ساكنان عالم غيب

گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام‌ و المسلمين شيخ‌جعفر ناصري

گفت‌وگو از: محمود مطهّری‌نیا

اشاره:1

حجّت‌الاسلام و المسلمين شيخ جعفر ناصري از جمله محقّقان و مبلّغان معارف اخلاقي و مهدوي و اهمّ شاگردان اخلاقي آيت‌الله سيّد عبدالكريم كشميري(ره) و همچنین پدر گرامي‌شان، آيت‌الله محمّد ناصري است. ايشان در حال حاضر مسئوليت عالی «بنیاد تخصّصی هاد» و «مدارس علميّة صاحب‌الزّمان(ع) اصفهان» و «قم» را به عهده دارد. با توجّه به اهمّيّت موضوع ارتباط با عالم غيب، رؤيت و مشاهدة امام غايب(عج) در عصر غيبت كبری، با ايشان به گفت‌وگويي صميمانه پرداختيم كه آن را به حضور خوانندگان موعود تقديم مي‌كنيم؛ باشد كه راهنماي صادقي براي ارزیابی مدّعيان باشد.

موجودات ساکن عالم غیب

• با تشکّر از قبول زحمت این گفت‌وگو، لطفاً بفرمایید ساکنان عالم غیب چه موجوداتی هستند؟

بايد توجّه داشته باشيم كه عالم، سير خودش را دارد؛ چه در مُلك و چه در ملكوت. خداي متعال انسان را مأمور به ايمان و عمل صالح كرده براي اينكه به شهود حقايق برسد.2 ساكنان عوالم غيبي منحصر به ملائكه نيستند. موجودات برزخي، موجوداتي هستند كه عالم جداگانه‌اي دارند. ارواح هم موجودات لطيفي هستند كه عالم جداگانه‌اي دارند. روح مؤمن در عالم برزخ در قالبي است كه آن قالب، به ايّام حيات و زندگاني او بسيار شبيه، امّا مجرّد و لطيف است. ملائكه اجسام لطيفي هستند؛ امّا ارواح قالب ديگري دارند. اصلاً بخشي از ملكوت، اعمال مجسّم انسان‌ها را صورت مي‌دهد؛ يعني نماز مؤمن، روزة مؤمن و حجّ مؤمن به صورت فردي درمي‌آيد كه تا مقام قرب الهي عروج پيدا مي‌كند.3

اين قالب‌هاي عبادي كه صور ممثّلة عبادات و اعتقادات هستند، عالم جداگانه‌اي دارند. در اينجا، بايد متذّكر اين مطلب هم بشويم كه شياطين هم جنس لطيفي از آتش دارند و آنها عمل انسان‌ها را مي‌بينند و به همين دلیل، اخلاص مؤمن هميشه در خطر است. چون خود مؤمن هنوز به شهود نرسيده است، نمي‌داند نمازي را كه مي‌خواند، به چه صورت درآمده و كجاي آن نقص داشته است؛ ولي شياطين بلافاصله حاضر مي‌شوند و همة انسان‌ها این مطالب را متوجّه

نمی‌شوند. وقتي عبد صالحي نماز شبي مي‌خواند، همان موقع اين نماز صورت ملكوتي پيدا مي‌كند و ممثّل به صورتي مي‌شود. ملائكه آن را برمي‌دارند و تا مقام قرب الهي بالا مي‌برند؛ ولي شيطان بلافاصله خودش را مي‌رساند تا ببيند آيا مي‌تواند عمل مؤمن را مخدوش كند و به اخلاص مؤمن آسيب بزند و عملش را از بين ببرد؟ آيا مي‌تواند مؤمن را به عُجب و ريا مبتلا كند؟ وقتي مؤمن دچار عجب و ريا شد، آن صورت ممثّل مخدوش مي‌شود و قدرت ارتقا و طيّ طريق تا مقام قرب را از دست می‌دهد. شيطان اين مسئوليّت را به عهدة خودش و ابنائش گذاشته است.

شيطان همانند خون در رگ و ريشة بني‌آدم در سريان و جريان است. اصلاً ديدن شيطان كار هر كسي نيست. ديدن شيطان كه از اجسام مجرّد به شمار مي‌آيد، كار اولیاي شيطان است؛ چنان‌كه فرعون، شيطان را مي‌ديد و شيطان سراغ او مي‌آمد يا كار انبياء و كساني است كه اهل شهود باشند. آنها هستند كه مي‌توانند او و خراب‌كاري او را ببينند. در حديثي است كه حضرت عيسي(ع) داخل يك چهارديواري بين راهي شد تا استراحت كند. اين بزرگوار بسيار زاهدانه زندگي مي‌كرد. زاهد حقيقي بود و هيچ جايي حتّي براي استراحت نداشت؛ نه خانه‌اي و نه اثاثي. در آنجا، نيمه‌خشتي را ديد و آن را به زير سر كشيد. بلافاصله شيطان حاضر شد. خطاب به شيطان فرمود: اي ملعون! كجا آمدي؟ چرا دفعتاً حاضر شدي؟ مگر من چه كردم كه تو خودت را رساندي؟ شيطان گفت: اي پيغمبر خدا! ديدم نيمه‌خشتي را به زير سر كشيدي. گفتم مي‌روم و به او القاء مي‌كنم كه مي‌توان بهتر از اين زندگي كرد و يك خشت را تبديل به متكّا كرد. حضرت عيسي روح‌الله(ع) فرمود: نيمه‌خشتي را هم به ما نمي‌تواني ببيني؟ نيمه‌خشت را كنار زد و خوابيد. او هم رفت.4

شياطين خوب مي‌دانند چگونه عمل مؤمن را خراب كنند. بالأخره شيطان مسيري را طي كرده و به فرمايش اميرالمؤمنين(ع) عبادت‌های شش هزارساله داشته است.5 شما ببينيد كه در ابتداي خلقت، وقتي شيطان وقت و فرصت از خداوند خواست،6 خداي متعال فرمود تو را تا «روز وقت معلوم» فرصت خواهيم داد؛7 درحالي كه او تا قيامت فرصت خواسته بود؛8 ولي خداي متعال تا زمان ظهور حضرت بقيّة‌الله، روحي‌له‌‌الفداء، به او فرصت داد9 و او قسم ياد كرد كه:

«قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ٭ إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ؛10

خدايا! به عزّت و جلال تو همة اينها را گمراه خواهم كرد؛ مگر بندگان مخلَصت را.»

توجّه داشته باشیم آن زمان كه هنوز بندگان مخلَص به دنيا نيامده بودند، ابتداي خلقت حضرت آدم(ع) بود؛ ولي او به كار خودش و كيفيّت كارش احاطه داشت. او مي‌داند هر عمل صالحي وقتي از مؤمن صادر مي‌شود، قابل خدشه‌ است؛ مگر عملي كه از روي اخلاص صادر شود. عمل مخلصانه در زاويه‌اي صادر خواهد شد و ارتقا پيدا خواهد كرد كه شيطان نمي‌تواند آن عمل را ببيند؛ لذا از همان اوّل، آن عمل خالص و عمل «مخلَصين» را استثنا كرد. به دليل اينكه آن عمل براي او نامرئي خواهد بود و او نمي‌تواند بر آن احاطه داشته باشد. شياطين احاطة زيادي به كار دارند و كيفيّت خراب كردن را خوب بلد هستند. آنها جنس و موادّ كارشان موادّ ديگري است. شما ببينيد در شب عاشورا، حضرت سيّدالشّهداء(ع) نزديك خيمه‌ها نشسته و به شمشير تكيه داده يا سر مباركشان را روي دستة شمشير گذاشته بودند و گويا مقداري خواب بر چشمان مبارك حضرت غلبه كرد. لشكر دشمن حمله كردند. حضرت زينب(س) هجوم دشمن را حس كردند. خدمت برادر آمدند و عرضه داشتند: «أخي أباعبد‌الله يا ابن امّي!» حضرت چشم گشودند و فرمودند: «چه شده خواهرم؟» حضرت زينب عرض كردند: «قَد قُرب منّا العدو؛ دشمن نزديك شده است. چه مي‌خواهند؟» حضرت اباعبدالله(ع) وقتي كه ديدند اضطراب، اهل‌بيت و حضرت زينب(س) را فرا گرفته است، فرمودند: «خواهرم! شیطان حلمت را نبرد.»11

شيطان موادّ كار خودش، يعني حلم، ايمان، نماز و... را مي‌تواند ببيند و به آنها آسيب وارد كند. از آن طرف، كسي كه اهل شهود شده و چشمان او آن‌قدر لايق و پاك شده است كه موجودات مجرّد‌ ملكوت را مي‌تواند درك كند، به فضل خدا مي‌تواند اعمال خود را از آفت نگه دارد.

گونه‌شناسی عوالم غیبی و ساکنان آنها

• آيا عوالم غيبي و ساكنان آنها قابل دسته‌بندي هستند يا خير؟ اگر پاسختان مثبت است، به چه صورت؟

به هر حال، عوالم غيب و ساكنان آنها داراي مراتب هستند و از نظر «قرآن» و روايات، اين موضوع امري بديهي است. يكي از ساكنان غيب، حضرت جبرئيل(ع) است كه به تعبيري ايشان را بايد سلطان ملكوت بخوانيم و طبيعي است كه ايشان زيرمجموعه‌هاي متعدّدي داشته باشد. در ضمن رواياتي كه ملائكه را معرّفي مي‌كنند، درجات و مقام آنها را مي‌توان فهميد. طبيعي است ملائكه‌اي كه موكّل فرود آوردن قطره‌های باران هستند، درجه و مقامشان با حضرت جبرئيل(ع) كه هميشه در محضر انبياي عظام و استادش اميرالمؤمنين(ع) بوده است، فرق مي‌كند.

دسته‌بندي ساكنان ملكوت كار آساني نيست و يك تحقيق وسيع و رجوع به آيات و روايات مي‌طلبد. به طور كلّي بايد بگوييم كه دسته‌بندي ساكنان عوالم غيب، به حسب مراتب آنهاست و مراتب آنها هم به حسب معرفت و مسئوليّت آنها دسته بندی می‌شود. ملائكه‌اي كه به شيعيان اهل‌بيت(ع) خدمت مي‌كنند و سلام شيعيان را به حضرت اباعبدالله‌(ع) مي‌رسانند، ملائكه‌اي كه نماز را ارتقا مي‌دهند و به مرتبة قرب الهي مي‌رسانند، اينها در جاي خودش دسته‌بندي و درجه‌بندي شده هستند و مهم آن است كه انسان قوّة بصيرتي پيدا كند و بتواند ببيند كه در آيات بسياري، به اين معنا اشاره شده و مردم و مؤمنان را به اين ترغيب كرده‌اند كه داراي بصيرت باشند. يكي از مراتب بصيرت، شهود ساكنان ملكوت است.

اين شهود براي حضرت ابراهيم(ع) در حدّ بسيار وسيعش پيدا شد. اميرالمؤمنين(ع) نيز مي‌فرمايند:

«لَوْ كُشِفَ الْغِطَاءُ مَا ازْدَدْتُ يَقِيناً؛12

اگر پرده‌ها كنار بروند، براي من يقيني بيش از آنكه دارم، پيدا نخواهد شد.»

براي اينكه آن بزرگوار دائم پشت پرده را مي‌بينند. پرده براي ما پرده است؛ و الّا براي آن بزرگوار كه تا منتهاي معراج پيامبر اكرم‌(ص) را ديده و در شب معراج، به سبب داشتن بصيرت، آن حضرت را همراهي كرده و آزادي روح، روح آن بزرگوار به همراه جسم رسول خدا(ص) مشرّف به نزديك‌ترين قرب ربوبي شده، هيچ پرده و غطائي نخواهد بود.

راه برقراری رابطه با عالم غیب

• ارتباط و اتّصال انسان با موجودات عالم غیب، چگونه حاصل می‌شود وآیا این ارتباط در اختیار انسان هست؟

در مورد نحوة ارتباط و اتّصال با خوبان اين موجودات، بايد گفت كه فقط با ايمان، عمل صالح و رسيدن به شهود، مي‌توان به اين مقام

رسيد.

ما همان‌طور كه دو چشم ظاهر داريم، دو چشم باطن هم داريم و اين دو چشم باطن براي درك حقایق باطنيّة برزخيّة ممثّله بايد باز و روشن شوند. بايد چشم باز شود تا بتواند ارتباط و اتّصال برقرار كند. برخي اولياي خدا بوده‌اند كه به اين شهود ‌رسيده‌اند. گاهي در شب قدر براي بعضي از اولياي خدا (پرده‌ها) كنار مي‌رفته و مشاهده مي‌كرده‌اند. گاهي به دلايلي، نصيب يكي از اولياي خدا شهود زياد بوده و نادیدنی‌ها را مشاهده مي‌كرده‌اند. مرحوم حاج‌هادي ابهري از دوستان و به تعبيري از استادان بعضي بزرگان و خيلي بكّاء13 بود. به گمانم، بنده در سنّ كودكي خدمت ايشان رسيده بودم. ایشان با پدرم دوست بودند و در «نجف» به منزل ما مي‌آمدند. بعدها شنيديم اين بزرگوار چقدر اهل شهود و مشاهده و چشمانش باز بوده.14 از ايشان نقل كرده‌اند بعد از فوت پدرش، بعضی از شب‌ها که مي‌خواسته بخوابد، روح پدرش سراغ او مي‌آمده و مي‌گفته: پسرم! دو ركعت نماز براي من بخوان و بعد استراحت كن. ایشان هم بلند مي‌شده و دو ركعت نماز براي روح پدرش مي‌خوانده است. بعد از آن هم، مادر، اقوام و همة اموات مي‌آمده‌اند و مي‌گفته‌اند دو ركعت نماز براي ما هم بخوان. شايد اين چنین اتّفاقاتی براي ما هم بيفتد؛ ولي ما درك نكنيم؛ چون چشم باطن ما نمي‌تواند قالب لطيف آنها را درك كند. حال يا چشم ما نابيناست يا مشكل ديگري در كار است كه در هر حال، مربوط به خود انسان می‌شود.

همچنین از بعضي از اوليا نقل مي‌كنند كه در بيابان مي‌گفته‌اند اذان صبح شد و وقتي از آنها مي‌پرسيدند: آقا شما از كجا فهميديد؟ مي‌فرمودند كه: ملائكة شب رفتند و ملائكة روز آمدند.15 وقتي انسان به شهود رسيد، بركات بي‌حدّ و حصري را تجربه خواهد کرد.

خلاصه اينكه ارتباط انسان با موجودات غيبي (البتّه با آن دسته از موجودات كه امكان دارد در قلمرو حسّ انسان قرار بگيرند) به دوگونه تصوّر مي‌شود:

اوّل، ارتباط با بعضی موجودات مجرّد، مانند ملائكه اختياري نيست؛ به اين معنا كه هر وقت انسان اراده کرد، بتواند با آنها رابطه برقرار كند؛ بلكه علاوه بر فراهم آمدن مقدّمات، اذن خداوند متعال هم بايد به آن تعلّق گيرد. ملائکه در صورت مشاهده، چه بسا به صورت انسان ظاهر ‌شوند؛ همانند ظهور ملك روح كه براي حضرت مريم(س) به صورت بشر متمثّل شد:

«فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا.»16

دوم، برخي هم ممكن است در تسخير انسان قرار گيرند؛ چه بسا احتمال اختياري بودن ارتباط با آنها مطرح باشد؛ همچون تسخير جنّ.

میزان حضور اهالی عالم غیب در زندگی انسان‌ها

• دايرة حضور اين موجودات در حيات انسان‌ها، چه در خواب چه در بيداري چگونه است؟

دايرة حضور موجودات برزخي بسيار وسيع است و به قول بعضي از حكما، اطراف هر انساني، بي‌حد و حصر ملائكه و قواي نامرئي ملكوت در حال رفت و آمد هستند و گاهي در خواب، براي بعضي از اهل مراقبه، نقطة شروعي ايجاد مي‌شود و بابي از فضل الهي مفتوح مي‌گردد؛ امّا همان‌طور كه عرض كردم، اينها بسيار متعدّد و متنّوع هستند.

غير از اينكه موجودات عالم ملكوت انواع دارند، هر نوعي هم داراي مسئوليّتي خاص هستند و اين بحث جاي كار بسيار دارد و اگر انسان در آيات و رواياتي كه در اين زمينه آمده است، تدبّر داشته باشد، بركات زيادي براي او خواهد داشت. ظهور قواي عالم ملكوت از يك نظر و به يك اعتبار همه جا را گرفته است. هر برگي ظهور در توحيد دارد و دفتري است از توحيد الهي.

هر گياهي كه از زمين شعر رويد

وحــده لاشــريك لـه گـويـد

طبيعي است گياهي كه از زمين مي‌رويد، قواي ملكوتي براي تربیت همراه او هستند و اين ما هستيم كه بايد چشم دل باز كنيم و ببينيم در عالم چه اتّفاقاتي دارد مي‌افتد. اين بخش اگر براي انسان باز شود، راهي به سمت امام‌شناسي خواهد بود؛ راهي متقن و محكم. بخشي از مقام امام، بعد از اين جريان براي انسان روشن مي‌شود. انسان يك مقدار پيش برود، قواي ملكوتي را بشناسد، عظمت آنها را درك كند، انواع و مراتب آنها را احساس كند، با چشم باطن بعضي از اين مسائل را ببيند و بعد ببيند كه همة اينها مأمورند و به امر و فرمان امام هستند. وقتي توانست دلي زلال و چشمي باز داشته باشد، آن وقت مي‌تواند بخشي از مقام امام را بشناسد؛ البتّه حركت‌هاي اوّليّه هم از ارتباط اوّليه با امام(ع) نمي‌تواند دور باشد. اين حركت، حركتي است كه با امام(ع) شروع مي‌شود و با امام پايان مي‌يابد؛ يعني اي انسان! پايان راه تو، امام‌شناسي خواهد بود. تو خداشناسي را بيرون از امام‌شناسي نمي‌تواني بيابي. حجاب‌الله،17 يعني پرده‌داري خداشناسي ایشان هستند. نمي‌تواني دور بزني و به سمت خداشناسي از غير طريق ‌شناخت ایشان بروي. تمام اينها در ‌شناخت ایشان است.

به روايتي بسيار زيبا برخورد كردم كه از محضر امام صادق(ع) سؤال شد كه يابن رسول‌الله! آيا اين روايت صحيح است كه اميرالمؤمنين(ع) فرمودند: «رسول خدا(ص) به من هزار باب از ابواب را تعليم دادند كه از هر بابي هزار باب مفتوح مي‌شد؟» حضرت فرمودند: «آري. صحيح است. اين چنين بوده است.» راوي گويا تعجّب كرده و خواست در يك مقايسه، به يك نتيجه‌گيري برسد. عرض كرد: يابن‌رسول‌الله! شيعيان و محبّان شما چه مقدار از اين باب‌ها را دارند؟ حضرت فرمودند: «يك باب يا دو باب.» شايد هم لفّ و نشر مرتب باشد؛ يعني شيعيان خالص دو باب از اين باب‌ها را دارند و محبّان يك باب؛ يعني حتّي شيعيان كاملي كه خودشان درياي بي‌پايان بوده‌اند، از اين يك ميليون باب، دو باب را دارند.18 بقيّه مخصوص به امام است و اينجاست كه تا حدودي تكليف ما روشن مي‌شود كه آنچه از معارف كه بزرگان ما به آن رسيده، قطره‌اي ناچيز از اين درياي بي‌پايان است. درياي بي‌پايان امامت، بي‌حد و حصر، درّ و گوهرهايي دارد كه به شيعيان خالص قطره‌اي از آن دريا رسيده؛ ولو آن قطره خودش جداگانه به اندازة دريايی بي‌پايان باشد.

علّت بروز سوء برداشت دربارة اهل غیب

• چگونه امر بر انسان مشتبه مي‌شود و آنها را با ائمّة معصومان(ع)

اشتباه مي‌گيرد؟

اين موضوع، موضوعِ مبتلا به و لازمي است. تأثير قوّة خيال در قضايايي كه انسان در خواب مي‌بيند، فراوان است و اصولاً موجودات مجرّد، چه شياطين، چه ملائكه براي مردم تجلّي و ظهور زياد دارند. شما نگاه بكنيد. خواب عزيز مصر در «قرآن» بيان شده است. او فردي كافر بود؛ امّا تكليف چهارده سال آينده را در خواب ديد. رؤياي او صادقه و صحيح بود.19 پس ممكن است فردي كافر باشد و قضاياي برزخي صحيح و اتّفاقات آينده را بتواند ببيند يا آن دو نفر زنداني كه هم‌سلولي حضرت يوسف(ع) بودند، هر دو خوابشان صحيح بود. يكي گفت:

«إِنِّي أَراني‏ أَعْصِرُ خَمْرا؛

من ديدم انگور مي‌فشردم براي درست كردن شراب.»

حضرت فرمودند: تو ساقي شراب پادشاه خواهي شد و به همين سمت هم رفت. ديگري گفت:

«إِنِّي أَراني‏ أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسي‏ خُبْزاً تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْه‏؛20

من ديدم روي سرم نان حمل مي‌كردم و پرنده‌ها مي‌آمدند و مي‌خوردند.»

حضرت فرمودند: تو را اعدام مي‌كنند.

اين دو نفر با اينكه هر دو كافر بودند،21 ولي باز خواب‌هايشان خواب‌هاي صحيحي بود.

چه مؤمن و چه كافر هر دو خواب صحيح و سقيم مي‌بينند. مؤمنان زيادي هم داريم كه تحت تأثير قوّة خيال، صحنه‌هايي را كه در روز يا روزهاي گذشته ديده‌اند و حتّي گاهي قضايايي را كه مي‌خواهند ببينند، به صورتي در خواب مي‌بينند؛ ولي اين امتيازي نيست. مؤمن و كافر مساوي هستند. سه نمونه را عرض كردم كه مسلمان هم نبودند و خواب صحيح ديده بودند. آن طرف هم فراوان است. كساني كه مسلمانند؛ ولي خواب غيرصحيح مي‌بينند. به سختي مي‌توان اعتماد كرد؛ مخصوصاً به قضايايي كه خارج از قاعده باشد. در مواردی که افراد دیدن خواب حضرت بقيّة‌الله(ع) و ائمّة‌ معصومان(ع) را نقل مي‌كنند، در بسیاری موارد معلوم مي‌شود اين خواب مشكل دارد و صحيح نيست. تأثير قوّة خيال در اين‌گونه خواب‌ها زياد است.

مشكلي كه الآن مردم ما زياد دچار آن مي‌شوند، اين است كه گاهي امر مشتبه مي‌شود، فردي را در خواب مي‌بيند و آن فرد فرمايشي مي‌كند. وقتي طرف بيدار مي‌شود، يا حتّي در خواب به اين نتيجه مي‌رسد كه آن فرد، يكي از ائمّة معصومان(ع) بوده است. اگر مسئلة شخصي باشد، امري است و يك برخورد بايد با آن بشود و اگر مسئله عمومي باشد، به نحو ديگري بايد با آن برخورد كرد. كمال احتياط را بايد در اين مسائل انجام داد. مبادا ما پيغام حضرت بقیّة‌الله، روحي له الفداء، را مستند به يك خواب كنيم. مسئلة تشرّف در خواب و بيداري كار بسيار حساب شده و سنگيني است و متأسّفانه الآن اين قضيه دارد لوث مي‌شود؛ به اين معنا كه هركسي مدّعي شهود امام(ع) در خواب و حتّي در بيداري مي‌شود. در يكي از توقيعاتي كه امام زمان(عج) براي جناب شيخ مفيد صادر فرموده‌اند - شيخ مفيدي كه به بالاترين درجة‌ علم حقيقي و خدمات اجتماعي به شيعيان اهل‌بيت‌(ع) و به درجة اخلاص رسيده بود - حضرت به او مي‌فرمايند: «ما عبادات شما را ديديم و اجازه يافتيم كه شما را به مكاتبه‌اي مشرّف كنيم. »22 جناب شيخ مفيد بعد از آن همه سعي و تلاش، مشرّف به يك مكاتبه مي‌شود. بعضي از داستان‌ها و جريان‌هايي كه اخيراً گفته مي‌شود و شما در جريان هستيد و شنيده‌ايد، چه عوارضي پيدا مي‌كند؟ خيلي زود مستند به امام مي‌شود؛ در حالي كه در بين اتقيا، صلحا، اولياي خدا و در بين علماي راه‌يافته، از اين حرف‌ها نبوده است.

خدا رحمت كند مرحوم آيت‌الله كشميري را. يك وقتي در محضرشان از شخصي كه تشرّفي پيدا كرده بود و يك داستان بسيار طولاني را در آن تشرّف گنجانده بودند، صحبت شد. مرحوم آيت‌الله كشميري فرمودند كه: من به نظرم مي‌رسد اين مكاشفه باشد؛ نه تشرّف در عالم بيداري. اكثر قضايايي كه اتّفاق مي‌افتاده، صحنه‌هايي بوده از مكاشفات قوي و مكاشفات گاهي آن‌قدر ظهور و تجلّي دارند كه براي خود طرف، قابل تشخيص نيستند. آيا اين قضيّه در عالم خارج اتّفاق افتاده يا قضيّه‌اي بوده كه من به صورت مكاشفه ديده‌ام؟ وقتي اين تشرّف را كه داستان طولاني‌اي داشت در محضر ايشان گفتند، ايشان فرمودند: به نظر من كشفي بود كه براي او حاصل شده و شبيه به خواب است؛ امّا اين جمله را هم فرمودند كه زيبا بود. فرمودند: اين نوع قضايا از فردي مثل آيت‌الله بهجت شنيده مي‌شود كه اينها هم مدّعي اين قضايا نيستند. و بزرگان از علماي ما پرهيز داشته‌اند كه اين مسئلة تشرّف لوث شود. الآن هر فردي از كوچه و بازار مي‌رسد، مدّعي تشرّف و نيابت مي‌شود كه مثلاً حضرت راه حلّ مسائل اجتماع را به من مي‌گويند و به من پيغام مي‌دهند كه به ديگران نیز آن را بگويم. خوشبختانه در چند مورد با آنها برخورد شده بود و بلافاصله اظهار ندامت كرده و گفته بودند كه شيطان بر ما مسلّط شد و ما اين نسبت‌هاي ناروا را به امام(ع) داديم.

از گسترش و توسعة اين مطلب بايد پرهيز كرد. گاهي اين قضيه واقعاً مشتبه مي‌شود و گاهي هم افراد خطرناكي اين قضايا را به بازي مي‌گيرند. فردي مثل سيّد علی‌محمّد باب، شيطان در خوابش نفوذ مي‌كرد. در تاريخ هست كه چگونه شيطان بر او چيره مي‌شد و دستور و پيغام داد تا بالأخره او را به دام انداخت و شيطان بيكار ننشسته است. منتها ما علمايي داريم كه سبك و روش و منش آنها براي ما حجّت است. اين‌جور بيان‌ها از بزرگاني شنيده مي‌شد كه اين ادّعاهاي مكرّر و اضافي را نداشتند، از مرحوم قاضي شنيده نشد، از خود مرحوم آيت‌الله كشميري شنيده نشده، از مرحوم آيت‌الله بهجت شنيده نشده است. برای اينها اگر هم بوده در دل خودشان نگه داشته‌اند.

جملة ديگري مرحوم آيت‌الله كشميري داشتند كه خالي از لطف نيست. فرمودند: اگر در عالم خواب بابي براي سالكي باز شود (فرض كنيد كه يك آيه‌اي را مي‌خواند و سحر بيدار مي‌شود و مورد عنايتي خاص قرار مي‌گيرد كه هر وقتي خواست بعد از ذكر يا توسلّي، ارتباطي پيدا مي‌كند كه چيزي را در خواب به او مي‌گويند و او را راهنمايي مي‌كند.) اگر آن را دو جا نقل كند، آن حال از او گرفته مي‌شود و آن را از دست مي‌دهد. چگونه است كه بعضي‌ها هرچند وقت يك بار يك تشرّفي را نقل مي‌كنند و با آن كرّ و فرّي را انجام مي‌دهند، پيغام مي‌آورند و مي‌برند و هيچ اتّفاقي هم نمي‌افتد. شايد مشكلي در گوشه

و كنار قضيّه بوده باشد. البتّه به سادگی هم نفي نمي‌توان كرد که تشرّف بوده یا نه؟ در بين علماي خالص دیدار رخ داده؛ امّا كمال دقّت و احتياط براي اين قضيّه لازم است.

رؤيت، مكاشفه و رؤيا

• فرق ميان رؤيت، مكاشفه و رؤيا چيست؟ حدّ و مرز آنها چيست و با چه مقدّمات و تمهيداتي مي‌توان به مراتب عالي از رؤياي صادقه تا ديدار رسيد؟

خداي متعال نصيب انسان از خزانة غيب خودش را فراوان كند. از اين جهت كه گويا اين قضيه نصيبي خاص است؛ امّا عمل صالح و نيّت خالص بي‌تأثير نيست و خواست فراوان و عشق بي‌حدّ و مرز انسان را نزديك مي‌كند و ابوابي را از ناحية خداوند باز مي‌كند و طبيعي است براي مؤمن از رؤيا شروع مي‌شود. آرام‌آرام ايمان و عمل صالح در درون انسان تأثيري خاص مي‌گذارد و مؤمن وقتي به خواب مي‌رود، روح او امكان صعود و عروج به عوالم لطيف را پيدا مي‌كند «لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَة»،8 بشارت‌هايي به مؤمن مي‌رسد كه از عالم خواب و رؤيا شروع مي‌شود. به خاطر اينكه در عالم خواب و رؤيا بخش زيادي از تعلّقات انساني حذف و اشتغالات نفساني كم مي‌شود. طبيعي است كه در عالم بيداري، روح به بدن تعلّق دارد و در شئون مختلف، ابعاد متفاوت و زواياي بسيار زيادي مشغول ساماندهي است؛ امّا در عالم خواب براي مؤمني كه در مسير تهذيب و طريق تقوا گام برمي‌دارد، بسیاری از آن اشتغالات نفساني مي‌رود يا كم‌رنگ يا محذوف است و اين باعث مي‌شود كه روح مؤمن در عالم خواب، براي نيل به مقاصد عالي سبك باشد تا حقايق برزخي را درك كند و بزرگان عالم معنا را مشهود كند و خدمت اولیاي خدا و ائمّة اطهار(ع) شرفياب شود. اينها دست به دست هم مي‌دهد. روح مؤمن هم كه در عالم خواب، سبك‌بال‌تر است، آمادة عروج و تشرّف به محضر اولیا مي‌شود. خلاصه، امكان تشرّف در خواب، مخصوصاً براي نفوس صادق و مخلص كه سعي و اهتمام روزانه‌اشان در طريق تهذيب و تبليغ است، بيشتر می‌باشد. مخصوصاً تبليغ ولايت اميرالمؤمنين(ع) و به ويژه در مسير حضرت بقيّة‌الله، روحي‌له‌الفداء.

به هر حال، اين امر خطير و بزرگي است كه در اين زمان، انسان طريق مستقيم را انتخاب بكند، انگيزه‌هاي نفساني را كنار بگذارد و هدفش فقط تبليغ و ترويج حضرت بقیّة‌الله(ع) باشد و اين را هم عرض كنم كه اين كار سخت خواهد بود؛ امّا ارزش دارد كه فعاليّت‌‌هاي مهدوي به گونه‌اي پي‌گيري شود كه براي آيندگان از بركات و توجّهات به حضرت بقيّة‌الله(ع) فراوان ميوه به بار بياورد. اين وظيفة همة ماست.

اصولاً در رؤيا، براي بعضي از مؤمنان، تشرّف به محضر اولیاي خدا، انبياء و ديدن حقایق برزخي كه عوالم مختلف و متفاوتي دارند، شروع مي‌شود. بخش بعدي، رسيدن به حالت مكاشفه است. براي كساني كه ابتدا در رؤيا به حقايقي مي‌رسند، مرحلة بعد اين است كه آن قطع تعلّقي را كه ابتدا در خواب بايد حاصل مي‌شد، آرام‌آرام در اثر كثرت اشتغال به ذكر خدا و كثرت ياد محبوب و توجّه دل به حضرت بقيّة‌الله و ائمّة اطهار(ع) و پيامبر اكرم(ص) اين حال عدم تعلّق در بيداري حاصل مي‌شود و نفس به گونه‌اي مشغول به محبوب مي‌شود كه در عالم بيداري هم مي‌تواند فارغ بنشيند و صور برزخي را با چشم دل ببيند و خواب نباشد و صحنه‌ها و اتّفاقات برزخي را درك كند و خواب نباشد.

بخش مكاشفات از اينجا براي اولیا و براي كساني كه در اين مسير زحمت كشيده‌اند، شروع مي‌شود. به‌رغم سختي‌هاي فراواني كه دارد تا مؤمني صور برزخي را در خواب يا در بيداري به صورت مكاشفه ببيند؛ ولي تا اينجا نسبتاً آسان پيش مي‌رود. بعضي چيزها هست كه آثار وضعيشان اين است كه چشم دل را بينا مي‌كنند و قوّت و قدرت درك معاني لطيف را به انسان مي‌دهند. بعضي اعمال زودتر انسان را به اين مرتبه مي‌رساند. يكي از آن اعمالي كه زودتر انسان را به مرحلة مشاهده مي‌رساند، گرية زياد است؛ يا از خوف و محبّت خدا يا به عشق اهل‌بيت(ع) و مخصوصاً گريه براي حضرت سيّدالشّهداء(ع). گريه براي حضرت سيّدالشّهداء(ع) چشم دل را باز مي‌كند. چشم را زلال و درك را لطيف مي‌كند و به روح انساني قدرت مي‌دهد تا بتواند قضاياي لطيف و صور برزخي را حتّي صورت‌هاي ارواح اولیا و ائمّه(ع)را درك و دريافت. گريه براي حضرت سيّدالشّهداء(ع) خيلي مؤثّر است و به فرمايش بعضي از اساتيد، بيداري شب هم خيلي مؤثّر است؛ حدّاقل بيداري بخشي از شب كه همان سحر باشد و خواندن قرآن در نيمه‌شب هم خيلي مؤثّر است. زود انسان را به درك بعضي از حقايق موفّق مي‌كند تا مرتبة بعدي كه رسيدن خدمت حضرت و رؤيت است و اين كار آساني نيست.

شما در جريان تشرّف علي‌بن مهزيار نكات و لطایف زيادي مي‌بينيد. اين بزرگوار حدود بيست سفر به حج رفت يك سفر واجب، بقيّه فقط به عشق حضرت بقیّة‌الله(ع). ما يك چيزي مي‌شنويم؛ امّا قضيه بسيار سخت بوده است. از «اهواز»، به عشق حضرت بقيّة‌الله(ع) و زيارت ايشان راه مي‌افتاد. ديدم بعضي جاها نقل مي‌كند كه من از اهواز كه حركت مي‌كردم، مي‌رسيدم نجف، در حرم ائمّة اطهار(ع) و «وادي‌السّلام»، «مسجد كوفه»، «مسجد سهله»، مانند مجنوني مي‌گشتم و گريه مي‌كردم و عبادت و توسّل پيدا مي‌كردم تا حضرت بقيّة‌الله(ع) را ببينم. به «مدينه» كه مي‌رفتيم، حرم رسول خدا (ص) و ائمّة بقيع(ع) را زيارت مي‌كردم، التماس مي‌كردم؛ ولي توفيق حاصل نمي‌شد. مي‌آمدم «مكّه»، اعمال حج، قسمت به قسمت، «منا»، «مشعر»، «مسجدالحرام»، سعي، مطاف، بازهم نمي‌شد. اعمال حج تمام مي‌شد و بازهم نمي‌شد. برمي‌گشتم؛ امّا با چه غم و اندوهي! تا دوباره سال ديگر به همين منوال. نوزده سفر اين‌گونه رفتن و سختي‌ها و آمد و شد را تحمّل كردن براي زيارت حضرت بقيّة‌الله(ع) بود تا اينكه بالأخره حضرت را زيارت كرد. تازه وقتي آن واسطه را در مسجدالحرام مي‌بيند، ابتدا گمان مي‌كند آن واسطه خود حضرت بقيّة‌الله، روحي‌له‌الفداء، هستند؛ ولي ايشان جواب مي‌دهد: نه من واسطه‌اي هستم كه آمده‌ام شما را به محضر حضرت ببرم. وقتي ايشان عليّ‌بن مهزيار را برد، پشت در خيمه او را نگاه داشت كه؛ بايد باز اجازه بگيريم. شخص واسطه داخل خيمه رفت و اندكي بعد بيرون آمد. به او گفت: خوشحال باش كه اجازة تشرّف و ملاقات يافتي. وقتي عليّ‌بن مهزيار وارد شد، شما گمان مي‌كنيد كار آساني است. بعد از بيست سفر، شخص عاشق حالي دارد كه در ابتدا گمان مي‌كند كه

معشوق به او جفا كرده است. وقتي وارد خيمه شد، طبيعي است كه يك عاشق حال طلبكاري عجيبي داشته باشد كه يكي از نكات و دقایق بسيار اين تشرّف، همين بخش ملاقات اوّليه است. امام زمان(ع) با يك جمله، صحنه را تغيير دادند. حال عليّ‌بن مهزيار حال عشق است، حال كسي است كه هر زحمتي مي‌بايد بكشد، كشيده و معشوق به او جفا كرده است؛ ولي حضرت با يك جمله فرمودند:

«كُنَّا نَتَوَقَّعُكَ لَيْلًا وَ نَهَاراً يا اباالحسن فَمَا الَّذِي أَبْطَأَ بِكَ عَلَيْنَا؟؛23

پسر مهزيار! ما شبانه‌روز منتظر آمدن تو بوديم. چه امري موجب دير آمدن تو شد؟ چرا دير آمدي؟»

پسر مهزيار متحيّر شد. عجيب است من كه نوزده سفر به عشق حضرت آمدم، حالا حضرت مي‌فرمايند، شبانه‌روز منتظر تو بوديم؟ چطور اينها را جمع بكند؟ جوابي داد كه شايد شما هم بوديد، همين جواب را مي‌داديد، عرض كرد:

يابن رسول‌الله! آقا من كسي را نيافتم كه مرا به وجود شما دلالت كند. مي‌گويد حضرت چهار زانو نشسته بودند و با انگشت سبابه به سمت زمين اشاره‌اي مي‌كردند. اين جمله را كه عرض كردم، سرشان را بلند كردند و فرمودند: «يا اباالحسن! دليلش اين نيست. نه. آن كسي كه الآن كسي را به دنبال تو فرستاد، بيست سال پيش هم مي‌توانست بفرستد.» و من متحيّر بودم پس چه دليلي دارد كه حضرت شروع كردند سه دليل براي اين قضيه آوردند - آن هم خطاب به علي مهزيار، كسي كه عاشق است، كسي كه نوزده سفر حج كرده به خاطر زيارت آقا - سفر اوّلش سفر واجب بوده و نوزده سفر ديگر فقط به خاطر آقا. آقا نخواستند كه تكدّر خاطر براي او حاصل شود و خطاب را نسبت به همة شيعیان تمام كردند. فرمودند:

«وَ لَكِنَّكُمْ كَثَّرْتُمُ الْأَمْوَال‏؛ اي پسر مهزيار! شماها درصدد زياد كردن اموال بوده‌ايد.» يعني اگر كسي بخواهد تشرّف محضر امام زمان(ع) پيدا كند، بايد تمام وجودش و تمام دلش امام‌زماني باشد. ببينيد حضرت كجا را دست مي‌گذارند. «وَ لَكِنَّكُمْ كَثَّرْتُمُ الْأَمْوَال وَ قَطَعْتُمُ الرَّحِم.» شما مراعات رحم و سفارشاتي را كه براي حق و حقوق بين شما شده است، نكرديد. حق و حقوق ديني و عاطفي بين خودتان را مراعات نكرديد. اين مسئلة دومي بود كه حضرت سفارش كردند كه اگر تشرّفي براي تو حاصل نشد، دليلش يكي زياده‌خواهي بود كه نسبت به اموال داشتي؛ نه زياده‌خواهي حرام، آنكه خارج است و بلكه حلال؛ يعني بايد امام زماني خالص بود و حتّي اين مسئله را هم كنترل كرد و زاهد شد و بعد هم مسئلة صلة ‌رحم و رسيدگي به ارتباط‌هاي عاطفي بين كساني كه حقّي بر گردن انسان دارند. «وَ قَطَعْتُمُ الرَّحِم وَ تَجَبَّرْتُمْ عَلَى ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِين‏.» اگر يك وقت نسبت به فقراي مؤمنان، بي‌توجّهي‌هايي صورت گرفت، شما آنها را به استخدام گرفتيد يا به گونه‌اي نسبت به آنها ظلم روا داشتيد كه آنها را متحيّر كرديد. در بعضي از تعابير دارد كه (تحيّرتم)، شما حق و حقوق فقرا را خلط كرديد. اين هم باز به مسئلة اوّل برمي‌گردد؛ يعني شما وقتي فقر را در مؤمن حس كرديد، بايد به ايمان او نگاه مي‌كرديد و باید همة ارزش‌هاي انساني را طبق ايمان او قائل مي‌بوديد و توجّه شما به اين مسئله نبود و اگر پاي خود را بر پاي فردي ضعيف گذارديد و ديديد كه مشكلي نيست، فشار مي‌داديد. حضرت اين را خطاب به همة مؤمنان بيان مي‌كنند كه عليّ‌بن مهزيار روي زمين نشست و شروع كرد به گريه كردن كه «التَّوْبَةَ التَّوْبَةَ سیّدی، الْإِقَالَةَ الْإِقَالَه» حضرت فرمودند «لابأس عليك» اينجا بود كه دلگرمي‌اي شد براي عليّ‌بن مهزيار.

تشرّف كار خيلي مشكلي است؛ يا رزقي خاص است كه نصيب بعضي افراد مي‌شود يا افرادي كه مي‌خواهند در مراتب عالي ايمان سير كنند و بر اثر خواست فراوان، خداي متعال رزق آنها مي‌كند كه در همين زمان هم بوده است كه بعضي اين رزق را داشته‌اند و اين عنايات به آنها شده و اين مسئله را نمی‌توان انكار كرد كه اكنون هم تشرّف محضر حضرت بقیّة‌الله(عج) ممكن است و بزرگاني از علما و بزرگان دلسوخته بوده‌اند كه نصيبي از اين معنا داشته و رزقي از اين سفره برداشته‌اند. مقدّمات و تمهيداتي كه انسان را ارتقا مي‌دهد، نهايتاً بازگشتن به تقوا و رسيدن به مراتب عالي‌تري از تقوا و حضور در محضر حق‌تعالي و حضرت بقیّة‌الله(ع) است.

تشرّف و دیدار با امام توفیق عمومی یا خواص

• آيا اساساً مسئلة تشرّف در عصر غيبت وجود دارد يا خير؟ اگر اين جواب مثبت است آيا اين امكان براي عموم است يا خصوص؟

بله. تشرّف در زمان غيبت امكان دارد؛ اوّلاً بهترين دليل بر امكان آن، وقوعش است؛ ثانياً در برخي از دعاها كه درخواست ديدار مطرح شده، عبارت مطلق است. نظير عبارتي كه در دعاي عهد، عرضه مي‌داريم: «اللَّهُمَّ أَرِنِي الطَّلْعَةَ الرَّشِيدَة.»24 به نظر بزرگان هم امكان تشرّف وجود دارد؛ امّا خواصّي كه رزق تشرّف دارند، افرادی دلسوخته‌ هستند. پيرمرد دل‌شكسته‌اي ممكن است نصيبش شود؛ دلسوختة زحمت‌كشيده‌اي كه تمام همّ و غمّش عشق به حضرت بقيّة‌الله، روحي‌له‌الفداء، است. در عين حال، ممكن است شخصي كه به صورت ظاهري، داراي موقعيّتي اجتماعي است نصيب پيدا نكند. اگرچه اين رزق براي افراد، ممكن است به ندرت اتّفاق بیفتد، امّا بوده‌اند افرادي كه محضر آن بزرگوار را درک كرده و بهره برده‌اند.

شرایط دیدار

• آيا شرط يا شرايطي خاص براي نيل به تشرّف ذكر شده است؟ اگر بله، اين شرایط كدامند؟

البتّه مسئلة تشرّف به گونه‌اي پيچيده است كه در زمان خود امام عسكري(ع) كه فرزندشان(ع) چندساله بودند، ایشان گاهی حضرت بقيّة‌الله(ع) را به بعضي از خواصّ شيعه نشان مي‌دادند25 براي اتمام حجّت و شرطي كه از مجموع قضاياي تشرّفات در چند جمله به نظر مي‌آيد، شرایط اوّليه را بايد دارا بود، به اضافة ايمان و تقوا و عمل صالح.

براي ارتباط با معصوم بايد سنخيّت وجود داشته باشد؛ يعني عصمت نسبي براي شخصي حاصل شده و با گناه بيگانه باشد. در توقيع آن حضرت(ع) به شيخ مفيد(ره) آمده است:

«وَ لَوْ أَنَّ أَشْيَاعَنَا [وَفَّقَهُمُ اللَّهُ لِطَاعَتِهِ‏] عَلَى اجْتِمَاعِ الْقُلُوبِ لَمَا تَأَخَّرَ عَنْهُمُ الْيُمْنُ بِلِقَائِنَا فَمَا يُحْبَسُ عَنْهُمْ مُشَاهَدَتُنَا إِلَّا لِمَا يَتَّصِلُ بِنَا مِمَّا

نَكْرَهُهُ؛26

اگر شيعيان ما به عهد خود وفادار بودند، يمن ديدار ما از آنها گرفته نمي‌شد. ما را از آنها مخفي نكرده جز آنچه كه از آنها به ما مي‌رسد و ما آن را دوست نداريم و از آنها انتظار نداريم.»

غير از اين، دل‌شكستگي و دلسوختگي فراوان و اشك فراوان مي‌خواهد. بايد يك عمر در اين مسير سعي كرده باشد. اين تاجي است كه به طور طبيعي سر هر كسي نمي‌گذارند. اينكه كلاسي بگذارند، كما اينكه شنيدم كه در بعضي از شهرستان‌ها گذاشته‌اند تا در بعد از چند ترم حضرت را نشان بدهند، اصلاً در بين بزرگان شنيده نشده است. اين يك ارتباطي است كه براي افراد دلسوخته، به حسب موقعيّتي خاص و ارتباطي خاص، خداي متعال نصيب مي‌كند و تصوّر اين است كه افرادي كه رزق خاص دارند، به نحوي مورد توجّه هستند و از ابتداي زندگي‌اشان مورد توجّه بوده‌اند. اينها محفوظ مي‌مانند و يك دل‌شكستگي خاصّي دارند. اينها مورد توجّه هستند تا به محبوب خودشان برسند؛ حتّي براي تشرّفاتي كه غير از اصحاب حضرت و خواصّ حضرت دارند؛ نه تشرّفاتي كه عموماً گاهي پيش آمده. در نوعی عصمت و حفظ الهي بوده‌اند، يك سري گناهان سنگين دوش اينها را سنگين نكرده و اين دلسوختگي در آنها بوده و اين عشق در جانشان موج مي‌زده است.

توفیق تشرّف و میزان اختیار ما

• اساساً دامنة اختيار غيرمعصوم براي امر تشرّف چقدر است؟ اگر ديداري در بيداري حاصل شود، چگونه مي‌توان مطمئن شد كه آن شخص خود امام بوده است؟

البتّه برای بسیاری از داستان‌های تشرّفات خدمت حضرت بقيّة‌الله(ع) نمي‌توان تضميني قائل شد كه حتماً خود حضرت بوده‌اند؛ مگر در مواردي كه شواهد صدقي بر قضيه وجود داشته است و فهم این شواهد، كارِ متخصّصان از علماي راه رفتة ما بوده است. جريان سیّد رشتی را نگاه كنيد. مرحوم حاج شيخ عبّاس قمي صاحب «مفاتيح‌الجنان» بعد از «زیارت جامعة کبیره» آن را نقل مي‌كنند.27 حاصل اين تشرّف، سفارش‌هايي است كه همين سفارش‌ها را ائمّة ديگر(ع) به زبان‌هاي مختلف داشته‌اند. نتيجة اين تشرّف، سوق دادن مردم به نافلة شب، زیارت عاشورا و زيارت جامعه است؛ امور شخصي و امور مالي حاصل آن نبوده است كه الآن جامعه را دچار مشكل بكند.

بعيد به نظر مي‌آيد كه در اين قضيّه بتوان اختياري براي غيرمعصوم تلقّي كرد؛ مگر حضرت خضر كه باب حضرت بقيّة‌الله(ع) و مورد توجّه ايشان و انيس و مونس حضرت بقيّة‌الله، روحي‌له‌الفداء، هستند و چه بسيار مناسب است كساني كه توسّل به حضرت بقیّة‌الله(ع) دارند و عشق آن بزرگوار در دلشان موج مي‌زند، توجّهي هم به حضرت خضر(ع) داشته باشند؛ زیرا آن بزرگوار فعلاً باب حضرت بقیّة‌الله(ع) هستند و حضرت با ايشان مأنوسند.

به هر حال، دامنة تشرّفات به گونه‌اي نيست كه اختياري باشد و محدوديت‌هايي در اين قضيه هست، براي اينكه قضيه تشرّفات لوث نشود و هر كسي مدّعي نشود و هر كاري را خواستند بكنند، از اين

كانال وارد نشوند. بالأخره اين هست؛ ولي محدود به خواصّ از اهل ايمان و تقوا و مراقبه‌هاي بالا.

دیدار با امام زمان(ع)، سرّي از اسرار الهي است. مرحوم آيت‌الله كشميري مي‌فرمودند: حال ملاقات، حال خاص و فوق‌العادّه‌اي است كه در ضمن آن، ارتباطي سرّي با مركز اسرار عالم برقرار مي‌شود. ايشان ادامه مي‌دادند: اگر كسي بر اثر گفتن ذكر يا خواندن دعايي حالي پيدا كند، اگر آن حال را براي ديگران نقل كند، آن را از دست مي‌دهد. شرف ملاقات هم اين چنين لطافتي دارد. عموم تشرّفاتي كه نقل شده است، گزارش آن بعد از فوت شخص ديدار كننده به دست ما رسيده است. هر چند مسئلة ملاقات با امام زمان(ع) حقيقت دارد؛ ولي آن‌قدر لطيف است و نگهداري، مراقبت و مراعات مي‌خواهد كه اگر كسي در طول زندگي خود روي گزارش آن ملاقات مانور بدهد، آثارش را از دست مي‌دهد. علّت آن هم اين است كه ملاقات با آن حضرت، با ديگر ملاقات‌ها تفاوت دارد. در اثر ديدار با ايشان، سرّي در وجود انسان احيا مي‌شود كه نبايد خبر آن به نفوس نامحرمان منتقل شود؛ و الاّ اگر شخص در ايّام حياتش خلاف اين قاعده عمل كرد، آن سرّ، لطمه مي‌خورد و ثمرات و مزايايي را كه به واسطة آن سرّ، نصيبش شده يا كم مي‌شود يا آنكه آن را به كل از دست مي‌دهد. به همين سبب، هرگاه براي بزرگان ديداري رخ مي‌داده است، سفارش مي‌كرده‌اند كه هرگز در ايّام حياتشان آن را براي ديگران نقل نكنند تا دچار عوارض ناشي از اين نقل نشوند.

خلاصه اينكه تا وقتي اين سرّ، قابل انس، لذّت الفت و بهره‌وري است كه مخفي باشد و اگر خبر آن منتشر شد، دچار آفت مي‌شود؛ چه برسد به آنكه عدّه‌اي بخواهند مدّعي شوند و با ذكر ادّعاي خود در مجالس و محافل از اين ماجرا، نان بخورند.

اوتاد، ابدال و رجال‌الغيب

• در پایان این بحث، هرجند البتّه طولانی هم شد، لطفاً دربارة حلقه‌هاي گرد حضرت، نظیر اوتاد، ابدال و رجال‌الغيب، ضمن معرفي اين حلقه‌ها و دایرة وظایف، بفرمایید اختيارات اين افراد چگونه است؟ آيا جز اينها هم ممكن است به عدّه‌اي از طرف امام مأموریت داده شود؟

اين سؤال احتياج به فرصت ديگري دارد كه جدّاً مورد صحبت قرار بگيرد؛ امّا به طور خلاصه، آنچه كه از روايات به دست مي‌آيد، اين است كه بله. افرادي در اطراف آن جناب هستند و اسامي يا مراتب مختلفي دارند.

«ابدال» كساني هستند كه در جامعه هم هستند و با مردم زندگي مي‌كنند. خدا مرحوم آقاي مولوي قندهاري را رحمت کند. نقل مي‌كردند كه در نجف كه بوده‌اند، با بعضي از ابدال برخورد مي‌كنند. ايشان نقل مي‌كردند: من جاي ديگر نشنيده‌ام كسي را كه مي‌خواهند به مقام ابدالي برسانند، حضرت بقیّة‌الله(ع) براي او پيغام، ذكر و دستوري را مي‌فرستند كه او مشغول شود و ممكن است حضوري يا با پيغام برنامه‌اي را براي او مي‌فرستند و كم‌كم ارتقا پيدا مي‌كند تا خود بتواند محضر حضرت را درك كند. اين تعبير از ايشان بود كه براي يكي از بزرگاني كه ايشان مي‌شناختند، پيغامي از طرف حضرت بقیّة‌الله، روحي‌له‌الفداء، رسيده بود و حضرت اسمي از اسماء حق تعالي را بر برگي از زيتون نوشته و براي او فرستاده بودند كه اين ذكر و دستور را انجام بدهد تا ابواب رحمت الهي بر او مفتوح شود و بيشتر بتواند در اين مسير، موفّق باشد. به هر حال، جريان اوتاد، ابدال و رجال‌الغيب، جريان مفصّلي است كه اگر ما فقط به بعضي از آنها بتوانيم اشاره كنيم، با اين ضيق‌وقت مناسب است.

جناب ملّافتح‌الله شوشتري كه از شعراي بزرگ و آدم راه‌رفته‌اي بوده‌اند، در يكي از كتاب‌هايشان ذكر مي‌كنند كه مرحوم آقاسيّدعلي شوشتري (استاد اخلاق و عرفان مرحوم ملاحسينقلي همداني) از ابدال بودند و خدمت حضرت بقیّة‌الله(ع) مي‌رسيده‌اند. برنامه‌هايي به عهده ايشان بود و به محضر حضرت تشرّف داشتند. در بين علماي شيعه بوده‌اند كساني كه به اين مرحله رسيده و خدمت حضرت را درك كرده بودند.

همچنین از جمله افرادي كه گاهي از ناحية مقدّس حضرت مأموریتي به عهدة ايشان بوده است، در «اصفهان» زماني دربارة حاج‌حسين كشيكچي اين ماجرا مشهور شد كه جريان مفصّلي دارد.۲۸

إن‌شاءالله خداي متعال ما را از ياران و خاصّان و شيعيان خالص آن حضرت قرار دهد و رزق ما را هم قرار بدهد كه محضر آن بزرگوار را درك كنيم و جمال نوراني‌اش را مشاهده كنيم و به فضل الهي در دنيا و آخرت از ایشان جدا نشويم.

پی‌نوشت‌ها: