آسيب‌هاي ورود غيرکارشناسانه به بحث علائم ظهور

محمّد علی کریمی

آسیب‌شناسی در زمینة پرداختن به علائم ظهور به معنای این است که با موارد انحراف یا سوء‌استفاده از این موارد، آشنا شویم و علل و راه‌های پیشگیری و درمان آن را بررسی نماییم. در اینجا به برخی از آسیب‌هایی که در زمینة پرداختن به علائم ظهور واقع می‌شود، می‌پردازیم:

1. تعجیل

یکی از آسیب‌های پرداختن به علائم ظهور دچار شدن افراد به آفت تعجیل است. تعجیل، یعنی عجله داشتن در تحقّق امر ظهور که در روایات بسیاری نکوهش شده است؛ از جمله:

امام جواد(ع) فرموده‌اند: «در دوران غیبت، شتاب‌زدگان در امر ظهور هلاک می‌شوند.»1

امام صادق(ع) نیز فرموده‌اند: «شتاب مردم برای این کار، آنها را هلاک می‌سازد. خداوند به سبب شتاب مردم، شتاب نمی‌کند. برای این امر، مدّتی است که باید پایان یابد. اگر پایانش فرا رسد، آن را ساعتی پیش و پس نیفکند.»2

همچنین امام صادق(ع) در تفسیر «آیة 1 سورة نحل»: «أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوه‏...» می‌فرمایند:

«آن، امر ما - ولایت ما- و امر پروردگار عزّوجلّ است. پس در آن شتاب و عجله نشود.»3

2. توقیت (تعیین زمان ظهور)

از دیگر آسیب‌های پرداختن به علائم ظهور، بحث توقیت است. توقیت به معنای تعیین وقت برای ظهور می‌باشد؛ زیرا حکمت الهی بر این است که وقت ظهور امام زمان(عج) بر بندگان مخفی بماند؛ بنابراین هیچ‌کس نمی‌تواند برای ظهور زمانی تعیین کند.

فضیل از امام باقر(ع) پرسید: آیا برای این امر وقتی معیّن است؟ آن حضرت سه مرتبه فرمودند: «آنان که وقتی برای آن تعیین می‌کنند، دروغ می‌گویند.»4

ابوبصیر از امام صادق(ع) دربارة امام زمان(عج) پرسید. حضرت فرمودند: «آن‌کس که وقتی برای ظهور تعیین می‌کند، دروغ می‌گوید. ما اهل بیت زمانی تعیین نمی‌کنیم.»5

البتّه در برخی روایات، علّت عدم تعیین وقت، چنین بیان شده است: امام کاظم(ع) فرموده‌اند: «اگر برای این امر، وقتی تعیین شود، دل‌ها

را قساوت می‌گیرد و تودة مردم از اسلام برمی‌گردند. بگویید: چه زود است! چقدر نزدیک است تا دل مردم آرام گیرد و فرج نزدیک شود.»6

3. ملاقات‌گرایی

از آسیب‌هایی که ممکن است از پرداختن به علائم ظهور برای منتظران پدید آید، مدّعیانی هستند که بی‌دلیل یا به ساده‌ترین اتّفاق، ادّعای ملاقات می‌کنند یا کسانی که تمام وظیفة خویش را رسیدن به دیدار حضرت می‌پندارند و از باقی وظایف غافل شده و افراد را تنها به این عمل - به عنوان برترین وظیفه - فرا می‌خوانند.

پیامدهای این امر عبارتند از:

- یأس و ناامیدی در اثر عدم توفیق یار؛

- توهّم‌گرایی و خیال‌پردازی؛

- استقبال از مدّعیان دروغین مهدویت و مدّعیان ملاقات؛

- دور ماندن از انجام وظایف اصلی، به دلیل اهتمام بیش از اندازه به دیدار؛

- بدبینی به امام(ع) به دلیل عدم دیدار.

4. مدّعیان دروغین

در هر زمانی، عدّه‌ای به دروغ، ادّعای مهدویت کرده یا دیگران چنین نسبتی به آنان داده‌اند و بدین‌وسیله، فرقه‌هایی ایجاد نموده‌اند؛ چه دردورة غیبت صغری و چه در دورة غیبت کبری. کسانی نیز بوده‌اند که ادّعای نیابت خاصّه یا وکالت امام را به دروغ داشته‌اند. البتّه این ادّعا قبل از دوران غیبت نیز اتّفاق افتاده است؛ مانند فرقة کیسانیه که مدّعی بودند، محمّد بن حنیفه فرزند امام علی(ع) همان مهدی موعود است که البتّه پرداختن بیجا به مقولة علائم ظهور ممکن است سبب افزایش فعّالیت چنین افرادی شود.

پیامدهای ادّعاهای این افراد عبارتند از:

- گمراهی مردم؛

- دوری از مسیر اهل بیت(ع)؛

- بازی گرفته شدن دین؛

- اختلافات دینی، در اثر متابعت از فرقه‌های انحرافی؛

- پراکندگی افراد و عدم وحدت در سایة رهبری واحد؛

- شکست‌پذیر بودن در مقابل دشمن.

5. آمیختگی نشانه‌های ظهور با شرایط ظهور

ظهور امام مهدی(عج) شرایط و نشانه‌هایی دارد. تفاوت این دو، آن است که شرایط در تحقّق ظهور تأثیر واقعی دارند؛ به گونه‌ای که با فراهم شدن آنها ظهور اتّفاق می‌افتد و بدون آنها ظهوری نخواهد بود؛ ولی علائم یا همان نشانه‌ها در وقوع ظهور نقشی ندارند؛ بلکه تنها به وسیلة آنها می‌توان به اصل ظهور یا نزدیک شدن آن پی برد. در نتیجه می‌توان دریافت که زمینه‌ها و شرایط نسبت به علائم و نشانه‌ها از اهمّیت بیشتری برخوردارند؛ بنابراین لازم است بیش از آنکه به دنبال علائم باشیم، به زمینه‌ها توجّه کنیم و در حدّ توان خود در تحقّق آنها بکوشیم.

یکی از آسیب‌های فکری در جامعه، به سبب پرداختن به علائم ظهور، آمیختگی این دو مقوله است که سبب شده تا منتظران دچار برداشت غلط شوند و به جای فراهم کردن شرایط، به دنبال علائم ظهور باشند که تنها جنبة اعلام و کاشفیّت دارند؛ در حالی که در جهان، هر پدیده‌ای با فراهم شدن زمینه‌های آن به وجود می‌آید؛ یعنی باید شرایط را ایجاد کنیم تا مشروط بیاید. قیام و انقلاب جهانی امام عصر(عج) که بزرگترین حرکت جهانی است، پیرو همین اصل می‌باشد؛ یعنی نباید تصوّر شود که حرکت اصلاحی امام عصر(عج) فقط از راه معجره و بدون اسباب و عوامل مادّی به ثمر می‌رسد؛ بلکه بر اساس تعالیم «قرآن» و پیشوایان معصوم(ع)، سنّت الهی بر این قرار گرفته است که امور عالم از مجرای طبیعی و علل و اسباب عادی انجام گیرد.

بنابراین جامعة منتظر باید زمینه‌های ظهور را بشناسد و در راه تحقّق آن گام بردارد؛ نه آنکه وقت خود را صرف پیدا کردن تعدادی از حوادث کند که هیچ نقشی در وقوع ظهور ندارد.

6. بی‌تفاوتی منتظران برای زمینه‌سازی

آسیبی که در این حوزه، به دلیل پرداختن به علائم وجود دارد، در این است که انتظار را به عنوان یک حالت تلقّی کرده، به شعار انتظار بسنده کنیم؛ در حالی‌که انتظار، اقدام و انجام وظیفه در فراهم ساختن زمینه‌های ظهور است؛ چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند: «هریک از شما باید خود را برای قیام قائم آماده کند؛ ولو یک تیر را.»7

همان‌طور که ظهور و خروج حضرت موسی(ع) برای نجات بنی‌اسرائیل صد و هفتاد سال جلو افتاد؛ به دلیل آنکه بنی‌اسرائیل برای این امر مهم، چهل روز دعا و تضرّع کرده و ضجّه زدند و ملتمسانه آن را از خداوند درخواست کردند و خداوند به واسطة این تضرّع و نالة آنها صد و هفتاد سال باقی مانده را به آنها بخشید و به موسی(ع) فرمان داد که آنها را نجات دهد. اگر بنی‌اسرائیل این کار را نمی‌کردند، باید تا آخر مهلت مقرّر صبر می‌کردند. حال آنکه با دعا، این زمان را به جلو انداختند. امام صادق(ع) هم به ما فرموده‌اند: «اگر شما نیز همین‌طور برای ظهور حضرت دعا کنید، فرج نزدیک شده و محقّق خواهد شد و

اگر مانند آنان نباشید، امر ظهور به انتهای زمان معیّن خود می‌رسد.»8

برای رسیدن به ظهور، باید حرکت کرد؛ ظهور تحصیلی است؛ نه حصولی. البتّه این‌طور نیست که اگر ما به وظیفه‌امان عمل نکنیم، امام ظهور نمی‌کند؛ بلکه تعجیل در امر ظهو اتّفاق نمی‌افتد. هر چند جامعة آکنده از ظلم، خودش می‌تواند زمینه‌ساز ظهور نور باشد؛ چون «إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقا؛9 بی‌تردید باطل رفتنی است.»

پس رسالت ما آوردن حق است؛ یعنی ما هستیم که باید زمینه‌های ظهور را با تقوا و دوری از گناه آماده کنیم؛ در غیر این صورت محروم می‌شویم؛ یعنی مانع، ما هستیم و از ماست که بر ماست و عدم ظهور به دلیل بی‌قابلیتی ماست؛ چون ما کوتاهی کرده و نتوانسته‌ایم از او حمایت کنیم و او غایب شده و هنوز هم که هنوز است، جامعه قابلیّت پذیرش امام را پیدا نکرده است.

7. اشتیاق غیرمعقول

از جمله آسیب‌های دیگر پرداختن به علائم ظهور، آرزوگرایی بدون عمل در باب انتظار است که سبب بروز آسیب‌هایی می‌شود که از آن جمله می‌توان به عمل نکردن به وظایف فردی و اجتماعی انتظار، دامن زدن به انتظار منفی و عدم اقدام عملی و انجام وظیفه در قبال امام(ع) و بروز توهّم به جای رضایت از خویش و بدگمانی به دیگران اشاره کرد. خاستگاه چنین عواملی، عدم تمایز میان امید واقعی با خیال‌پردازی و عدم شناخت جایگاه امید و انتظار، میدان دادن به هوای نفس و توجیه رفتار و اعمال خود و بی‌توجّهی به احکام و شرایط و تکالیف، عدم شناخت خدای مهربان و حکیم و گرفتار آمدن در فضای احساسی و غیرمنطقی عدم درک قهر و مهر امام است.

با این اوصاف، متوجّه کردن افراد منتظر به تأمّل و تدبّر در آیات و روایتی که سلامت اعمال و رفتار را تنظیم کرده و معیارهای عمل صالح را مشخّص می‌نمایند، مانند «سورة عصر»، برای مبارزه با این آسیب ضروری است. ریشة اصلی این عامل، عدم درک جایگاه امام و امامت و خودمحوری و خودخواهی است.

در اوصاف بزرگان داریم که یکی از ویژگی‌های ممتاز سلمان این بوده است که خواستة امام را بر خواستة خویش مقدّم می‌ساخته است. همین ویژگی‌ بوده که امام صادق(ع) در جواب منصور بُزُرج که از ایشان علّت اینکه چرا از سلمان فارسی زیاد یاد می‌کنند، فرمودند: «نگو سلمان فارسی؛ بلکه بگو سلمان محمّدی. می‌دانید چرا زیاد از او یاد می‌کنم؟» عرض کرد: نه. امام فرمودند: «برای سه صفت: مقدّم داشتن خواستة امیرالمؤمنین بر خواستة خویش، دوست داشتن فقرا و مقدّم داشتن آنها بر ثروتمندان و دوست داشتن علم علما.»10

8. انتظار منجی بدون تلاش برای تغییر

یکی دیگر از آسیب‌های ممکن در این زمینه، انتظار بدون تلاش برای

تغییر است؛ حال آنکه بر اساس آیات «قرآن»، هرگونه تغییر و تبدیل سرنوشت جامعه به دست خداوند و با ارادة او محقّق می‌شود و با آنکه علّت تامّة این تغییر، خداست، امّا مقدّمات و زمینه‌سازی ایجاد آن در اختیار انسان است.

مشهورترین آیه در این زمینه «آیة 11 سورة رعد» می‌باشد که در آن، سرنوشت یک ملّت را وابسته به اعمال آنها می داند.

«إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِم؛11‏

در حقیقت، خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند.»

این مسئله شرطی است؛ یعنی کسانی که امداد الهی را می‌خواهند باید از توانمندی‌های خودشان استفاده کنند. در نتیجه، کسی که منتظر منجی و حجّت خداست، اگر تغییری در رفتار و حالات خود ایجاد نکند، دچار آسیب‌ بزرگی است؛ زیرا ظهور حضرت، وعدة الهی است و تحقّقش به اذن و فرمان خاصّ خدا بستگی دارد. اگر مقدّماتش فراهم شد، به اذن و فرمان او انجام خواهد شد.

9. ترک وظایف و تکالیف منتظران

از دیگر آسیب‌هایی که به دلیل پرداختن به علائم ظهور متوجّه منتظران است، ترک وظایف و تکالیف آنهاست. ما نباید در انجام الزامات و هنجارهای دینی، خود را آزاد بدانیم و در انجام تکالیف و فرایض، با سستی و تساهل یا نادیده گرفتن و تسامح برخورد کنیم؛ بلکه باید آنچه از ناحیة دین به عنوان ارزش‌های و هنجارها آمده است، به صورت تمام و کمال انجام دهیم؛ وگرنه تسامح و تساهل در این تکالیف، موجب آسیب به سایر بخش‌ها می‌شود؛ از این رو مهم‌ترین پیامد بروز این آسیب در جامعة منتظر، بی‌توجّهی به تکالیف انتظار و بایسته‌های زندگی منتظران است.

البتّه دین در مواردی که امکان چشم‌پوشی وجود دارد، پیش‌بینی‌هایی انجام داده است؛ امّا این ویژگی نباید بهانه‌ای شود تا منتظران بر حدّاقل‌ها رضایت دهند؛ چنان‌که که رضایت به حدّاقل‌ها، موجب چشم‌پوشی از تکالیف انتظار و در نتیجه غفلت از فلسفة انتظار می‌شود.

این فرمانبرداری، طیف گسترده‌ای از تکالیف انتظار را پوشش می‌دهد، از آسان‌ترین آنها که تلاش در جهت کسب معرفت و آگاهی دینی است تا دشوارترین آنها که تلاش عملی در جهت عینیّت بخشیدن به انتظار، در حیات فردی و اجتماعی است.

10. عدم پیروی از ولایت فقیه و نوّاب عام

یکی دیگر از آسیب‌هایی که به دلیل پرداختن به علائم ظهور ممکن است پیش آید و وحدت اسلامی را خدشه‌دار ساخته و زمینه را برای فعّالیت دشمنان دین و مهدویت فراهم کند، عدم پیروی از نوّاب عامّ امام زمان(عج) است که در روایات، بر اطاعت از آنها تأکید شده است.

11. عدم پیروی از فقها و دانشمندان دینی

از دیگر آسیب‌های وارده در این زمینه، عدم پیروی از فقها و دانشمندان است. روایات معصومان(ع) لزوم تقلید از فقها و مرجعیّت علمی و دینی آنان را بیان کرده و آنان را حاکم و حجّت مردم قرار داده است. توقیع مهمّ امام عصر(عج) دربارة رجوع به علما و راویان حدیث اهل بیت(ع) هم، لزوم پیوند با فقها و دانشمندان را بیش از پیش تأکید می‌کند.11

مهم‌ترین نقش عالمان و حاکمان آن است که با حضور جدّی در فضای علم‌آموزی، سبب تقویت میل به پرسش‌گری از دانشمندان شوند؛ زیرا این امر تضمین‌کنندة افزایش بصیرت دینی دربارة انتظار و رسالت تاریخی جامعة منتظر خواهد بود.

حال آنکه ممکن است پرداختن به علائم ظهور و تأکید بیش از حد بر آنها، سبب ناامیدی مردم و روی‌گرداندن آنها از فقها و دانشمندان شود؛ زیرا با عدم تحقّق هر یک از نشانه‌ها، امید، باور و ایمان مردم دچار تزلزل می‌شود که این آسیبِ روی گرداندن از فقها و دانشمندان، خود زمینه‌ساز بروز مسائل و مشکلات بی‌شمار دیگری خواهد شد؛ به طور مثال مردم جامعة منتظر با عدم مراجعه به فقها نمی‌توانند رفتارهای خود را با هنجار‌های دینی مطابق سازند و نمی‌توانند هم‌نوا با دین شوند.

اصولاً در این وضعیت، مردمان از هنجارهای دین اطّلاعات لازم و کافی را ندارند تا رفتارهای خود را با آن همنوا سازند و از این خطرناک‌تر وقتی است که همین مردم به جای مراجعه به اهل تخصّص و دانشمندان، به کسانی که صلاحیت لازم را ندارند، روی آورند و همین امر سبب پیدایش هرج و مرج شده، دین آنها را به مخاطره می‌افکند.

پی‌نوشت‌ها: