سرنوشت سامری

مهدی محمدیاری

سامري، شخصيّتي بت‌پرست به نام موسي‌بن ظفر از سرزمين «عراق» بود كه در دوران نبوّت حضرت موسی(ع) به «مصر» آمد و به آن حضرت ايمان آورد.1 سامري، خاله‌زادة موسی(ع) و شاگردش بود.2

مفسّران گفته‌اند: سامري هنگام نزول وحي بر موسی(ع)، جبرئيل را ديد. او يكي از نخبگان «بني‌اسرائيل» بود. هنگامي‌كه جبرئيل پس از غرق شدن فرعون و لشكريان او بر اسب بهشتي سوار بود، سامري مقداري از خاك جاي پاي جبرئيل را براي تبرّك برداشت. از خواصّ آن خاك اين بود كه به هر چيزي نزديك مي‌شد، روح در آن، دميده مي‌شد و حركت مي‌كرد.3

گوسالة سامري يا گوسالة هارون، گوساله‌اي از طلا بوده است كه سامري (به روايت قرآن) يا هارون (به روايت تورات)، آنگاه كه موسی(ع) به كوه «طور» رفته بود، از زر ساخت و بني‌اسرائيل را به پرستش آن دعوت كرد.4

درخواست بني‌اسرائيل از حضرت موسی(ع) براي كتاب و شريعت باعث شد تا حضرت موسی(ع) سي روز براي عبادت به کوه طور برود. موسی(ع)، هارون(ع) برادرش را در ميان قوم، به جانشيني گذاشت تا به فرمان او زندگي كنند و به «طور سينا» رفت. به فرمان خداوند، وعدة سي روزة او به چهل روز كشيد.5 در اين هنگام، سامري، بني‌اسرائيل را گرد خود آورد و گفت: موسي با هفتاد تن از ميان شما بيرون رفته است و همه هلاك شدند. اكنون مي‌خواهم خداي موسی(ع) را به شما بنمايانم.

سامري، منسوب به «سامر» يا «سامره» است. در حال حاضر، نام محلّي در «فلسطين» است كه به نظر مي‌رسد اسم قوم يا طايفه‌اي باشد كه در گذشته در آنجا مي‌زيستند. برخي بر اين باورند كه هم‌فكران با فرزندان سامري، بعدها در منطقة «سامرة فلسطين» ساكن شدند و نام اين محل يا طايفه، به اعتبار سكونت هم‌فكران يا فرزندان او بوده است.

سامري، از اصحاب حضرت موسی(ع) و داراي دانشي شگفت و علمي برتر بود. وي، از دانش شهودي و رياضت بهره برده بود و دستي بر علوم و دانش‌هاي غريبه داشت.

اصل ماجرا را از زبان «قرآن کریم» بخوانيم.

خداوند متعال در «سورة طه»، آيات 85 تا 99 تفصيلاً به عملكرد سامري مي‌پردازد. خداوند به موسی(ع) فرمود:

«قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِي‏؛6

ما قوم تو را [پس از آمدن تو] آزمایش کردیم و سامری آنها را به گمراهی کشید.»

زمینه‌های بازگشت در برخی از افراد بنی‌اسرائیل وجود داشت و آنچه باعث مخفی ماندن این تمایل شده بود، حوادثی بود که از هنگامة خروج از «مصر» تا به این موقعیّت، پی‌در پی سر راه بنی‌اسرائیل قرار می‌گرفت. از این‌رو، تنها فتنه و آزمایشی خاص می‌توانست پرده از نهاد آنها بردارد. واقعة سفر حضرت موسی(ع) به طور، مجال امتحان بزرگ را فراهم آورد. سامری دست به کار شد و به فرمودة قرآن:

«فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَ إِلهُ مُوسی‏ فَنَسِي؛7

پس براي آنان گوساله‌اي بيرون آورد، پيكري بي‌روح كه صداي گوساله داشت [سامري و پيروانش] گفتند: اين معبود شما و معبود موسي است كه [آن را] فراموش كرده است.»

در تفسیر این آیه، در کتاب «تفسیر راهنما» آمده است:

1. سامري، از زيور آلات به دور ريخته شدة بني‌اسرائيل [يا به تعبير برخي تفاسير، زيورآلاتي كه از فرعونيان نزد بني‌اسرائيل مانده بود]8 تنديسي به شكل گوسالة نر ساخت و آن را ارائه كرد. «عِجل» يعني گوسالة نر، توصيف «عِجْلاً جَسَداً» بيانگر اين نكته است كه گوساله به شكل تنديس بوده است، نه اينكه گوسالة واقعي باشد؛

2. ساخت گوسالة زرّين به دست سامري، پنهان و به دور از چشم بني‌اسرائيل صورت گرفت. «أخرِج» تنها ناظر به مرحلة عرضة گوساله بر بني‌اسرائيل است و مسكوت ماندن مراحل قبل از آن (ساخت گوساله)، نشانگر مستور بودن آن مراحل از انظار عمومي است؛

3. تنديس گوسالة زرّين سامري، نعره‌اي همانند بانگ گوساله داشت. «خُوار» يعني صداي بلند گاو و گوساله (لسان العرب). از آنجا كه تنديس ساخته شدة سامري به شكل گوساله بود، پيداست كه صداي آن نيز همانند صداي گوساله بوده است؛

4. سامري، فردي ماهر در فنّ مجسّمه‌سازي و آشنا به نقاط ضعف فكري بني‌اسرائيل بود. تعبير «گوساله‌اي درآورد»، حاكي از شدّت شباهت مجسّمة گوساله، به شكل حقيقي آن است؛

5. شنيده‌ شدن صداي گوساله از تنديس دست‌ساز سامري، ماية فريفتگي بني‌اسرائيل و باور به معبود بودن آن شد. ذكر هر يك از اوصاف گوساله، نشانگر دخالت آن در گرايش بني‌اسرائيل است؛

6. سامري، تنديس گوسالة زرّين را به عنوان «اله» بني‌اسرائيل و موسی(ع) معرّفي كرد؛

7. گروهي از بني‌اسرائيل در معرّفي كردن گوسالة زرّين، به عنوان معبود با سامري همراهي و همكاري داشتند؛

فعل جمع «قالوا» مي‌رساند كه عدّه‌اي در اطراف سامري، مجتمع گشته و مرام او را ترويج مي‌كردند يا اينكه از گذشته، با او همكاري و هم‌فكري داشتند و در زمان نمايش دادن گوساله، به ترويج عقيدة باطل خود پرداختند؛

8. بني‌اسرائيل، داراي زمينة مساعد فكري براي پذيرش گوسالة طلايي، به عنوان معبود بودند. انتخاب شكل گوساله براي القای بت‌پرستي و ارتداد سريع بني‌اسرائيل، به خصوص پس از مشاهدات معجزات موسی(ع) گوياي برداشت ياد شده است؛

9. سامري و پيروان او، به دروغ مدّعي فراموش شدن معرّفي گوساله به عنوان معبود، از جانب موسی(ع) شدند؛

10. سامري و طرفداران و مبلّغان او، پرستش گوساله را از جمله عقايد موسی(ع) وانمود كردند؛

11. لزوم هوشياري در برابر جعل و منتسب‌سازي عقايد انحرافي و ساختگي به پيامبران و مكتب آنان؛

12. بهره‌گيري از شخصيّت‌هاي محبوب جامعه و وابسته نشان دادن افكار و رفتار خويش به آنان، از ترفندهاي رهبران ضلالت است؛

13. سامري، فردي ناسپاس در برابر نعمت‌هاي خداوند و بي‌توجّه به الطاف و كمك‌هاي ويژة او بود؛

چنانچه ضمير فاعلي «نَسي» به سامري برگردد، مراد از فراموشي سامري، بي‌توجّهي او به عنايات الهي و نجات از فرعونيان و نزول «مَنّ والسّلوي» و تطاير آن خواهد بود؛

14. موسی(ع) در ديدگاه و تبليغات سامريان، رهبري فراموش‌كار حتّي در اصولي‌ترين مسائل اعتقادي معرّفي شده است.9

آنچه كه در بسياري از تفاسير، دربارة ساخته شدن گوساله توسط سامري و صدايي كه از دهان گوساله خارج مي‌شد، آمده است، حكايت از آن دارد كه نويسندگان محترم از چند نكته غفلت ورزيده‌اند.

در اين‌باره (صداي گوساله) چند قول بيان شده است:

1. هنر و علم سامري نسبت به صنعت، باعث ايجاد آن صدا شده، بدين توضيح كه:

جمعي از مفسّران بر اين عقيده‌اند كه سامري با اطّلاعات خاصّي كه در زمينة توليد صدا به كمك باد و اشياء داشت، لوله‌هاي مخصوص در درون سينة گوسالة طلايي كار گذاشته بود كه در اثر ورود هوا از پشت گوساله و خروج آن به صورت فشرده از آن لوله‌ها (انتهاي آنها در دهان گوسالة طلايي واقع شده بود)، صدايي شبيه به صداي گاو بيرون مي‌آمد.10

2. قول دوم آنكه؛ نحوة قرار دادن دهان گوساله در جهت وزش باد، باعث ايجاد صدا مي‌شده است. بدين بيان كه، بعضي ديگر از مفسّران معتقدند، سامري گوساله را آن‌چنان در مسير و جهت وزش باد قرار داده بود كه بر اثر وزش باد به دهان گوساله كه به شكل خاصّي ساخته شده بود، صدايي شبيه به صداي گوساله به گوش مي‌رسيد.11

3. قول سوم آنكه خداوند متعال آن صدا را از آن گوساله خارج كرد، بدين توضيح كه در حديثي از امام باقر(ع) نقل شده است كه:

«حضرت موسی(ع) به خداوند متعال عرضه داشت، بارخدايا سامري گوساله را ساخت، صداي آن از چه كسي بود؟ خداي عزَّوجلّ در جواب از طريق وحي به او خطاب كرد: اي موسي! آن آزمايش و فتنة من بود و در آن‌باره زياد جست‌وجو مكن.»12

در روايتي ديگر از راشدبن سعد آمده است، موسی(ع) به پروردگار عرضه داشت:

«بار پروردگارا! چه كسي روح در آن گوساله قرار داد؟ خداوند متعال جواب فرمود: «من.» موسی(ع) عرضه داشت: خدايا پس تو خودت گمراه كردي؟ خداوند عزَّوجلَّ در پاسخ فرمود: «اي موسي! اي سرآمد انبيا! اي پدر حاكمان! من چون اين گمراهي را در دل‌هايشان ديدم،

راه رسيدن به آن را برايشان آسان كردم.»13

4. قول چهارم آنكه سامري به قدر مشتي از خاك پاي فرستادة خداوند (جبرئیل امین) را در پيكر گوساله ريخت و آن، موجب جان گرفتن و صدا كردن گوساله شد. در برخي روايات آمده است:

«حضرت موسی(ع) به سامري گفت: چگونه چنين كاري را انجام دادي؟ سامري در پاسخ جواب داد: به چيزي كه ديگران به آن پي نبردند، پي بردم.»

برخي مفسّران طبق اين روايت گفته‌اند:

سامري حضرت جبرئیل(ع) را هنگامي‌كه براي غرق كردن فرعون و لشكريانش نازل شده بود، سوار بر اسبي بهشتي ديد، به هر حال، سامري در اين هنگام، از موقعيّت استفاده كرده و قدري از خاك زير پاي خود جبرئیل(ع) يا خاك زيرپاي اسب او (بنابر تفسير دوم) برداشته و نزد خود نگاه داشته بود. از خاصيّت‌هاي اين خاك اين بوده كه بر هر چيزي ريخته مي‌شد، جان مي‌گرفت و زنده مي‌شد. سامري هم چون از اين مطلب آگاه بود، آن مقدار خاك را كه نزد خود داشت، بعد از ساختن گوساله، در آن ريخت و اين باعث جان گرفتن و صدا كردن گوساله شد.14

با احترام به اقوال همة مفسّران عالي‌مقام، به اين مجموعه اضافه مي‌كنم:

اوّلاً: «بني‌اسرائيل» سال‌هاي دراز در كنار مصريان و فرعونيان شاهد سحر ساحران و جادوي كاهنان معابد بودند و اعمال خارق‌العادّه و اعجاب‌برانگيز (شبيه به معجزه و كرامت رحماني انبيا و اولياي الهي) را تجربه كرده بودند؛ يعني همة آنچه كه در طول همة قرون، ساحران و كاهنان، به مدد شياطين براي رهزني عقل و چشم مردم و جلب قلوبشان، از آن بهره مي‌جستند. در چنين وضعي، سامري با ساختن يك مجسّمة طلايي و نصب چند لوله در شكم گوساله و قرار دادن آن در معرض باد، نمي‌توانسته است چشم و دل ده‌ها هزار نفر را خيره كرده و آنان را در برابر گوساله به سجده بيفكند.

ثانياً؛ بني‌اسرائيل، از آغاز آشنايي با حضرت موسی(ع) و پس از گذار از دريا، معجزات شگفت‌آور متعدّدي را مشاهده كرده بودند كه اين‌همه، مجال فريب سامري را از بين مي‌برد؛ مگر آنكه، سامري عمل خارق‌العادّه‌اي شبيه اعجاز موسی(ع) را به آنها، نموده باشد.

ثالثاً، در هیچیک از منابع، حتّي تورات از وزش باد و قرار دادن گوساله در معرض باد سخن به ميان نيامده است؛ ضمن آنكه مردم، شاهد تنديس گوساله بودند و نه گوساله‌اي واقعي و آن صدا و هيئت خارق‌العادّه را از يك تنديس تجربه مي‌كردند. توصيف «عجلاً جسداً» مبيّن آن است كه گوساله بي‌جان و مجسّمه بوده و از دهان اين تنديس، صداي «خُوار»

خارج مي‌شده است.

رابعاً؛ به استناد آية مباركة:

«قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُول؛15

گفت: من چيزي كه آنها نديدند، ديدم و از جاي پاي فرشتة مرسل، كفي برگرفتم و آن را در قالب گوساله انداختم كه ضميرم براي من چنين جلوه‌گر ساخت.»

سامری می‌گوید: وقتي وارد دريا شديم چيزي را مشاهده كردم كه «بني‌اسرائيل» نديدند، جبرئیل(ع) را در حالي‌كه خاك زير پايش حركت مي‌كرد كه از جاي قدم او، به زمين روح دميده مي‌شد و مقداري از آن خاك را برداشتم.

مراد از «بَصَر» در «بَصرتُ» ديدن با چشم ظاهر نيست. در «مفردات راغب» آمده است:

جملة «بَصرتُ به» معمولاً در «بصيرت» به معناي فهميدن كه جمع آن «بصائر» است، به كار مي‌رود، نه در «بَصَر» به معناي چشم كه جمع آن «ابصار» است.16

مي‌توان نتيجه گرفت كه:

به استناد آيات قرآني، چنانچه پس از اين خواهيم ديد، سامري از بصيرت و علومي افزون بر دانش عادّي برخوردار بود و از ميان مردم، از اعتبار و مقام دانشمندي سود مي‌برد.17 همين بصيرت وي موجب بود تا بتواند از دانش‌های فرامادّي آگاهي يابد و اگر ادّعاي وي را به استناد پاره‌اي از منابع، مبني بر رؤيت حضرت جبرئیل(ع)، ادّعايي صرف و دروغ نشمريم، مي‌توان گفت كه وي از مقامي برخوردار بوده كه مي‌توانسته است موجودات فرامادّي را ببيند و از عناصر و موادّي به طور خاص بهره گيرد يا تصرّفاتي خاص داشته باشد. از اين‌رو مي‌گويد: من چيزي را ديدم كه بني‌اسرائيل نديدند.18

سامری در صنعت مجسّمه‌سازي ماهر بود و توانايي قالب‌سازي و ريخته‌گري داشته است19 و از راه همين صنعت و توانايي توانسته بود، مجسّمة گوساله را بسازد و ملّتي را چهل شبانه‌روز، به گمراهي بكشد و آنان را به عبادت گوساله‌اي دست‌ساخته وادار سازد، بايد بگوييم كه اين ساخت و ساز نيز به شيوة غيرعادّي و غيرمعمولي انجام شده است و او از راه تصرّفات غيرمادّي و نيروهايي كه داشت، توانسته بود مجسّمه‌اي زيبا از زر سرخ و ناب بسازد كه از ويژگي‌هايي چون بيرون دادن صدا برخوردار بود.

مرحوم علّامه طباطبايي، داستان سامري را از «تفسير قمي»، چنين نقل مي‌كند:

وقتي حضرت موسی(ع) براي گرفتن تورات و الواح به «كوه طور» رفت و در موعد مقرّر برنگشت، «بني‌اسرائيل» با فريب ابليس سر به طغيان نهادند و خواستند جانشين او، هارون را بكشند، در اين ميان، ابليس به صورت مردي نزد ايشان آمد و گفت: «موسي فرار كرده و ديگر برنمي‌گردد.» براي آنكه بدون خدا نمانيد، زيورهايتان را جمع كنيد تا برايتان معبودي بسازم كه عبادتش كنيد. سامري با خاكي كه از زير پاي اسب جبرئيل برداشته و آن را ماية مباهات خويش مي‌دانست، گوساله‌اي از طلا ساخت و آن خاك را در آن ريخت، گوساله به صدا در آمد و بني‌اسرائيل در برابر آن به سجده افتادند و عدد آنهايي كه به سجده افتادند، هفتادهزار نفر بود..20

سامري داراي توانايي ويژه (در علوم غريبه) بوده و چنان مراتبي را در اين علوم طيّ كرده بود كه مي‌توانست شاهد برخي صورت‌هاي مجرّد يا استفاده از اين دانش براي انجام عمل خارق‌العادّه و ماورایی باشد.

همة كساني كه كم‌ترين اطّلاعي از علوم غريبه و شاخه و شعبة خاصّ علم تسخيرات داشته باشند، مي‌دانند كه تسخير جنّ خبيث، ساده‌ترين عمل در اين حرفة خفيّه است. جنّ تسخير شده، بي‌آنكه ديده شود، در كالبد مناسبي مي‌تواند وارد شده و به فرمان تسخيركننده عمل نمايد. از اين‌رو، سامري، از تعبية هرگونه ابزار و لوله در شكم گوساله و قرار دادن آن مستغني بوده است. چگونه مي‌توان مردمانی مجرّب، چون بنی‌اسرائیل را با قرار دادن گوساله‌اي در معرض باد فريفت؟

خارق‌العادّه و مجذوب ساختن گوساله، چيزي شبيه معجزة رحماني، تنها معبري بوده كه مي‌توانسته است به رهزني و تصرّف در چشم و عقل بني‌اسرائيل بينجامد و سامري از اين توانايي، يعني تصرّف جادويي برخوردار بوده است.

نكتة آخر آنكه، سامري، به اذن الله، سبب فتنه و آزمايش بني‌اسرائيل شده است. بدين معني كه، خداوند، بني‌اسرائيل را مبتلاي مكر خويش ساخت تا سره از ناسره بازشناخته شود و صالح و طالح معلوم گردند.

هيچيك از اقوام، قادر به فرار از اين مكر و آزمون خداوندی نيستند و قطعاً، آزمون بني‌اسرائيل، مي‌بايست در نسبت به موقعيّت و شرايط تاريخي‌اي حادث مي‌شد كه در آن قرار داشتند.

آنها با پشت سرگذاردن سال‌هاي اقامت در مصر و تجربة زندگي با ساحران و جادوگران دغل‌باز و پس از آن، تجربة معجزات حضرت موسی(ع) مي‌بايست در آزموني از همين جنس، بازشناخته می‌شوند. آزمون سحر سامري.

هر دانش‌آموزي ضرورتاً، امتحانش متناسب با آموزه‌هايش است. نمي‌توان از دانش‌آموز علم فيزيك، امتحان تاريخ به عمل آورد. نبايد از ياد برد كه انتخاب مجسّمة گوساله، توسط سامري نيز معطوف به سابقة ذهني بني‌اسرائيل از گوسالة مقدّس و آگاهي سامري از آن است؛ در غير اين‌صورت، حيله و مكر سامري كارگر نمي‌افتاد.

در فاصلة ده روز، فترت و دیرکرد حضرت موسی(ع)، سامری به پا خاست؛ طلاهای بنی‌اسرائیل را که از فرعونیان نزد آنان مانده بود، جمع کرد و گوساله‌ای آراست و آن را خدای بنی‌اسرائیل نامید.

سرنوشت سامري

«فَرَجَعَ مُوسی‏ إِلی‏ قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَ لَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَنا؛21

حضرت موسی(ع)، در حالی‌که خشمگین بود، به سوی بنی‌اسرائیل بازگشت و به آنان گفت: ای قوم! مگر پروردگارتان (دربارة نزول تورات) به شما وعده ای نیکو نداده بود؟ آیا زمان آن وعده بر شما طولانی آمد یا آنکه خواستید غضب خداوند بر شما فرود آید که وعدة مرا تخلّف کردید؟»

بنی‌اسرائیل در پاسخ به حضرت گفتند:

«قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَ لكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَی السَّامِرِي‏؛22

ما به ارادة خویش با وعدة تو مخالفت نکردیم؛ بلکه ما را وادار کردند آنچه از زیور قوم فرعون با خود داشتیم، در آتش افکنیم و سامری این‌چنین القاء کرد.»

جماعتی از بنی‌اسرائیل که از کردة خود نادم شده بودند، در مقام عذر آوردن، برآمدند و سامری را مقصّر اصلی جلوه دادند.

حضرت موسی(ع)، پس از بازجويي و محاكمة سامري، به دليل گمراه كردن بني‌اسرائيل، او را محكوم و از جامعة بني‌اسرائيل طرد كرد و درباره‌اش سه حكم که در «قرآن کریم» آمده است، جاري ساخت:

1. «قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لامِساسَ؛23

فرمود: برو! كه بهرة تو در زندگي اين دنيا، اين است كه (هركس به تو نزديك شود) بگويي: با من تماس مگير.»

بدين ترتيب حضرت، او را به انزواي مطلق كشاند. برخي گفته‌اند:

به نوعي بيماري رواني، به صورت وسواس شديد دچار شد و از انسان هراس داشت.24

2. ديگر اينكه فرمود:

«وَ إِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ؛25

و تو وعده‌گاهي در پيش داري (وعدة عذاب دردناك الهي) كه هرگز از آن، تخلّف نخواهد شد.»

بدين صورت، حضرت مجازات اخروي او را متذكّر شد.

3. سومين مجازات اين بود كه حضرت موسی(ع) به سامري گفت:

«وَانْظُرْ إِلی‏ إِلهِكَ الَّذي ظَلْتَ عَلَيْهِ؛26

و به اين معبودت نگاه كن كه پيوسته او را عبادت مي‌كردي و ببين ما آن را مي‌سوزانيم و سپس ذرّات آن را به دريا مي‌پاشيم.»

حضرت موسی(ع) و قومی منحرف شده

متأسّفانه «تورات» محرّف، جمع‌آوری طلای بنی‌اسرائیل و ساخته شدن گوساله را در «سفر خروج» به حضرت هارون(ع) نسبت می‌دهد.

هارون خطاب به حضرت موسی می‌گوید: به آنها گفتم کی طلا دارد؟ (طلا را) از خود جدا نموده، به من دادند. آن را در آتش انداختم. این گوساله بیرون آمد. مُشه (موسی) دید که آن مردم لگام گسیخته هستند؛ زیرا اَهَرُون (هارون) آن (مردم) را برای رسوایی در مقابل دشمنانشان، لگام گسیخته کرده بود.27

در مقابل و به گزارش قرآن کریم، هارون(ع) از پیش، به آنها گفته بود:

«ای قوم! گوساله‌پرستی فریبتان داده است، پروردگارتان فقط خدای رحمان است، مرا پیروی کنید و مطیع فرمانم شوید.»28

بنی‌اسرائیل گفتند:

«ما همچنان او را عبادت می‌کنیم تا موسی به نزد ما برگردد.»29

موسی(ع) خشمگین و اندوهناک نزد قوم خود بازگشت و به آنان گفت:

«در غیبت من چه جانشینانی بودید؟ چرا بر فرمان پروردگار خود پیشی گرفتید؟ و الواح را بر زمین افکند و موسی ریش برادرش را گرفت و به سوی خود کشید. هارون گفت: ای پسر مادرم! این قوم مرا زبون یافتند و نزدیک بود که مرا بکشند. مرا دشمن‌شاد مکن و در شمار ستمکاران درمیاور.»30

با این اعتراف آشکار، که حکایت از آگاهی سامری دربارة عملش می‌کرد، حضرت، سامری را محکوم و مجازات نمود. از خود راند و گوساله را سوزاند و به دریا افکند.31

تورات این ماجرا را چنین گزارش می‌کند:

• موقعی که (موسی) به اردوگاه نزدیک شد، چنین اتّفاق افتاد که آن گوساله و پایکوبی (مردم) را مشاهده نمود. خشم مشه (موسی) برافروخته شد. آن لوح‌ها را از دستان خود انداخت و آنها را در دامنة آن کوه شکست.

• آن گوساله را که درست کرده بودند، در آتشی سوزاند و آسیاب کرد تا که گرد شد و بر روی آب پاشید و (از آن) به فرزندان یسرائیل (اسرائیل) نوشانید.

• مُشه (موسی) به اَهَرُون (هارون) گفت: این جمعیّت به تو چه کرده بود که او را مرتکب خطای بزرگی کردی؟

• اَهَرُون (هارون) گفت: خشم آقایم برافروخته نگردد و تو می‌دانی که آن جمعیّت متمایل به شرارت است.

• به من گفتند: برای ما، مظهری از رهبر (فناناپذیر) بساز که پیشاپیش ما گام بردارد؛ زیرا نمی‌دانیم بر سر این مُشه (موسی)، شخصیّتی که ما را از سرزمین مصر بیرون آورد، چه آمده است.32

چهل سال سرگردانی در وادی تیه

اگرچه حضرت موسی(ع) با مجاهدت بسیار، بنی‌اسرائیل را به دروازه‌های «کنعان»، سرزمینی که خداوند وعده‌اش را داده بود، رسانید؛ امّا، آنان از مجاهدت سرباز زدند و از این‌رو، فتح این سرزمین برای مدّتی طولانی به تعویق افتاد.

باید چهل سال می‌گذشت تا بنی‌اسرائیل بتوانند به سرزمین وعده داده شده، وارد شوند. این‌ سال‌ها، سال‌های آوارگی در صحرای سینا بود.

موسی(ع) پس از مشاهدة آن‌همه لجاجت و نافرمانی، بنی‌اسرائیل را نفرین کرد و فرمود:

«قالَ رَبِّ إِنِّي لا أَمْلِكُ إِلاَّ نَفْسي‏ وَ أَخي‏ فَافْرُقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَ الْقَوْمِ الْفاسِقين‏؛33

گفت: ای پروردگار من! من تنها مالک نفس خویش و برادرم هستم، میان من و این مردم نافرمان، جدایی بینداز»

دعا و نفرین حضرت موسی(ع) به اجابت رسید و خداوند بنی‌اسرائیل را گرفتار عذابی از نوع دیگر کرد.

«قالَ فَإِنَّها مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعينَ سَنَةً؛‏34

خدا گفت: ورود به آن سرزمین [مقدّس] به مدّت چهل سال، بر ایشان حرام شد و در آن بیابان، سرگردان خواهند ماند. پس برای این نافرمانی اندوهگین مباش.»

چهل سال مأموریّت به عقب افتاد و در این مدّت، بنی‌اسرائیل دچار حیرانی و سرگردانی شدند که نمی‌توانستند راه خروج را بیابند. موسی(ع) در میان آنها بود؛ امّا نمی‌توانستند از راهنمایی او سودمند شوند.

بنی‌اسرائیل چهل سال در این منطقه، دچار بیماری و مرگ شدند. نسلی عوض شد و در همین مدّت، موسی(ع) از دنیا رفت.35

بنی‌اسرائیل با همة پیشرفت‌های آموزشی و تجربی و ثبت خاطره و تاریخ، هنوز قبر پیامبرشان را نیافته‌اند. چون ایشان در زمانی از دنیا رفت که اینان سرگردان بودند.‏36

پی‌نوشت‌ها: