادّعا‌های شرکت‌های تولید کنندة محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک درست نمی‌باشد و کاشت این محصولات بر خلاف تصوّر عمومی، در سطح جهان در حال افزایش نیست؛ بلکه کشور‌های مهمّی، همچون «آلمان»، «سوئیس»، «اتریش» و... با وضع قانون، تصمیم به عدم کاشت این محصولات و استفادة بسیار محدود آن کرده‌اند تا مطالعات بیشتر و درازمدّت بر روی محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک در حوزة سلامت انسان و محیط زیست و تنوّع زیستی انجام پذیرد.

امید است مسئولان محترم ذی‌ربط وزارتخانه‌های جهادکشاورزی، بهداشت، علوم و تحقیقات و فناوری، با آگاهی از آخرین اطّلاعات در مورد محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک در سطح جهان و استفاده از تجربیات و دلایل نپیوستن تعداد زیادی از کشور‌های اروپایی و مهمّ جهان به اردوی استفاده‌کنندگان از محصولات دستکاری‌شدة ژنتیک، بتوانند وظیفة حفظ سلامت و تنوّع‌زیستی و سلامت ژنتیکی نسل‌های آتی کشور در حوزة گیاهی و جانوری را به نحو احسن، به انجام برسانند.

پی‌نوشت‌ها: