امتحانات حضرت امیر(ع)

هر که در این بزم مقرّب‌تر است

جام بلا بیشترش می دهند

آری، خداوند متعال دوستانش را مورد سخت‌ترین امتحانات قرار می‌دهد تا هم او را در کورة بلاها آب‌دیده کند و بر ارزشش افزوده شود و هم دیگران بدانند که نزدیک شدن به خداوند، بی‌تلاش و مجاهده به دست نمی‌آید؛ همان‌طور که در روایت زیبایی آمده است:

«برای فرد درجاتی در بهشت هست که به آن نخواهد رسيد؛ مگر با صبر بر بلا و جزای بزرگ در مقابل بلای بزرگ است.»1

حالا مردی چون امیر مؤمنان، علیّ بن ابی‌طالب(ع)، وقتی در پیشگاه الهی قرار می‌گیرند، چگونه آزمایش می‌شوند؟ حضرت علی(ع) خودشان در روایتی بلند، برخی از سخت‌ترین امتحانات خود را در زندگی برمی‌شمرند. آن حضرت این امتحانات را در مباحثه‌ای که با دانشمندی یهودی داشتند، در میان جمعی از مسلمانان برای او بیان کردند. در نهایت، مرد یهودی به آئین اسلام پیوست و شاهد شهادت بزرگترین مرد تاریخ شد.

آنچه در ادامه می‌خوانید متن این روایت است.

امتحان نخست: رحلت مولا و برادر

«ای برادر يهودی، همانا خداوند عزّوجلّ بعد از وفات رسول خود، مرا در هفت موطن امتحان نمود و بدون تزكية نفس، مرا صبور و بردبار يافت.

امّا اوّلین آنها ای برادر يهودی! در اثر شدّت‏ علاقه‏ و انسی‏ كه‏ من‏ با رسول‏ خدا(ص) از جهت دين و دنيا داشتم، در وفات آن حضرت چنان مصيبتی بر من وارد شد كه اگر بر كوه‏ها وارد مي‌شد، گمان ندارم كه می‌توانستند آن را تحمّل کنند.

و مردم در آن حال مختلف بودند؛ امّا فرزندان عبدالمطّلب از شدّت جزع و فزع خوددار و مالك خود نبودند؛ بلكه جزع و فزع و بزرگی مصيبت، صبر و عقل آنان را ربوده بود؛ امّا ساير مردم گروهی تسليت داده و امر به صبر مي‌كردند و گروهی در گريه و زاری شريك بودند.

و من خود را به صبر و بردباری وادار نمودم و به آنچه حضرتش امر فرموده بود، از تجهيز و تكفين و نماز و دفن آن حضرت و جمع نمودن «قرآن» اشتغال ورزيدم. نه اشك چشم و نه اندوه و بزرگی مصيبت، هيچيك مرا از انجام وظيفه باز نداشت تا اينكه حقّ خدا و رسول را ادا نمودم.»

آنگاه حضرت علی(ع) روی به اصحاب خود نمودند و فرمودند: «آيا چنين نيست؟» عرضه داشتند: بلی، يا امير المؤمنين! چنين است كه فرمودی.

امتحان دوم: چپاول ردای خلافت

پس از آن فرمودند: «امّا دومین [آزمون] ای برادر يهودی!

همانا رسول خدا(ص) در حال حيات خود، مرا بر تمام امّت امارت داد و از تمام حاضران بيعت گرفت و امر به اطاعت از من فرمود و به حاضران امر فرمود كه به غایبان برسانند. من هرگز خيال نمي‌كردم كه كسی در اين امر، با من در مقام نزاع و معارضه برآيد.

[حضرت رسول] در بیماری‌ای که به رحلتشان انجامید، امر فرمود كه لشكری كه در تحت امارت اسامة بن زيد قرار داده بود، به طرف مقصد حركت نمايند و هیچیک از قبايل عرب، اوس، خزرج و ساير مردمانی كه خوف نقض عهد و مخالفت با من، در آنان بود و هیچیک از آنان كه با من دشمنی داشتند كه پدر يا برادر يا خويشان آنان را به قتل رسانده بودم، باقی نگذاشت؛ مگر اينكه همه را در «سپاه اسامه» قرار داد و همچنين مهاجران و انصار و ساير مسلمانان و مؤلفة القلوب2 و منافقان را، همگی در آن سپاه قرار داد تا اينكه راه برای من صاف باشد و از احدی، چيزی بر خلاف من صادر نگردد تا جايی كه آخرین كلام آن حضرت راجع به امر امّت اين بود كه سپاه اسامه را فرمان برید و احدی از آن تخلّف نورزد و در اين كار، بسيار تأكيد فرمود.

با همة اينها پس از آن حضرت، ناگهان ديدم كه گروهی در مقام مخالفت برآمده و با عجله امير خود را رها نموده و از سپاه اسامه بازگشتند و به گشودن عقدی پرداختند كه رسول خدا(ص) محکم نموده بود و به نقض عهدی شتافتند كه خدا و رسول(ص) بر گردن آنان قرار داده بودند و آن [عهد] را برای خود قرار دادند.

آنها بدون اينكه احدی از فرزندان عبدالمطّلب را شريك قرار دهند يا به آنان مراجعه نمايند اين كار را انجام دادند؛ در حالی كه من به امر غسل و كفن و دفن رسول خدا(ص) مشغول بودم كه از اهمّ امور دين و دنيا بود.

ای برادر يهودی! اين كار، با آن مصيبت بزرگ و فاجعة جان‌گداز، بزرگترين مصيبتی بود كه بر قلب من وارد آمد. پس بر همة اين مصيبت‌ها كه هر يك پس از ديگری به سرعت به من روی آورد، صبر نمودم.»

آنگاه امیرمؤمنان(ع) روی به اصحاب خود نمودند و فرمودند: «آيا چنين نيست؟» عرضه داشتند: بلی. يا امير المؤمنين! چنين است كه فرموديد.

امتحان سوم: صبر برای باقی‌ماندن اسلام

پس از آن فرمودند: «امّا [امتحان] سوم، ای برادر يهودی!

همانا آن كس كه بعد از رسول خدا(ص) قيام نموده و متصدّی امر شد، در تمام ايّام خلافت خود از من عذر مي‌خواست و آنچه را كه مرتكب شده بود، به گردن ديگران مي‌انداخت و از من حلّيت مي‌طلبيد و من با خود مي‌گفتم: «ايّام او سپری شود و بدون اينكه در اسلام، كه به نسبت جاهلیّت، عهدی تازه است، نزاعی واقع شود و اختلافی پديد آيد، حقّی كه خدا برای من قرار داده است، به من برمی‌گردد.»

و گروهی از اصحاب محمّد(ص) كه نسبت به خدا و رسول و قرآن و دين پايدار بودند، مكرّر نزد من آمده و مرا به قيام برای اخذ حقّ خود دعوت نمودند و در نصرت و ياری من تا پای جان حاضر بودند و من مي‌گفتم: «بايد صبر كرد. شايد خداوند بدون نزاع و خونريزی حقّ مرا به من برگرداند.»

همانا بسياری از مردم به شك افتادند و كسانی در امر خلافت طمع كردند كه شایستگی آن را نداشتند و هر قومی می‌گفتند: بايد از ما اميری بوده باشد و اين نبود؛ مگر اينكه،‏ غير من متصدّی امر خلافت شد. پس ديگران نيز در آن طمع نمودند.

با اين حال، چون وفات وی (ابوبکر) نزديك شد، كار را به رفيق خود واگذار نمود و با من، همان معامله شد كه روز اوّل نمودند: آنچه خداوند برای من قرار داده بود، از من ربودند.

پس گروهی از اصحاب محمّد(ص) نزد من آمده و مثل روز اوّل، به قيام برای اخذ حقّ خود، ترغيب و تحريصم نمودند و من همان جواب اوّل را دادم كه بايد صبر كرد و كار را به خدا واگذار نمود.

و اين كار برای ترس از اين بود كه گروهی كه رسول خدا(ص) به نرمی و حسن اخلاق در جايی، و شدّت و سختی در جای ديگر و با بذل مال در جايی و با شمشير در جای ديگر متّحد و متّفقشان نموده بود، فانی شده و از بين بروند. آن اتّحاد و اتّفاقی كه در حالتی به دست آمده بود كه وقتی كه مردم در كمال خوشی و سير و سراب و دارای همه چيز بودند، خانه‏های ما آل محمّد(ع) نه دری داشت و نه سقفی و نه پرده‌ای، مگر از جريدة خرما و امثال آن.

ما لباس و فرشی نداشتیم به حدّی كه يك پارچه لباس را بيشتر از ما برای ادای نماز، دست به دست نموده و به نوبت مي‌پوشيدند و عموماً شب و روز را به گرسنگی به سر مي‌برديم.

با اين حال كه وصف شد، چه بسا از غنايم، سهمی به ما مي‌رسيد كه خداوند برای ما قرار داده بود و رسول خدا(ص) آن را بر صاحبان مال و نعمت ايثار مي‌فرمود كه تأليف قلوب آنان نموده و به سوی اسلام جلب نمايد و برای من شایسته‌تر و بود ميان گروهی كه رسول خدا(ص) آنها را به اين نحو زير پرچم اسلام جمع نموده، تفرقه نيندازم؛ زيرا كه اگر من قيام نموده و آنان را به ياری خود دعوت مي‌نمودم، از دو حال خارج نبود: يا اجابتم مي‌كردند؛ در اين حال، چون در اقلّيت بودند، به قتل مي‌رسيدند يا اجابتم نكرده و از اطاعتم سرپيچی مي‌كردند؛ در اين حال، كافر مي‌شدند؛ زيرا كه مي‌دانستند كه مقام و منزلت من نسبت به رسول خدا(ص) مقام هارون است به موسی. پس همان چیزی که به قوم موسی(ع) [در اثر نافرمانی] رسید، به آنان نیز می‌رسید.

پس ديدم كه خشم خود فرو بردن و نفس را در سينه حبس كردن و صبر و بردباری نمودن تا آن زمان که خداوند فرج را برساند يا به آنچه مقدّر است، حكم فرمايد، برای من بهتر و برای گروهی كه وصف كردم، مصلحت‌اندیشانه‌تر است.

«وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً؛3

و فرمان خدا همواره به اندازه مقرّر [و متناسب با توانايى‏] است.»

ای برادر يهودی! اگر ترس از آنچه بيان كردم، نبود و قيام نموده و طلب حقّ خود كرده بودم، هر آينه من از آنان كه آن را طلب نموده بودند، شایسته‌تر بودم؛ زيرا همه مي‌دانند كه من از حيث عشيره، از همه برتر و از حيث حجّت و برهان، از همه بالاتر بوده و مناقب و سوابق من در اسلام، از همه بيشتر و قرابت من به رسول خدا(ص)، از همه نزديك‏تر بود. علاوه بر آن، وصيّت پيغمبر برای احدی عذری باقی نگذاشته بود و چنین بود بيعتی كه از زمان آن حضرت به گردن آنان بود.

رسول خدا(ص) وفات كرد؛ در حالی كه مقام ولايت در دست آن حضرت و در خانة آن حضرت بود؛ نه در دست و خانة آنان كه متصدّی آن شدند و اهل بيت آن حضرت كه «آية تطهير» در شأن ايشان نازل

شد، در تمام خصال و صفات شایسته‌تر از ديگران بودند.»

سپس حضرت روی به اصحاب خود نمودند و فرمودند: «آيا چنين نيست؟»

عرضه داشتند: بلی. يا امير المؤمنين! چنين است كه فرموديد.

امتحان چهارم: دوران خانه‌نشینی و سکوت

پس از آن فرمودند:

«امّا چهارمین [آزمایش] ای برادر يهودی!

همانا آن كس كه پس از رفيق خود، متصدّی امر شد، با من در كارها مشورت مي‌كرد و در مشكلات به من مراجعه مي‌نمود و به رأی من عمل مي‌كرد و من و اصحاب من گمان نداشتيم كه بعد از وی، كس ديگری در اين امر طمع نمايد و من اميد داشتم كه به زودی، حقّ مرا خواهد به من برگرداند.

تا اينكه بدون سابقة بیماری، مرگ او رسيد و بدون اقدام قبلی، امر را از من برگرداند و گروهی را نام برد كه من ششمین نفر آنان بودم و اصلاً از قرابت و سوابق من نامی نبرد، با اينكه هیچیک از آنان، سابقة مرا نداشته و با من برابر نبودند. پس امر را شورا قرار داد و دستور داد كه اگر به امر او عمل نكنند، هر شش نفر را گردن بزنند و ای برادر يهودی! صبر بر اين امر برای من كافی بود.

پس من در مدّتی كه معيّن كرده بود، حجّت را بر آنان تمام كرده و سوابق خود و عهد رسول خدا(ص) را به يادشان آوردم؛ لیكن حبّ رياست و جاه و رجوع به دنيا، وادارشان نمود كه به گذشتگان خود اقتدا نموده و آنچه برای آنان نبود، به دست آورند.

هنگامی که با يك نفر از آنان در خلوت، ملاقات مي‌شد و عاقبت امر را به يادش می‏آوردم؛ از من تقاضا مي كرد كه امر را بعد از خود، برای او قرار دهم و چون نزد من، غير از حق و عمل به قرآن و وصيّت رسول خدا(ص) نيافته و به آرزوی خود نرسيدند، ناچار مردی از آنان كار را از من برگرداند و به پسر عفّان (عثمان) كه نه با وی و نه با ديگران مساوی بود و نه دارای مناقبی بود كه خداوند، رسول خود و اهل بيت او را به آنها گرامی داشته است، واگذار نمود.

[آنان] به زودی از كردار خود پشيمان شده و اظهار ندامت کردند و هر يك ديگری را ملامت مي‌نمودند و طولی نكشيد كه او را تكفير نموده و از وی تبرّی جستند. او هم نزد اصحاب رفته و از بيعت خود طلب بازگشت می‌کرد و از كارهای خود توبه مي‌نمود.

ای برادر يهودی! اين كار ازسخت‌ترین رسوایی‌هایی بود كه نسبت به من واقع شد كه وصف آن نمی‌توان نمود و جای آن داشت كه بر آن صبر نتوان كرد؛ لیكن چاره، جز صبر كردن نبود و من بر تمام اين امور صبر نمودم و همة اين ناگواري‌ها را تحمّل كردم.

باقی شش نفر [شورا] از همان اوایل امر، نزد من آمده و اظهار ندامت كردند و از من تقاضا مي‌كردند كه ابن‌عفّان را خلع نموده و عليه او قيام نمايم و حقّ خود را بازستانم و وعدة كمك هم مي‌دادند و به خدا قسم! ای برادر يهودی! مرا از اين كار منع نكرد؛ مگر همانی كه قبلاً بيان نمودم. با اينكه مي‌دانستم كه اگر قيام نمايم و آنان را برای ياری خود دعوت به مرگ نمايم، قبول مي‌كردند و خود من هم هرگز از مرگ هراس نداشته‏ام و گذشتگان و حاضران مي‌دانند كه مرگ در نزد من، به منزلة آب سرد خوشگوار‌ است برای شخص عطشان‏ در هوای بسيار گرم و همانا من و عمويم حمزه و برادرم جعفر و پسر عمویم عبيده با خدا و رسول، عهد و پيمانی داشتيم كه به آن وفا نموديم و آنان بر من سبقت گرفتند و من برای آنچه، خداوند مقدّر فرموده است، باقی مانده‏ام و اين آية شريفه در شأن ما نازل شده است:

«مِنَ الْمُؤْمِنينَ رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضى‏ نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَ ما بَدَّلُوا تَبْديلا؛4

از ميان مؤمنان، مردانی‏اند كه به آنچه با خدا عهد بستند، صادقانه وفا كردند. برخی از آنان به شهادت رسيدند و برخی از آنها در [همين‏] انتظارند و [هرگز عقيدة خود را] تبديل نكردند.»

حمزه و جعفر و عبيده همانانی‌اند كه مدّتشان به سر آمد و به خدا قسم! منم کسی که منتظرم و عقیده‌ام را مبدّل به چیزی ننمودم.

و من دربارة پسر عفّان ساكت نشسته و در كار او دخالت نكردم؛ زيرا كه او را امتحان نموده و اخلاق او را مي‌دانستم كه هرگز از كارهای خود دست برنمی‌دارد تا اينكه اجانب و اقارب بر قتل و خلع او اجتماع نمايند. پس صبر كردم و دربارة او، حتّی كلمة «نه» و «آری» را نيز تلفّظ نكردم.

پس از وی، مردم بر من هجوم آورده (و با من بيعت كردند) در حالی كه خدا مي‌داند كه من از اين كار كراهت داشتم؛ زيرا كه من به آنچه به آن عادت كرده بودند، از تصرّف در اموال مسلمانان و استفاده كردن از قِبَل او (عثمان) و تكبّر و سركشی در زمين، آگاهی داشتم. ترك عادت هم بسيار سخت است.

[آنان نیز] چون آنچه خواستند نزد من نيافتند، بنای عذرتراشی را گذاشتند و هر روز به بهانه متوسّل مي‌شدند.»

پس روی به اصحاب خود نمودند و فرمودند:

«آيا چنين نيست؟»

عرضه داشتند: بلی. يا امير المؤمنين! چنين است كه فرموديد.

امتحان پنجم: واقعة شترسوار

پس از آن، حضرت امیرمؤمنان (ع) فرمودند:

«و امّا پنجمین آزمون، ای برادر يهودی!

همانا آنان كه با من بيعت كردند، چون در پيش من به آنچه طمع داشتند، دست نيافتند، آن زن (عايشه) را بر خلاف من برانگيخته و بر شتر سوارش نموده و بيابان‌ها را پيمودند و سگان «حوئب» بر وی پارس كردند؛ چنان‌كه رسول خدا(ص) خبر داده بود و هر ساعت علامت ندامت برای ايشان ظاهر مي‌شد تا اينكه به شهری وارد شدند كه دست‌های اهل آن، كوتاه و ريش‌های آنان دراز و عقل‌های آنان كم و انديشه‏های آنان عليل و مجاور بيابان و وارد بر ساحل دريا بودند. پس آنان را تحريك نمودند تا اينكه كوركورانه و بی‌آنکه فهم و علم داشته باشند، ضدّ ما قيام نموده و به روی ما شمشير كشيدند.

من در ميان دو حالت متباين كه هر دو بر خلاف ميل من بود، گرفتار شده بودم؛ زيرا با گروهی روبه‌رو شده بودم كه اگر از آنان دست باز مي‌داشتم، تعقّل نكرده و از كردار خود باز نمی‏ايستادند و اگر دست باز

نداشته و بر خلاف آنان قيام مي‌كردم، در آنچه بر خلاف ميل من بود و از آن كراهت داشتم، وارد مي‌شدم.

ناچار در مقام اتمام حجّت برآمده و آن زن را به بازگشت به خانة خود دعوت نمودم و با آنان كه وي را آورده بودند، احتجاج و مناظره نموده و به وفای بيعت و نقض نكردن عهد الهی دعوت كردم.

پس بعضی پشيمان شده و بازگشتند؛ لیكن بقيه بر جهل خود افزودند و بر ضلالت خود ادامه دادند. ناچار در مقام مبارزه برآمده و آتش جنگ شعله‏ور شد كه عاقبت به ضرر آنان تمام شد: گروهی به قتل رسيدند و باقی غارت شدند و به حسرت و ندامت گرفتار آمدند و خداوند به من پیروزی داد و خود برای من، بر آنان گواه است.

من در اين كار ناچار بودم؛ زيرا كه اگر خودداری نموده و دست از آن باز مي‌داشتم، هر آينه آنان را بر غارتگری و خونريزی و حكومت دادن به زنان ناقص عقل و ناقص حظّ، به عادت روميان و ملوك «سبا»، یاری و كمك كرده بودم.

پس روی به اصحاب خود نموده و فرمود:

«آيا چنين نيست؟»

عرضه داشتند: بلی. يا امير المؤمنين! چنين است كه فرموديد.

امتحان ششم: حَکمیّت عهدشکنان

پس از آن فرمودند:

«و امّا آزمون ششم، ای برادر يهودی! همانا امر حَكَم قرار دادن و جنگ با معاويه است.

پسر زن جگرخوار، آزاد شدة پسر آزاد شده، معاند خدا و رسول و مؤمنان، از روز اوّل بعثت تا روز فتح «مكّه»، روزی كه برای من بيعت گرفته شد و بعد از آن هم در سه موطن، از آنان بيعت گرفته شد و پدر او اوّلین كسی بود كه به امارت مؤمنان بر من سلام كرد و كسی بود كه مرا ترغيب و تحريص مي‌كرد كه قيام نمايم و حقّ خود را از آنان كه بر من تقدّم جستند، بگيرم.

عجیب‏تر از همه اينكه، چون ديد كه پروردگار، حقّ مرا به من برگرداند و آن را در محلّ خود قرار داد و طمع او از اينكه چهارمين خليفه گردد، قطع شد، عاصی پسر عاص (عمرو بن العاص) را عليه من برانگيخت و به وعدة حكومت «مصر»، به سوی خود كشانيد؛ حال آنكه حرام است بر او كه بيش از حقّ خود، درهمی از اموال مسلمانان اخذ نمايد و بر زمامدار هم حرام است كه درهمی بيش از حقّ او به وی بدهد. پس نكث عهد نموده و بر بلاد حمله‏ور شده و دست ظلم و تعدّی گشود و به غارتگری پرداخت.

در اين حال، کور قبیلة ثقيف (مغيرة بن شعبه) نزد من آمد و اشاره كرد كه او را بر سرزمین‌هایی كه در تصرّف داشت، حكومت دهم و با وی به مدارا رفتار نمايم تا اينكه امر بر من مستقر گردد و اين كار برای دنيا اگر در پيش خداوند عذری داشتم، كار خوبی بود.

پس با كسی كه خيرخواه مسلمانان و مورد اعتماد من بود، مشورت كردم و رأی او با انديشة من دربارة پسر زن جگر خوار موافق بود و از اينكه او را ولايت دهم و دست او را در امر مسلمانان داخل نمايم، مرا منع کرد و بازداشت و خداوند مرا در این حال نخواهد ديد كه پشتیبان و بازوی گمراهان و ستمكاران باشم.

پس فرستادگانی به سوی او فرستادم و حجّت را بر وی تمام كردم و چون ديدم كه در هتك محارم الهی اصرار دارد، با مشورت اصحاب محمّد(ص) از اهل بدر و بيعت رضوان و غير ايشان از صلحای مسلمانان و تابعان، برای جلوگيری از جنايات او، قيام نمودم و با اصحاب خود متوجّه او گشتم. باز هم نامه‏هایی ارسال و رسولانی فرستادم و به بازگشت به حق دعوتش‏ كردم و او در جواب بر من تحكّم نمود و آرزوها و شروطی نمود كه نه خدا راضی بود و نه رسول خدا(ص) و نه مسلمانان؛ از آن جمله در بعضی از نامه‏های خود نوشته بود كه: گروهی از ابرار و نيكان اصحاب محمّد(ص) را به او تسليم نمايم كه به قتلشان رساند كه یکی از آنان عمّار بن ياسر بود.

و كجا است مثل عمّار؟!

به خدا قسم! هيچگاه در حضور رسول خدا پنج نفر حاضر نبوديم، مگر اينكه ششم آنان عمّار بود و اگر چهار نفر بودند، پنجمین آنان عمّار بود.

در اين كار، [معاویه] خون عثمان را بهانه قرار داده بود؛ حال آنكه به خدا قسم! مردم را به قتل عثمان وادار نكرد؛ مگر او و امثال او از اهل بيت او. شاخه‌های شجرة ملعونه در قرآن.

و چون به خواسته‏های خود دست نيافت، با گروهی حِمار صفت كه نه دارای عقل بودند و نه بصيرت، عليه من قيام نموده و به جنگ با من برخاست و امر را بر آن گروه مردم مشتبه كرد و بر خلاف واقع جلوه داد و از دنيا، به قدری به آنان داد كه به طرف خود متمايلشان نمود و [بنابراین] از او تبعیّت كردند.

ناچار پس از اتمام حجّت به مبارزه پرداختم؛ در حالی كه پرچم رسول خدا(ص) كه هميشه خداوند حزب شيطان را با آن مغلوب و منكوب مي‌كرد، در دست ما بود و پرچم پدرش كه هميشه با رسول خدا(ص) با آن مبارزه و مقاتله مي‌نمود، در دست او بود.

و چون نصرت خدا را مشاهده كرد و مرگ را در پيش روی خود ديد، چاره غير از فرار نيافت. ناچار بر اسب خود نشست و پرچم ضلالت را به حركت در آورد و متحيّر مانده بود كه چه حيله و چاره‌ای بجويد.

در اين حال، به پسر عاص متوسّل شد و به وی پناه برد. پسر عاص به رفع مصاحف و بلند كردن قرآن‌ها بر نيزه‏ها اشاره كرده و گفت: همانا پسر ابی‌طالب و حزب او، اهل بصيرت و رحمت هستند و در اوّل امر، تو را به كتاب خدا دعوت نمودند. اينك هم كه آخر كار است، تو را با آن اجابت می‌نمايند.

و چون [معاویه‌] چاره‌ای [جز این] نديد، از وی پیروی نمود و قرآن‌ها را بالای علم‏ها نمود و به گمان خود، به آنچه در آن است، دعوت نمود.

پس قلوب باقی ماندة اصحاب من، به قرآن‌ها متمايل شد و گمان كردند كه پسر زن جگرخوار به آنچه دعوت مي‌كند، وفا خواهد كرد.

ناچار به دعوت او گوش داده و همه او را اجابت كردند و اين كار در حالی بود كه برگزیدگان آنها، پس از جِدّ و جهد و جهاد با دشمنان خدا، با كمال بصيرت به درجة شهادت رسيده بودند و من اعلام كردم كه اين كار مكر و خدعه‌اي است از پسر عاص كه برای نجات او به كار برده است؛ و گر نه آنان اهل قرآن نيستند و به وعدة خود وفا نخواهند نمود؛ لیكن حرف مرا قبول نكردند و امر مرا اطاعت ننمودند تا كار به جایی رسيد كه به يكديگر گفتند: اگر [علی(ع)] ما را اجابت نكند، او را به عثمان ملحق می‌نمایيم و دست

بسته تسليم پسر هندش می‌كنيم.

و خدا می‌داند كه آنچه توانستم در مقام نصيحت برآمده و مطلب را برای آنان واضح و آشكار نمودم. حتّی از آنان خواستم كه به قدر دوشيدن شتری يا دويدن اسبی، صبر و پايداری نمايند و هیچیک از آنان اجابت نكرد؛ مگر اين شيخ- و به دست خود اشاره به مالك اشتر نمود- و گروهی از اهل بيت من.

به خدا قسم! كه مرا مانع نشد از اينكه به جهاد ادامه دهم، مگر ترس از اينكه اين دو نفر كشته شوند- و اشاره به حسن و حسين(ع) نمودند- و نسل رسول خدا منقطع گردد و مگر ترس از كشته شدن اين دو نفر- و اشاره به عبد الله بن جعفر و محمّد بن حنفيه نمود- ناچار تن در داده و بر آنچه اراده كرده بودند، صبر نمودم. علاوه بر آنچه در علم خداوند عزّوجلّ گذشته بود و چون شمشير از آنان برگرفتيم، به رأی خود حكم نمود و قرآن‌ها را به پشت انداختند و من هرگز احدی را حَكَم قرار نداده و به تحكيم آنان راضی نبودم؛ زيرا كه خطایی بود واضح كه شك و شبهه در آن راه نداشت و چون امر را چنين ديدم، خواستم مردی از اهل بيت خود را برای اين كار معيّن نمايم كه به فكر و عقل و دين او وثوق و اعتماد داشته باشم. قبول نكردند و هر كس را نام بردم و هر چه را خواستم، پسر هند قبول نكرد و رد نمود. اين چنین نبود؛ مگر برای متابعت كردن اصحاب من از او. پس به خدای خود پناه برده و از آنان تبرّی جسته و كار را از روی ناچاری، به خود آنان واگذار نمودم.

پس مردی را برای اين كار اختيار كردند كه پسر عاص با وی مكر و خدعه نمود و او را گول زد كه در شرق و غرب عالم ظاهر و آشكار شد و گول خورده هم در مقام اظهار ندامت و پشيمانی برآمد.»

پس روی به اصحاب خود نمودند و فرمودند:

«آيا چنين نيست؟»

عرضه داشتند: بلی. يا امير المؤمنين! چنين است كه فرموديد.

امتحان هفتم: عابدان شیطان

پس از آن، حضرت فرمودند:

«امّا هفتم، ای برادر يهودی! همانا رسول خدا(ص) با من عهد كرده بود كه در اواخر عمر خود با گروهی از اصحاب خود، مقاتله می‌نمايم كه روزها روزه‌دار و شب‌ها به عبادت ايستاده و تلاوت كتاب خدا می‌نمايند و در اثر مخالفت و محاربه با من، از دين خارج می‌شوند؛ چنان‌كه تير از كمان خارج می‌شود. از آنها است ذو الثديه. به سبب مقاتله با آنان، كار من به سعادت ختم شود.

پس [آن گروه] چون تعيين حَكمين نمودند، (و نتيجة آن را ديدند) از كردة خود پشيمان شده و يكديگر را ملامت كردند و برای خود، عذری نيافتند، جز اينكه بگويند: لازم بود كه امير ما از ما پيروی ننموده و به انديشة خود عمل مي‌كرد و چون خطا كرده و از ما پيروی نمود، كافر شد و ريختن خون او برای ما حلال است. پس اجتماع کردند و از شهر خارج شدند و با صدای بلند «لا حكم الّا لله»گويان شعار مي‌دادند و گروهی از آنان در «نخيله» و گروهی در «حروراء» اقامت نمودند و گروهی از «دجله» گذشتند و به هيچ مسلمانی بر نخوردند؛ مگر اينكه به قتلش رساندند.

ناچار به سوی دو گروه اوّل حركت و به طاعت خداوند دعوتشان نمودم و چون امتناع نموده و نخواستند، مگر شمشير را، امر را به خداوند واگذار نموده تا همه را به قتل رساندم و هلاكشان نمودم.

پس از آن، به گروه سوم نامه‏ها نوشته و رسولانی فرستادم و به بازگشت به سوی حق، دعوتشان نمودم و با اينكه آنان از افراد عمدة اصحاب من و اهل عبادت و زهد بودند، امتناع ورزيدند و نخواستند مگر آنچه را كه آن دو گروه خواسته بودند.

ناچار به دنبال آنان رفتم و از دجله گذشتم و مجدّدا فرستادگانی برای نصيحت و هدايت آنان فرستادم و حجّت را به وسيلة اين گروه، هر يك پس از ديگری، بر آنان تمام كردم» و اشاره به سوی مالك اشتر، احنف بن قيس، سعيد بن قيس و اشعث بن قيس كندی نمودند و ادامه دادند:

«با اين حال امتناع ورزيده و نخواستند مگر جنگ را.

ناچار به آن اقدام نمودم تا اينكه خداوند همه را كه چهار هزار نفر بودند، كُشت. پس ذو الثديه را در حضور جمع حاضر از ميان كشتگان بيرون آوردم، كه برای او پستانی بود، مانند پستان زنان.»

پس روی به اصحاب خود نمودند و فرمودند:

«آيا چنين نيست؟»

عرضه داشتند: بلی. يا امير المؤمنين! چنين است كه فرموديد.

آخرین آزمون

آنگاه حضرت علی(ع) فرمودند:

«ای برادر يهودی! من به اين امور امتحان شدم و به همه وفا نمودم و بر همه صبر كردم و يك امتحان ديگر باقی است كه نزديك است واقع شود.»

پس همة حاضران به گريه افتادند و عرضه داشتند: يا امير المؤمنين! آن را هم بيان فرمایيد.

حضرت فرمودند:

«آن اين است كه ريش من از خون سرم، خضاب خواهد شد.»

پس نالة مردم در مسجد جامع به ضجّه و گريه بلند شد، به حدّی كه خانه‌ای در كوفه نماند؛ مگر اينكه اهل آن فزع‏كنان از خانه خارج شدند.

عالم یهودی در همان ساعت به دست امير‌المؤمنين(ع) اسلام آورد و در «كوفه» ماند تا آن حضرت به درجة شهادت رسيد و ابن ملجم گرفتار شد.

پس رأس اليهود آمد تا در حضور امام حسن(ع) ايستاد و عرضه داشت: يا ابا محمّد او را بكش كه خدايش بكشد، من در كتبی كه بر موسی(ع) نازل شده است، ديده‏ام كه جرم اين ملعون در نزد خداوند، از جرم پسر آدم كه برادر خود را كشت و از جرم قدّار، پی‏كنندة ناقة صالح، عظيم‏تر و بزرگتر است.

پی‌نوشت‌ها: