دغدغة ناشی از آزادسازی بی‌محابای واردات و تولید گستردة برنج‌های «دستکاری شدة ژنتیکی»، که به تراریخته نیز موسوم است و عوارض غیرقابل جبران مصرف آنها بر نسل ایرانی و محیط زیست ایران، سبب شد که برای مطالعة میدانی عوارض سلامتی و زیست محیطی استفاده از این محصولات، سراغ نفرات اصلی استفاده از این محصولات برویم. شیرین پارسی، در زمرة متخصّصانی است که اوایل انقلاب، زندگی در اروپا را برای کشاورزی در سرزمین مادری رها کرده و از آن سال‌ها به تولید برنج سالم در دشت‌های «گیلان» پرداخته است. او و خانواده‌اش، علاوه بر استفاده از الگوهای فنّاوری روز، سال‌هاست که به عنوان کشاورزان نمونه و فعّالان سازمان‌های اجتماعی و زیست‌محیطی مطرح هستند. آنچه در ادامه می‌آید، گفت‌وگویی صمیمانه با ایشان است که تقدیم خوانندگان عزیز موعودی می‌گردد.
معرفی و تاریخچة بازگشت خانوادة خانم پارسی به ایران و اشتغال به کاشت برنج
• با سلام خدمت شما؛ لطفاً خودتان را معرفی بفرمایید.
بنده هم خدمت شما سلام عرض می‌کنم. من شیرین پارسی هستم؛ کشاورز برتر کشوری و استانی، طیّ سال‌های متوالی. عمدتاً در حوزة برنجکاری فعّال هستم؛ همچنین رئیس هیئت مدیرة انجمن زنان کارآفرین و رئیس هیئت مدیرة زنان و جوانان حافظ محیط زیست استان گیلان و عضو سابق هیئت مدیرة خبرگان کشاورزی کشور؛ امّا عمدتاً کار من کشاورزی است. از اوایل دهة 60 مشغول این کار هستم و به عنوان یک الگو و کشاورز منطقه‌ای معرفی شده‌ام. من و همسرم تحصیلاتمان را خارج از کشور انجام دادیم و با انقلاب به ایران آمدیم.
• چرا به ایران بازگشتید؟
به خاطر وظیفه‌ای که من به عنوان یک ایرانی وطن پرست داشتم. برای من و همسرم بسیار مهم بود که هر کاری می‌کنیم برای کشور خودمان بکنیم. برای همین، بعد از انقلاب برگشتیم و رجعت کردیم. به این معنا که بعد از برگشتمان ابتدا به «تهران» رفتیم؛ ولی حتّی در تهران هم نماندیم و به گیلان آمدیم.
• چه شد که به کشاورزی روی آوردید؟
پدر همسرم، اوّلین مهندس کشاورزی غرب گیلان و جزو اوّلین فارغ التّحصیلان کشاورزی از «دانشکدة کرج» در سال‌های سی شمسی به شمار می‌رفتند؛ بنابراین بستر کشاورزی اینجا وجود داشت؛ ولی پدر همسرم همه را رها کرده بود و کشاورزی را پی نمی‌گرفت. بعد که ما برگشتیم، شروع به کشاورزی کردیم. به‌رغم اینکه تخصّص من و شوهرم کشاورزی نبود؛ امّا خواستیم کاری کنیم و در بخش تولید، ارباب خودمان باشیم؛ نه کارمند شرکت و سازمان. به این شکل وارد این کار شدیم، تجربه آموختیم و در منطقه به عنوان کشاورزانی که پیشرو هستند، الگو شدیم.
معرفی رویکردها و روش‌هایی که سبب متمایز شدن پارسی از سایرین شد
• وجه تمایز کار شما چه بود که به عنوان الگو مطرح شدید؟
برای اوّلین بار، ما مزرعه را به شکل نوین اداره کردیم. در طیّ دوران، کشاورزی را به سمت مکانیزه شدن بردیم. البتّه با گذر از سختی‌های بسیار. چندین سال خشکسالی بود. محصولاتمان سوختند؛ ولی ما ماندیم و از خزانه‌های علمی استفاده کردیم. با استفادة کمتر از بذر، با تکیه بر علم و دانش. کشاورزی درمزرعه، ابتدا کاملاً به شکل سنّتی انجام می‌شد؛ ما این راه‌ها را با زحمت فراوان طی کردیم.
• چرا طیّ این سال‌ها بر تولید در بخش کشاورزی تأکید کردید؟ با وجود اینکه در بخش‌های دیگر، شرایط بهتری هم وجود داشت؛ برای مثال این سال‌ها مقارن با اوج رونق ساخت و ساز در کشور بود.
بله؛ حتّی همسرم مهندس معمار بود و تحصیلاتش را در «آلمان» گذرانده بود. همه به او توصیه می‌کردند که زمین بخرد و کار ساخت و ساز انجام دهد؛ ولی ما هیچ‌کدام از این کارها را نکردیم و تمام سرمایه‌امان را در بخش کشاورزی صرف کردیم. من اینها را برای این می‌گویم که چیزی که راهبرد ما طیّ این سال‌ها بوده، نه سود، بلکه تولید بوده است؛ کمک به تولید غذا بوده است. ما به عنوان تولید کننده از همة سختی‌ها عبور کردیم؛ چون می‌خواستیم بگوییم که ما می‌مانیم و به جایی که سود بیشتری دارد، نمی‌رویم.
• قبل از انقلاب در کدام کشور مشغول تحصیل بودید؟
من «فرانسه» و همسرم آلمان.
• سطح زیر کشت و حجم کارتان چقدر است؟
15 هکتار کشت برنج و بیش از 5 هکتار درختکاری؛ البتّه کارهای مختلف دیگری هم هست.
• چند نفر را مشغول به کار کردید؟
آن زمان که شروع به کار کردیم و کار مکانیزه نبود، سی، چهل نفر در مزرعة ما کار می‌کردند؛ ولی ما کارمان را مکانیزه کردیم. در حقیقت، ما بر بال حرکت زمان سوار شدیم؛ وقتی که نیروی کار کمیاب شد، به این دلیل که جوانان درس خواندند و دیگر نخواستند کار کشاورزی انجام دهند، ما به سمت مکانیزاسیون رفتیم؛ ولی همچنان جزو کسانی هستیم که افراد زیادی از کار در مزرعة ما بعدها کار دیگری را شروع کردند.
• کنار اینها کار دیگری هم می‌کنید؟ مانند صنایع تبدیلی، گلخانه، دامداری؟
دامداری در حدّ تأمین نیازهای خودمان. ما یک تعدادی گاو داریم که برای مصرف خودمان است؛ شیرمان را تأمین می‌کند؛ چند تا مرغ داریم که غذای ما را تأمین می‌کند؛ سبزی کاری را من خودم انجام می‌دهم؛ یعنی در حدّ نیازهای شخصی خودمان. امّا قبل‌ها، در سال 1334، اوّلین کارخانة شالی کوبی در این منطقه توسط پدر همسرم تأسیس شده بود.
• این کارخانه را هنوز دارید؟
سال 79 به علّت اهمال کارگرمان برنج کوبی ما سوخت و به دلیل بیماری‌هایی که برای افراد خانواده به وجود آمد، دیگر پیگیری نکردیم؛ ولی در صدد تأسیس یک برنج کوبی هستیم.
• وجه تمایز محصول شما با دیگران چیست؟
ما «برنج سالم» تولید می‌کنیم. به خاطر تفکّرات محیط زیستی من؛ چون برایم سلامتی و پایداری بسیار مهم است. در ابتدا ما فکر کردیم سم و کودی که در مزرعه استفاده می‌کنیم، بسیار زیاد است و احتمالاً می‌تواند برای سلامتی مضر باشد؛ پس، از ابعاد کوچک شروع کردیم به اینکه سم نزنیم.
روش بدیع ایشان برای مبارزه با آفات
• یعنی شما سم نمی زنید؟ حتّی برای مبارزه با ساقه خوار؟
الآن حتّی برنج تراریخته‌ای تولید می‌شود که دستکاری ژنتیکی می‌شود، برای اینکه کرم ساقه‌خوار بر آن اثر نکند؛ ولی ما نیازی به این کارها نداریم؛ ما این کار را به شکل خیلی طبیعی در مزرعه‌امان شروع کردیم. در ابتدا با هزار متر شروع کردیم و الآن تمام مزرعه‌ام را شامل می‌شود. سال‌هاست مبارزة بیولوژیک می‌کنم. نتیجه اینکه حتّی در سال‌هایی که در استان با طغیان کرم ساقه‌خوار هم مواجه بودیم، من حتّی یک دانه هم کرم ساقه‌خوار در مزرعه‌ام نداشتم.
• چطور این آفت را ریشه‌کن کردید؟
من مبارزة بیولوژیک کردم. من زنبورهای کوچکی را در مزرعه‌ام گذاشتم؛ این زنبورها خودشان کرم‌های ساقه‌خوار را می‌خورند؛ اصلاً هم سم نمی‌زنم؛ برنجم سالمِ سالم است؛ کود شیمیایی را هم به حدّاقل رسانده‌ام. حتّی بخش‌هایی را اصلاً کود شیمیایی نمی‌زنم؛ این یعنی غذای سالم.
• آیا محصولتان و درآمدتان از جهت مقدار و سود، دچار مشکل نشده است؟ یعنی برداشتتان کمتر نمی شود؟
خیر؛ هیچ وقت کمتر نشده است. قاطعانه می‌گویم که میزان محصولم اصلاً کمتر نیست. خیلی از اطرافیان من، وقتی که نتیجة کار را دیدند و اینکه هزینه‌ای هم برای سموم نمی‌دهم، همین روش را در پیش گرفتند. چون من هزینة چندانی برای سم نمی‌کنم؛ ولی دیگران هزینة زیادی می‌کنند. من هکتاری ده هزار تومان هزینه می‌کنم؛ ولی آنها هکتاری پنجاه هزار تومان. این روش بسیار به صرفه‌تر هست؛ ضمن اینکه محصولم هم سالم است.
• آیا برای اشاعة این روش، تلاشی کرده‌اید؟
بله؛ مرا چون اینجا به عنوان الگو مطرح می‌کنند، اطرافیان از من یاد می‌گیرند.
• تلاش کرده اید که دلایل موفّقیتتان را به مسئولان هم انتقال بدهید؟
بله؛ مثلاً آقای قره یاضی، که مدافع کشت برنج تراریخته‌اند، چند سال پیش در همین مورد اینجا با من صحبت کردند. من با عدد و رقم مزرعة خودمان را مثال زدم و نشان دادم که حرف ایشان به هیچ وجه درست نیست.
دلایل مخالفت با استفاده غیرآزمایشگاهی از «دستکاری ژنتیکی»
• یعنی با تجاری سازی محصولات دستکاری ژنتیک برنج مخالفید؟
البتّه؛ ما نباید این اجازه رابه خودمان بدهیم. دستکاری ژنتیکی بسیار خطرناک است. در این جهان و زیستگاه به این بزرگی، اگر من اجازه داشته باشم که هر نقطة آن را دستکاری کنم، پس آن پروانه‌ها، حشره‌ها، سنجاقک‌ها، قورباغه‌ها و مارها چه نقشی دارند؟ آیا من در مورد اینها فکری کرده‌ام؟
• چرا با تراریختگی مخالفید؟
مخالفت من این است که ایشان ادّعا دارند که برای این دستکاری ژنتیکی کاری می‌کنند که دیگر سمّی نزنند؛ خوب، من هم بدون دستکاری ژنتیکی، هیچ سمّی هم استفاده نمی کنم. ساقه‌خوار هم ندارم. وقتی می‌شود با یک روش سالم زندگی کرد و اینطور به صورت طبیعی مبارزه کرد، چرا به روش‌های خطرناک و به دستکاری ژنتیکی دست بزنیم؟ وقتی می‌توانیم بذر واقعی را، که بدون دستکاری وجود دارد، استفاده کنیم چرا باید بذر دستکاری شده را استفاده کنیم که معلوم نیست چه تبعاتی خواهد داشت؟ این زنبورها به طور طبیعی وجود دارند. اگر از سموم استفاده کنید، این زنبورها و موجودات دیگر طبیعت نابود می‌شوند و نمی‌توانند مبارزة واقعی‌اشان را انجام دهند؛ من با استفاده از همین زنبورها، ولی در حجم بزرگتر، مبارزة بیولوژیک می‌کنم.
• چرا تا این اندازه با دستکاری ژنتیکی و تولید محصولات تراریخته مخالفت می‌کنید؟ آیا به لحاظ علمی هم در این زمینه مطالعه یا تجربة خاصّی داشته‌اید؟
سال گذشته در دانشگاه گیلان، برای اساتید دانشگاه جلسه گذاشتیم؛ من به عنوان سخنران آمار ارائه دادم؛ گفتم که این دستکاری ژنتیکی، نهایتاً به چه جایی منتهی می‌شود. پاورپوینتی را من ارائه دادم که وقتی ژن یک موش را در گوجه فرنگی می‌گذارید، ارگانیسم آن موجودات دچار اختلال می‌شود.
• شما تجربة گرانسنگی در تولید محصولات طبیعی دارید. خواهش می‌کنم دلایل خود را برای مخالفت با محصولات تراریخته، به صورت مشخّص و روشن بفرمایید.
البتّه به جای عبارت تراریخته، باید از کلمة دستکاری ژنتیکی استفاده کنیم؛ چون کلمة تراریخته یک کلمة بی‌معناست و آن بُعد خطرناک را می‌پوشاند. پس دستکاری ژنتیکی درست است. امّا اشکالات، نکتة اوّل اینکه با استفاده از این بذرهای دستکاری شده ما فقط می‌توانیم یک نوع یا انواع معدود بذر را بکاریم؛ در‌حالی‌که الآن ما در استان گیلان 200 نوع بذر برنج داریم؛ گرچه چند نوع از آن را می‌کاریم و بعضی از آنها منسوخ شده‌اند و دیگر کشت نمی‌شوند، ولی به هر حال تمام آنها قابلیّت کشت دارند. به این موضوع تنوّع زیستی می‌گویند؛ ولی آن برنجی که فلان شرکت به ما می‌دهد، فقط یک نوع است.
نکتة دوم اینکه بذر دستکاری ژنتیکی عقیم و یکبار مصرف است؛ پس ما نمی‌توانیم از این بذر دوباره تولید کنیم؛ در‌حالی‌که من با استفاده از بذر طبیعی، امسال که محصول می‌کارم، سال بعد هم توانایی تولید دارم. به این ترتیب ما از جهت خرید بذر، صددرصد به آن شرکت وابسته می‌شویم؛ ضمن اینکه از جهت مصرف سم و مصرف کود هم همینطور؛ چون این بذرهایی که از آنها می‌گیریم، هم کود شیمیایی و هم سم می‌خواهد.
یعنی شما صددرصد وابسته به یک مجموعه‌ای می‌شوید که می‌تواند به‌راحتی گلوی شما را بگیرد و دیگر بذری به شما ندهد. آن وقت شما به‌عنوان یک کشاورز چه کار می‌توانی انجام بدهی؟ مجبوری هر کاری بکنی، مجبور می‌شوی به هر قیمتی که او می‌دهد، تهیّه کنی. متوجّه می‌شوید که ما چطور وابسته می‌شویم؟
نکتة سوم این است که به کجا وابسته می‌شویم؟ شرکت آمریکایی مونسانتو که بخش اعظم تولید این بذرها را در اختیار دارد. این شرکت پیش از این، بمب و سلاح‌های شیمیایی تولید می‌کردند؛ بعدها شروع به تولید سموم و کودهای شیمیایی کردند و الآن هم علاوه بر این سموم شیمیایی، بذرهای دستکاری ژنتیکی تولید می‌کنند؛ یعنی به اینها وابسته می‌شویم.
نکتة چهارم اینکه شما با استفاده از بذرها و سم‌های این شرکت، برای فلان موضوع، مثلاً برای کرم ساقه‌خوار، از سم استفاده نمی‌کنید؛ یعنی نسبت به این مورد مقاوم شده است، امّا برای آفت‌های دیگر که باید سم بزنید؛ مثلاً برای برگ‌خوار که باید سم بزنید، یا برای علف‌های هرز که باید سم بزنید. وقتی ما از بذر دستکاری شده‌ای استفاده می‌کنیم که به ساقه‌خوار مقاوم شده، فقط و فقط به ساقه‌خوار مقاوم شده و نه به تمام آفت‌ها؛ پس باز هم باید از سم استفاده کنیم. اینجاست که ما با شرکت مونسانتو و امثال آن، وارد بازی خطرناکی می‌شویم؛ چون ما برای این بذر دستکاری شده ژنتیکی فقط از یک نوع سم می‌توانیم استفاده کنیم؛ چون هر سمّی را نمی‌توانیم به این بذر بزنیم؛ بذر دستکاری شده است، و جواب نمی‌دهد. فقط از سمّی می‌توانیم استفاده کنیم که در انحصار همان شرکت مونسانتو است.
• آیا بذر تراریخته اشاعه هم دارد؟ یعنی مزرعه‌ای که بذر تراریخته در آن استفاده شده است، به مزرعه‌ای که بذر طبیعی در آن رشد می‌کند، اثرگذار است؟
نمیدانیم! هیچ‌کس این را نمی‌داند. نمیدانیم برای آن سنجاقک یا آن حشره‌ای که در مزرعة دستکاری ژنتیکی شده پرواز می‌کند، چه اتّفاقی می‌افتد. چه کسی می‌داند نسل بعدی که این محصولات تراریخته را مصرف کرده‌اند، چه شکلی هستند؟ هیچ‌کس نمی‌داند. ما نمیدانیم برای نسل بعد، چه اتّفاقی می‌افتد؟ هیچ‌جایی نتوانسته ثابت کند که بذرهای دستکاری ژنتیکی چه تأثیری بر نسل بعدی دارند. من در حوزه‌هایی که مطالعه داشتم و مطالبی که خواندم، همه‌جا در اثر این بذرها با فاجعه روبرو شده و انواع و اقسام بیماری‌ها به وجود آمده است. به همین دلیل
اتّحادیة اروپا قوانینی را گذرانده‌اند که از ورود این بذرها به‌شدّت جلوگیری می‌کنند. به رغم اینکه خودشان آزمایشگاه‌هایی دارند که ممکن است در آزمایشگاه این کارها را بکنند؛ ولی با مبارزه و مقاومتی که مردمان آگاه انجام دادند، بذرهای دستکاری ژنتیکی شده اجازة ورود به بسیاری از کشورهای اتّحادیة اروپا و روسیه و همچنین اجازة کشت ندارد.
• در مورد آمریکا چطور؟ در آنجا هم قوانین این‌قدر سفت و سخت است؟
من در مقاله‌ای خواندم که بسیاری از نمایندگان کنگرة آمریکا، توسط همین شرکت مونسانتو خریداری می‌شوند، در آمریکا و کانادا اینطور است. شرکت مونسانتو در این دو کشور سرمایه‌گذاری بسیار زیادی کرده که هیچ قانونی علیه محصولات دستکاری ژنتیکی شدة این شرکت‌ها در کنگره تصویب نشود. البتّه باز هم در چند نوبت شرکت مونسانتو، به دلیل اطّلاعات نادرستی که در مورد بذرهای دستکاری شدة ژنتیکی داده بود، توسط دادگاه به عنوان متقلّب محکوم شده است.
• موضوع استفادة گسترده از محصولات تراریخته، در کشور ما هم متولّیانی دارد. حتّی وزیر محترم جهاد کشاورزی، رأساً در این موضوع وارد شده و اخیراً واردات و صادرات این محصولات را آزاد اعلام کرده است. موافقین تجارت محصولات تراریخته، مخالفان را به فناوری‌هراسی متّهم می‌کنند. آیا شما از فناوری به کار رفته در تولید این محصولات، هراس دارید؟ یا دلایل منطقی برای مخالفت با این محصولات دارید؟
ما با تحقیقات و تولیدات آزمایشگاهی مشکلی نداریم؛ مخالفت ما با رهاسازی کشت و استفادة گسترده، به دلایل گوناگون عقلی و منطقی قابل اثبات است. ما می‌گوییم اوّلاً دلایل و نمونه‌های متعدّدی برای ضررهای احتمالی و گاهی قطعی استفاده از این محصولات در بلندمدّت وجود دارد. ثانیاً اصلاً استفاده از این محصولات هیچ مشکلی را حل نمی‌کند و دلیلی ندارد که از این محصولات استفاده کنیم.
• ممکن است بیشتر توضیح بفرمایید؟
ببینید. برای چه ما می‌خواهیم به ژن بذرها دست بزنیم؟ دلیل ما چیست؟ مثلاً می‌گویند مزیّت بیشتری دارد؛ مثلاً می‌گویند: در‌حالی‌که ما بحران آب و غذا داریم، با استفاده از این بذرها می‌شود بیشتر تولید کرد. درصورتی‌که به‌هیچ‌وجه اینطور نیست!
• چطور؟
تولید با آن ارقام بذرهایی که آنها برای کشت پیشنهاد می‌کنند، اصلاً بالا نیست. میزان تولید آن در هکتار اصلاً پرمحصول نیست. حدود چهار تن در یک هکتار است. اینکه نمی‌تواند جلوی واردات را بگیرد و ما که با این بذر دستکاری شده خودکفا نمی‌شویم.
• یعنی این محصولات تراریخته از تولیدات شما کم‌محصول‌ترند؟
خیلی فرقی نمی‌کند؛ امّا عرض بنده این است که آیا ما برای تولید برنج و تأمین کمبود نیازهای مملکت، نمی‌توانیم با سیاست‌گذاری به سمت تولید محصولات و بذرهای طبیعی برویم که بهره‌برداری بیشتری، در حدّ 5/4 تن در هکتار دارند؟ البتّه که می‌توانیم. انواع مختلف بذرهایی وجود دارد که ما می‌کاریم و محصول بسیار خوبی هم می‌دهد. اگر این محصول درست و در مناطقی که منابع کافی آبی وجود دارد کشت شود، در هر هکتار 5/4 تن به بالا محصول می‌دهد.
یا اصلاً فرض کنید ما یک بخشی از برنج را کم داریم، همان بخش را وارد می‌کنیم؛ امّا به دلیل اینکه ما نمی‌توانیم نیاز داخل را تأمین کنیم، نباید به تراریخته روی بیاوریم، این اصلاً بهانة موجّهی نیست.
به جز بحث پرمحصولی، بحث مبارزه با آفات و منابع آب و از این قبیل هم هست.
اگر مشکل، مبارزة بیولوژیک است که ما داریم مبارزة بیولوژیک می‌کنیم. همان‌قدر هم از زمین بهره‌برداری می‌کنیم، سم هم نمی‌زنیم، منابع آبمان هم همان مدلی است که برای تمام بذرها استفاده می‌شود. ما اگر واقعاً نگرانیم، می‌توانیم بقیه مشکلاتمان، از جمله فناوری‌ها، سیاستگذاری‌ها و غیره را در بخش کشاورزی بهبود ببخشیم. چرا به سراغ بذر رفتیم؟ آن هم این بذرهای دستکاری ژنتیکی شده، به بهانة کرم ساقه‌خوار. من یک نمونه هستم، مبارزة بیولوژیک کردم و اصلاً هم کرم ساقه‌خوار ندارم. احتیاجی هم به بذر دستکاری ژنتیکی شده ندارم. ضمن اینکه چرا خودمان را از انواع متنوّع برنج طبیعی و سالم محروم کنیم؟ مثلاً برنج گرد که در «اصفهان» تولید می‌شود، یا برنج بسیار معطّری که در بعضی مناطق «فارس» تولید می‌شود، برنج قدبلند که در استان «مازندران»، «گیلان» و «گلستان» تولید می‌شود. ما این همه انواع بذر داریم؛ آب و هوای خوبی هم داریم؛ نمی‌دانم، چرا باید از این نوع بذر مشکل‌دار استفاده کنیم؟ حالا شما بفرمایید ما فناوری هراس هستیم؟
• این تولید شما به نسبت ارقام تراریخته به لحاظ مالی مزیّت دارد؟
بله؛ ما از سم بسیار کم استفاده می‌کنیم. یک کیسه سم تا پارسال پنجاه تا شصت هزار تومان قیمت داشت؛ من تا ده یا دوازده هزار تومان برای هر هکتار زنبور می‌خرم.
• پس زنبورها گران نیستند؟
نه؛ برای یک هکتار یک بسته صدتایی می‌گیرم که 12000 تومان است. ضمن اینکه این یک فناوری است و کلّی از افراد برای تولید این زنبورها به کار مشغول می‌شوند؛ در‌حالی‌که این بذر و سم و کود و باقی سم‌هایی را که با آفت‌های دیگر مبارزه می‌کنند، باید از خارج از کشور تهیّه کنیم.
• این سموم برای طبیعت یا بدن انسان هم مضر است؟
بله؛ این سم‌ها همه‌چیز را از بین می‌برد؛ قورباغه‌ها، مارها، عنکبوت‌ها، سنجاقک‌ها، حشرات، همه را از بین می‌برد. این سم در درون ساقة گیاه انباشته می‌شود و بعد درون دانه می‌رود و بعد شما و فرزندان و عزیزان شما هم این سموم را می‌خورید.
• برای نجات کشاورزی و برای پایداری تولیدات کشاورزی، چه عواملی را مؤثّر می‌دانید؟
باید برای کشاورزی پایدار، بر حفظ تنوّع زیستی اصرار داشت. باید با استفاده از مبارزة بیولوژیک بدون استفاده از سم و کود برای تولید محصولات سالم تمرکز کنیم. این تنها راه ما، برای پایدار کردن کشاورزی مملکت است. این تولید ما نیست که دچار اشکال است؛ بلکه این عوامل خارج از تولید ماست که اشکال دارد.
• ممکن است یک مثال بزنید.
مثلاً بسیاری از این برنج تولیدی، وقتی به کارخانه‌های برنج‌کوبی می‌رود به‌دلیل سیستم عقب‌افتادة کارخانه‌ها خرد می‌شود؛ یعنی پس از تولید، این برنج‌ها می‌شکنند؛ میزان خرد برنج بالا می‌رود. این باعث می‌شود قیمت برنج سالم که دست کشاورز و بعد به دست مصرف کننده می‌رسد، بالا برود. اگر یک تن شلتوک برنج، به کارخانه‌ای بدهیم که با همین سیستم‌های موجود کار می‌کنند و مدرن نیستند، گاه تا پنجاه درصد از آن ضایعات می‌شود؛ یعنی اگر سیستم پس از تولید، یا سیستم فرآوری‌مان را کامل کنیم و اگر فقط 10 درصد از میزان این خرد شدن کم کنیم، دیگر احتیاجی به واردات نیست. اگر با سیستم کارخانة مدرن کار کنیم، ضایعات پایین می‌آید و در همان فرآیند فرآوری می‌توانیم آهن و روی به برنج وارد کنیم؛ اصلاً نیازی به دستکاری ژنتیکی نیست. بنابراین ما باید سیستم پس از برداشتمان را درست کنیم؛ باید کارخانه‌هایمان را درست کنیم. اگر می‌خواهیم سرمایه‌گذاری زیرساختی کنیم، باید اینجا سرمایه‌گذاری کنیم.
• آیا نمونه‌ای که این مورد را اجرا کرده باشند، سراغ دارید؟
سال 83 برای من، به‌عنوان کشاورز نمونة کشوری و منتخب زنان و عدّه‌ای از خانم‌های کشاورز یک سفر مطالعاتی خارج از کشور گذاشتند. ما به کارخانه‌ای در «هامبورگ آلمان» رفتیم. در آن کارخانه یک سیستم تبدیل برنج بود که نشان می‌داد با یک سیستمی برنج‌های خرد را فرآوری و غنی‌سازی می‌کردند. این دستگاه را به تمام کشورهای منطقه فروخته بودند؛ ولی آن زمان به‌دلیل مشکلاتی که برای ارتباط کشور ما با خارج بود، به ما نمی‌توانستند بفروشند. ما باید در این قسمت سرمایه‌گذاری کنیم و فناوری‌اش را ایجاد کنیم.
• در سیاست‌گذاری کلان کشاورزی بحثی ندارید؟
کشور ما، کشوری است که منابع بسیار متنوّع و بسیار غنی دارد. ما باید با آمایش زمین بگوییم، که در این کشور هفت‌اقلیم، هر منطقة مناسب چه نوع کشت است و از کدام پتانسیل هر منطقه می‌شود بهره گرفت؛ تنوّع گیاهی ما، تنوّع غذایی و تولید ما آن‌قدر زیاد است که به‌راحتی امکان تولید هرچیزی وجود دارد.
• آیا ما مشکل منابع آب نداریم؟
ببینید؛ مشکل آب را هم می‌شود حل کرد. وقتی بخواهیم کاری کنیم که از همین منابع موجود بهترین بهره را ببریم، مشکل آب را هم می‌توانیم حل کنیم. من زمانی که درهیئت مدیرة خبرگان کشاورزی بودم، آقای برادران حسینی از کشاورزان برتر استان «خراسان» سیستم آبیاری قطره‌ای را در خراسان ایجاد کرده بودند که ذرّت و گندم را قطره‌ای آب می‌دانند. سیستم ایشان «یک دهم» آب مصرف می‌کرد. این امتیاز و امکان در کشور ما وجود دارد. من نمی‌گویم همه چیز می‌توانیم بکاریم؛ ولی می‌گویم اصل باید بر تولید باشد. اگر ملّت ما نتواند غذای خودش را تولید کند، هر کشور خارجی که منافعش را از منافع ما برتر می‌داند، می‌تواند پایش را روی گلوی ما بگذارد و به ما غذا ندهد. آن‌وقت ما دست گدایی به‌سمت آنها دراز خواهیم کرد. ما باید به فکر خودمان باشیم و کسی نباید به فکر ما باشد.
• خیلی ممنونم از زمانی که دراختیار ما قرار دادید.
بنده هم از شما ممنونم.