معرفت امام

اسماعیل شفیعی سروستانی

معرفت امام، مهم‌ترین خصیصة یاران و یاری‌دهندگان حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و سایر ائمّة دین(ع) است. این «معرفت»، نوعی آگاهی و اطّلاع از مشخّصات ظاهری و شناسنامه‌ای امام و حتّی شناسایی حاصل از آگاهی دربارة نسبت خونی، نژادی و پیوند خانوادگی نیز نیست.

پوشیده نیست که همواره پیرامون ائمّة دین(ع)، خیل بزرگی از وابستگان، صحابی، شاگردان و حتّی دشمنان زندگی می‌کردند، در رفت و آمد بودند و آگاهی بسیاری دربارة حسب و نسب ائمّة دین(ع) و حتّی خصوصیات و اوصاف ظاهری و خانوادگی آنها داشتند؛ در حالی‌که تنها تعداد انگشت‌شماری از آن جمع، صاحب معرفت والا دربارة امام و چونان سلمان، مقداد، محمّد بن ابی‌بکر و ابوذر در عصر و عهد حضرت امیرالمؤمنین علی(ع)، زراره و ابوبصیر در عصر امام باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) و سرانجام یاران خاصّ امام حسین(ع)، حاضر به بذل بی‌دریغ مال و جان در راه امام بودند.

این مردان به مراتب والایی از معرفت دربارة امام دست یافته بودند و همین امر، آنان را در سیر و سفر پرمخاطره تا تجربة بند و حصر و زندان و سرانجام شهادت در دشت پربلای «کربلا» پشتیبانی می‌کرد.

اجازه می‌خواهم عرض کنم، معرفت امام، مدخل ورود به منظومة بی‌بدیل و حوزة نظری ولایی است که در بنیاد، با تمامی حوزه‌های نظری موجود و مطرح در باب هستی‌شناسی و جهان‌شناسی متفاوت است. امروزه، عموم مسلمانان و شیعیان نیز به نحو شگفتی، از این منظومه خارج گشته و از این هستی‌شناسی بی‌بهره‌اند.

در عصر حاضر و در میان مردم معاصر، التقاط و امتزاج آموزه‌های اسلامی و شیعی، با آموزه‌های ملحدانه و مادّی‌گرایانة نوین، سبب این جداافتادگی نظری و سرانجام عارض شدن جهان‌شناسی نوین بر ذهن و زبان آنها شده است.

اگرچه شیعیان مبحث امامت را به عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین رکن عقیدتی شیعه می‌شناسند و از معرفت‌ امام به عنوان مهم‌ترین بنیاد موضوع امامت یاد می‌کنند، امّا کمتر متذکّر این نکته می‌شوند که رکن رکین امامت و مقام امام، همة قوّه و اعتبار خود را از تفکّر ولایی و هستی‌شناسی خاصّی اخذ می‌کنند که در آن منظومه، عموم مخلوقات آشکار و نهان، در سلسله‌ای طولی (و نه عرضی) مستقرّ شده‌اند.

این زنجیرة بزرگ از عالی‌ترین مرتبه تا دانی‌ترین، گسترده شده است؛ به‌گونه‌ای که امام، به عنوان قطب عالم امکان، جان جهان، نه تنها معنی‌دهنده، تعریف کننده، جهت‌دهنده، نگهدارنده و نگهبان این منظومه و زنجیرة عظیم به شمار می‌رود، قوام و دوام آن‌همه به امام بسته شده است. از این‌روست که معرفت به امام، به منزلة معرفت دربارة سنگ زیرین آسیاب هستی، به اذن‌الله است؛ امری که چنانچه در خانة دل و ذهن مؤمن جای‌گیر شود، به همة بودن و شدن او معنی

می‌بخشد و او را از آشفتگی‌ ذهنی و عملی می‌رهاند.

شاید به همین دلیل باشد که حضرت نبیّ‌مکرّم اسلام(ص) فرموده‌اند:

«مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَمْ‏ یَعْرِفْ‏ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً؛1

هرکس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، مرگ او مرگ جاهلی است.»

بی‌گمان، این معرفت، واجد مراتبی است. عوام مردم حائز مرتبه‌ای از آن و خواصّ واجد مرتبه‌ای دیگرند.

معرفت به اسم؛ اوّلین گام در معرفت امام

شناسایی نام، لقب و کنیه، آشنایی با اسم لفظی و مندرجات شناسنامه‌ای و حتّی پی بردن به برخی ویژگی‌های ظاهری، سطحی‌ترین مرتبة شناخت دربارة هر شخص به حساب می‌آید؛ آگاهی‌های اوّلیه‌ای که عموم ساکنان «مکّه»، «مدینه» و «کوفه» اعمّ از کافر، مسلمان و مشرک، دربارة اهل بیت رسول خدا(ص) داشتند و با آنان در ظاهر، حشر و نشر می‌کردند.

معرفت به صفت؛ دومین گام در معرفت امام

معرفت به اوصاف، توانایی، تخصّص و پاره‌ای کمالات باطنی و اخلاقی، مرتبة والاتری از شناخت دربارة هر شخص به حساب می‌آید.

عموم مردم، در حشر و نشر روزانه، صفاتی همچون سخاوت، عفّت، شجاعت، عطوفت و برخی مهارت‌ها را از خود بروز می‌دهند که در اثر تکرار همان صفات، شناخته می‌شوند؛ چنان‌که حاتم طایی در بین عموم مردم، مؤمن و کافر، به عنوان مردی سخی شناخته شده بود.

شناخت چنگیزخان مغول به سفّاکی و نرون به بی‌رحمی و تزار روس، ایوان مخوف به جنایت‌پیشگی، نوعی شناخت دربارة اوصاف خاصّ آنان است؛ چنان‌که در مقابل عموم مردم، حضرت ایّوب نبی(ع) را به صفت صبوری و حضرت عیسی(ع) را به صفت بارز مهرورزی می‌شناسند.

این درجه از شناسایی، نسبت به مرتبة قبلی، دقیق‌تر و ژرف‌تر است و موجب تمایز با سایر اشخاص هم‌طراز و همگن در هر عصر و زمان می‌شود.

شایع‌ترین میزان معرفت عموم مردم از اهل بیت مکرّم رسول خداوند(ص) منحصر به دو مرتبة یادشده است. تردیدی نباید کرد که بسیاری اشخاص از میان معاندان و منکران، همچون معاویه، مأمون و سایرین، به نحوی از این مرتبه از مشخّصات جسمی و خلقی هر یک از ائمّه(ع)، در زمان خودشان آگاهی داشته‌اند؛ به گونه‌ای که می‌توان گفت بسیاری از فضایلی که دربارة امام علی(ع) و فرزندانشان در میان مردم منتشر است، مأخوذ از گفتار دشمنان و یادشده در کتاب معاندان

است. پس می‌توان نتیجه گرفت: چنانچه این درجه از معرفت می‌توانست باعث تبعیّت و فرمانبرداری مردم از امام شود، هیچیک از ائمّه(ع) در عصر و زمان خود منزوی نشده، بی‌پناه و تنها نمی‌ماندند، به محبس و غل و زنجیر کشیده نشده یا به مسلخ برده نمی‌شدند.

در هر دو مرحله، شناسایی، جنبة بشری امام، غالب گشته و جنبة الهی، روحی و نوری امام، مغفول مانده است.

آنچه که موجب می‌شود تا مردانی در منصب امامت مسلمانان و هدایت مردم بر صراط مستقیم تا تجربة فلاح و رستگاری دنیوی و اخروی، مسئولیت و رهبری آنها را عهده‌دار شوند و سرانجام، آنان را در دستیابی به لقاء‌الله یاری دهند، هیچیک از مراتب معرفت و آگاهی یادشده نیست؛ زیرا همواره و در طول تاریخ حیات بشر بر زمین، مردان بسیاری واجد تنومندی جسم، صفات پسندیدة خلقی، توانایی مدیریت و رهبری و حتّی جنگاوری در میدان بوده‌اند؛ امّا هیچیک از این صفات، آنان را واجد استقرار در منصب امامت مسلمانان، چنان‌که منظور نظر خداوند متعال بوده، نساخته است. به همین نسبت، آنچه مردانی را واداشت تا در رکاب امام حسین(ع)، در عین آگاهی کامل از سرانجام مرگ، بمانند، شناخت آنان از دو مرتبة یادشده از موقعیّت خَلقی و خُلقی اهل بیت(ع) نبود. ناگزیر باید موضوع را در مراتبی دیگر و معرفتی متفاوت جست‌وجو کرد. این مرتبه از معرفت، معطوف به مقامات باطنی امام است. مرتبه‌ای که برای همگان مکشوف نمی‌شود؛ مگر یارانی خاص.

معرفت به ولایت تشریعی؛ سومین گام در معرفت امام

تعریف و اقسام ولایت

معرفت به حقّ زعامت، سرپرستی و مرجعیت اهل بیت(ع)، در حوزة تشریع و صدور احکام شرعی، برای تنظیم مناسبات و معاملات فردی و جمعی مسلمانان، مرتبة دیگری از معرفت امام است. از این مرتبه از مقامات امام، به عنوان ولایت تشریعی یا ولایت بر تشریع یاد می‌شود.

عموم مسلمانان، اعمّ از عامّه و خاصّه (شیعه و سنّی)، فقیهان و مراجع صاحب اذن فتوا را واجد شأنی از ولایت بر تشریع شناخته و آنان را مرجع تشخیص و صدور حکم شرعی قلمداد می‌کنند و از آنان تبعیّت دارند؛ امّا مرجع، مصدر و منبع مورد مراجعة همة این مفتیان و فقیهان، کلام وحی، سیره، سنّت و سخن اهل بیت(ع) است. در واقع، همگی در نهایت، به ولایت تشریعی اهل بیت(ع) اعتراف و اذعان دارند.

وَلا، وَلایت، وِلایت، از مادّة «ولی» اشتقاق شده و معنای اصلی این کلمه، چنان‌که راغب اصفهانی در «مفردات» بیان کرده، قرار گرفتن چیزی در کنار چیز دیگر است؛ به نحوی که فاصله‌ای در کار نباشد.2 به همین مناسبت طبعاً این کلمه در مورد قرب و نزدیکی به کار رفته است؛ اعمّ از قرب مکانی و قرب معنوی و باز به همین مناسبت در مورد دوستی، یاری، تصدّی امر، تسلّط و معانی دیگر از این قبیل استعمال شده است؛ چون در همة اینها نوعی مباشرت و اتّصال وجود دارد.3

کلمة ولیّ نیز از همین مادّه گرفته شده است و از اسامی خداوند متعال است.4

از نظر اصطلاحی، وَلایت عبارت‌است از نحوه‌ای نزدیکی و قرب که مجوّز نوعی خاص از تصرّف در امور مرتبط با دیگران می‌شود.5 از این‌رو، وَلایت، محبّت، دوستی و عشق است و وِلایت، سرپرستی، حکومت و سلطنت. به آنکه وَلایت داشته باشد، می‌گوییم وَلی، ولیّ خدا، دوست خدا و دوست مردم و به کسی که وِلایت داشته باشد، می‌گوییم والی.

عالمان علوم دینی، پس از طیّ مراتب علمی در حوزة فقاهت و جلب صفات اخلاقی، به مرتبه‌ای از قرب و نزدیکی به حقایق و احکام دینی و شناخت می‌رسند که شرعاً برای آنان، حقّ اجتهاد، صدور حکم و وِلایت

در امر تشریع مؤمنان، قائل می‌شوند.

وِلایت به دو قسم تکوینی و تشریعی تقسیم می‌شود؛6 زیرا امور جهان یا حقیقی است یا اعتباری. امور حقیقی اموری است که عمل اختیاری انسان در بود و نبود آنها دخیل نباشد و منظور از امور اعتباری که دارای اصطلاحات متعدّد است، اموری است که در حوزة حیات انسانی یافت می‌شود؛ به گونه‌ای که اگر انسان نباشد، از آنها خبری نیست؛ مانند ملکیّت، ریاست، زوجیّت و اموری از این سنخ که انسان برای گذراندن زندگی خود، آنها را اعتبار کرده است.7

تشریع به معنای قانون‌گذاری و ایجاد تکلیف است. نظام تشریع، یعنی قوانینی که به حوزة فعّالیت‌های اختیاری بشر مربوط است؛ مثل اینکه خداوند نماز و روزه را برای مردم تشریع کرده است و انسان بر اختیار خود این تکالیف را انجام می‌دهد. در اصطلاح:

منظور از ولایت تشریعی این است که خدای سبحان با جعل قوانین نورانی، انسان‌ها را از ظلمت گناه به نور اطاعت، هدایت می‌کند و آن، همان جعل و ابلاغ احکام تکلیفی، مانند نماز یا احکام وضعی، مانند طهارت در عبادات و صحّت و فساد عقود و ایقاعات در معاملات است.8

وِلایت تشریعی، خاصّ واجب‌الوجود است که شارع و مشرع است و برای عبادش [بندگانش]، شریعت و آیین قرار می‌دهد و جز او کسی حقّ تشریع ندارد.9

ولایت تشریعی خداوند مخصوص جنّ و انسان است. دلیل این امر هم واضح است. انسان‌ها و جنّیان به دلیل داشتن دو قوّة «عقل و اختیار» از مسیر مراعات قوانین و احکام مقرّر و نازل شده از سوی خداوند حکیم و از مسیر هدایت انبیاء و اوصیای الهی، طیّ طریق می‌کنند و با مراعات اوامر و نواهی، به مراتبی از قرب الهی دسترسی پیدا می‌کنند و پیامد همین اطاعت و نافرمانی هم، مورد عقاب یا پاداش خداوند قرار می‌گیرند. بدین منظور همة افراد عاقل و بالغ، تحت ولایت تشریعی خداوند قرار می‌گیرند.

منظور از ولایت تشریعی خداوند، ولایت بر تشریع است. تنها قانون کامل و شایسته برای انسان، قانونی است که از سوی خالق انسان و جهان و خدای عالم و حکیم مطلق باشد و لذا ولایت بر تشریع و قانون‌گذاری، منحصر به ذات اقدس اله است؛10 چنان‌که «قرآن کریم» در این‌باره فرموده است:

«إنِ الْحُکْمُ إلاَّ لِلَّه‏؛11

حکم و فرمان، جز برای خدا نیست.»

ولایت تشریعی پیامبر(ص) و ائمّة دین(ع)

پیامبر مکرّم(ص) نیز واجد ولایت تشریعی هستند. اولویّت، افضلیّت و اشرفیّت ایشان نزد خداوند، نسبت به جمیع موجودات، همچنین عصمت و تقرّب خاص و بی‌نظیر ایشان به خداوند متعال، این امکان را به وجود آورده که به اذن‌الله، ایشان واجد ولایت تشریعی باشند.

ولایت تشریعی پیامبر(ص) بدین معنی است که رسول الله(ص) در مقام تصمیم‌گیری، اختیار، اراده و انتخاب بندگان، مقدّم بر آنان است. این وجه، به دلیل اشراف کامل نبیّ اکرم(ص) بر مشیّت و مقدّرات الهی و دستیابی به اسرار لوح محفوظ می‌باشد؛ زیرا خداوند تعالی ولیّ بندگان در تدبیر امور دنیا و آخرت آنها و ولیّ مؤمنان، در تدبیر امر دین و دعوت و هدایت آنها به سوی کمال، با اعطای توفیق

و ردّ موانع می‌باشد. به همان سان‌که پیامبر(ص) به اذن خداوند، ولیّ بندگان و مؤمنان، به ولایت خداوند است، امیرالمؤمنین، علی(ع) نیز به ولایت خداوندی، ولایت بر امّت رسول الله(ص) دارد.12

در صبحگاه آفرینش که خداوند متعال اراده کرد تا در زمین، خلیفه و قائم‌مقامی از سوی خود قرار دهد و فرمود:

«إِنِّی جاعِلٌ فِی الارْضِ خَلیفَةً؛13

من در زمین خلیفه‌ای خواهم گماشت.»

هر آنچه برای این جانشین لازم بود، به ایشان اعطا کرد تا به مدد آن و در سمت خلیفة‌اللهی بر مردم خلافت کند و همة مناسبات و معاملات فردی و جمعی آنان را مطابق خواست و شریعت خداوند به سامان برساند. از این طریق، ولایت تشریعی برای خلیفة خدا ثابت شد.

وجهی از این ولایت را حضرت امام جعفر صادق(ع) در پاسخ به سؤال ابی‌بصیر بیان فرموده‌اند:

ابوبصیر می‌گوید: از امام صادق(ع) از قول خداوند عزّوجلّ دربارة آیة «اطیعوا الله...؛‌ از خدا اطاعت کنید و از رسول و از اولی‌الامر خودتان»14 پرسیدم. فرمودند:

«دربارة علیّ بن ابی‌طالب و حسن و حسین نازل شده.»

من به ایشان گفتم: به راستی مردم می‌گویند: چرا خداوند نام علی(ع) و خاندانش را در کتاب خود، نبرده است؟ حضرت فرمودند:

«در پاسخ آنها بگویید که: برای پیغمبر آیة نماز نازل شد و خدا در آن نام نبرد سه رکعت و چهار رکعت را. رسول خدا(ص) آن را شرح داد. آیة زکات نازل شد. خدا نام نبرد که باید از چهل درهم یک درهم داد تا رسول خدا(ص) آن را شرح داد و آیة حج‏ نازل شد و نفرمود به مردم که هفت دور طواف کنید. رسول خدا(ص) بود که آن را برای مردم شرح داد و آیة «أَطِیعُوا اللهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی‏ الامْرِ مِنْکُمْ‏» دربارة علی و حسن و حسین نازل شد و رسول خدا(ص) دربارة علی(ع) فرمود: «هر که من مولا و آقایش هستم، علی(ع) مولا و آقا است.» و فرمود: «من به شما وصیّت می‏کنم دربارة کتاب خدا و خاندانم؛ زیرا من از خدای عزّوجلّ خواسته‏ام که میان آنها جدایی نیفکند تا آنها را بر سر حوض، به من رساند. خدا این خواست مرا پاسخ داد و فرمود: چیزی به آنها نیاموزید که آنها از شما أعلم هستند» و فرمود: «خاندان من شما را از هیچ باب هدایت بیرون نکنند و هرگز شما را به باب گمراهی وارد نکنند.»15

در واقع، نقش پیامبر اکرم(ص) و ائمّة دین(ع)، به سان آینه، نقش انعکاس شریعت نیست؛ بلکه در مقام «حجّت‌اللهی» مستقرّند و به واسطة دارا بودن «علم و عصمت» همة قول و فعل و همة سیره و سنّت خرد و کلان ایشان همان تشرّع و همان شریعت مجسّم است که ظهور می‌یابد.

علّامه طباطبایی در توضیح این قسم از ولایت می‌فرماید:

ولایت تشریعی عبارت است از قیام به تشریع و دعوت، تربیت امّت و حکم و قضاوت در امور و اختلافات آنها و خداوند به همین معنا، پیامبرش را ولیّ مؤمنان دانسته است.16

پیامبر خدا(ص) و ائمّة دین(ع) واجد شأن «حجّت»‌اند و حجّیت قول و فعل ایشان نیز از سوی خداوند متعال تعریف شده است. «آیة تطهیر»، با بیان شأن عصمت اینان، مؤیّد شأن ولایت تشریعی و حجّیت قول و فعل ایشان برای جمیع مؤمنان است. از این‌رو و به اذن‌الله، قول و فعلشان در همة امور جزئی و کلّی، برای مؤمنان، حجّت عمل شناخته می‌شود.

پی‌نوشت‌ها: