امام مهدی(ع) و سیرة نبوی

جواد محدّثی

سال‌هاست که چشم تاریخ و مستضعفان، به افق انتظار دوخته شده است تا روزی مردی بزرگ ظهور کند، با پشتوانه‌ای از نصرت الهی، تکیه زده بر کعبة مقدّس، فریادگر رهایی انسان‌ها، با رسالتی جهانی برای اصلاح و عدالت.

آن موعود عزیز و امیدآفرین، از نسل پاک پیامبر خدا(ص) و از تبار طیّب امامان معصوم(ع) است که مژدة آمدنش را نسل در نسل شنیده‌ایم و چشم به دروازة سحر دوخته‌ایم و به ظهورش امید بسته‌ایم تا با اقامة قسط و عدل جهانی، پایانی بر آلام بشریت مظلوم از سویی و بر سلطة جبّاران ستمگر از سوی دیگر باشد.

این امید، ما را به زندگی امیدوار ساخته است و این نوید، در ما انگیزة مقاومت و صبوری و تلاش و زمینه‌سازی پدید آورده است.

او را به عنوان پیشوایی می‌شناسیم که وعده‌های همة انبیا را تحقّق خواهد بخشید و عزّت اهل ایمان و یکتاپرستان را و ذلّت و زبونی منافقان و ظالمان و مستکبران را رقم خواهد زد.

در وجود او، تجسّم دوبارة حضرت رسول(ص) را می‌بینیم و او را هم‌نام و هم‌سیره و هم‌شمایل پیامبر خدا(ص) می‌شناسیم و حکومت جهانی او را مکمّل دعوت خاتم رسولان و تجلّی اهداف متعالی «قرآن» مبین می‌دانیم.

ما در پی آنیم که عطر گل محمّدی را از گل نرگس ببوییم و سیرة نورانی پیامبر اعظم(ص) را در سیره و رفتار مهدی موعود (بر اساس آنچه در روایات آمده است) بجوییم.

این هم‌سانی و هم‌سویی و همگونی سیرة نبوی و سیرة مهدوی، نشان بارز آن است که این امام، وارث و وصیّ همان پیامبر است و این وعده، از خاستگاه همان بعثت مقدّس سرچشمه گرفته و خطّ انتظار و ظهور، تداوم خطّ بعثت محمّدی(ص) است و چرا چنین نباشد که آن رسول پاک فرمود:

«الْقَائِمُ‏ مِنْ‏ وُلْدِي‏ اسْمُهُ‏ اسْمِي وَ كُنْيَتُهُ كُنْيَتِي وَ شَمَائِلُهُ شَمَائِلِي وَ سُنَّتُهُ سُنَّتِي يُقِيمُ النَّاسَ عَلَى مِلَّتِي وَ شَرِيعَتِي وَ يَدْعُوهُمْ إِلَى كِتَابِ رَبِّي‏؛1

قائم از فرزندان من است. نام او نام من است، کنیة او کنیة من، شمایل او، شمایل من و سنّت و روش او همچون روش من است. مردم را بر دین و آیین من برپا می‌دارد و آنان را به کتاب پروردگارم (قرآن کریم) فرا می‌خواند. هر که او را اطاعت کند، مرا اطاعت کرده و هر که او را نافرمانی کند. مرا نافرمانی کرده است و هر که در دوران غیبتش او را انکار کند، مرا انکار کرده است.»

و در کلامی از امیرالمؤمنین(ع) چنین نقل شده است:

«أُلا إِنَّه أشبَهُ النّاس خَلقاً وَ خُلقاً وَ حُسناً بِرسول اللّه(ص)؛2‏

آگاه باشید که او در خلقت و شمایل، در اخلاق و رفتار و در زیبایی و جمال، از همه به پیامبر خدا(ص) شبیه‌تر است.»

سخن از سیرة رفتاری و حکومتی اولیای دین، از خاتم رسولان گرفته تا خاتم الأوصیاء، تنها رفتارشناسی این انسان‌های والا نیست؛ بلکه ارائة مدل جهان‌داری و شیوة حکومت و معیارها و پایه‌های نظامی است که حقوق انسان‌ها را در همة ابعاد بشناسد و پاس دارد.

اگر مدّعی آنیم که اسلام یک نظام جهانی و جاوید است و داعیة حکومت واحد جهانی بر مبنای عدالت و ارزش‌های اخلاقی و حفظ

کرامت انسان‌ها را داریم و آیین متّکی به وحی را پشتوانة آن می‌دانیم، چارچوب و شاخصه‌های آن را در رفتار پیشوایانی از اهل بیت(ع) عصمت و طهارت می‌جوییم که از سوی خداوند برای همگان حجّت و اسوه معرفی شده‌اند و تبعیت از آنان تکلیفی اسلامی است.

اگر هدف بعثت انبیای الهی، قیام مردم به قسط است؛ «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط»،3 این هدف در جامعة آرمانی عصر ظهور کامل‌تر فراهم می‌آید و احیای عدالت در جهان، حیات بخشیدن به انسان‌ها و زندگی آنهاست، چنان‌که امام کاظم(ع) در تفسیر آیة «يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» پیام آیه را فراتر از تجدید حیات زمین با بارندگی دانسته و آن را در سایة حاکمیت مردانی الهی برشمرده که دادگری را حیات می‌بخشند و زمین را از رهگذر احیای عدالت، زنده می‌دارند.

«يَبْعَثُ اللَّهُ رِجَالًا فَيُحْيُونَ الْعَدْلَ فَتُحْيَا الْارْضُ لِاِحْيَاءِ الْعَدْل‏.»4

و این آرزو و آرمان، تنها در عصر حکومت امام زمان(عج) دست یافتنی است؛ زیرا آن حضرت با عزمی استوار و روحی محمّدی و حکمتی علوی و شوری حسینی، مشیّت خدا را در زمین، جامة تحقّق خواهد بخشید.

در نوشتاری که پیش رو دارید، بر اساس روایات اهل بیت(ع)، مواردی از سیرة نورانی رسول اکرم(ص) را که در دستور فعّالیت‌های حضرت مهدی(عج) قرار دارد و در سیرة مهدوی نیز نقل شده است، بررسی می‌کنیم. باشد که گامی کوچک در مسیر تبیین موضوع مهدویت و ترسیم شمّه‌ای از ابعاد وجودی حضرت مهدی(عج) به شمار آید.

به امید آنکه با آشنا شدن نسبت به همسانی سیرة نبوی و سیرة مهدوی، ما نیز آن‌گونه عمل کنیم و دیگران را به این سنّت نورانی فراخوانیم و از ممهّدین و زمینه‌سازان آن دولت کریمه باشیم. ان‌شاء‌الله.

سیرة فردی

حضرت رسول(ص)، به عنوان معیار چگونه زیستن و اسوة اخلاق و کمال، برای هر مسلمانی یک آیینة فضیلت‌نماست. «قرآن کریم» نیز او را اسوه معرفی نموده است:

«لَقَدْ كانَ لَكُمْ في‏ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَة؛5

برای شما در زندگی رسول خدا(ص) سرمشق نیکویی است.»

پیروان پیامبر(ص)، در شیوة رفتار خویش باید به این اسوه بنگرند و خود را با او تطبیق دهند. وقتی پیامبر اعظم(ص) اسوه است، بهترین اسوه‌جو و اقتداکننده به این سرمشق کمال، امامان معصوم(ع) خواهند بود که خلف صالح آن پیشوا و پویای راه آن آن پیغمبرند. از این رو، در زندگی و شیوة عمل حضرت مهدی(عج) بهترین نمونه‌های این همسانی و همسویی را می‌توان یافت و اگر جز این باشد، جای پرسش است؛ چرا که اولیای الهی، گام جای گام حضرت محمّد(ص) می‌گذارند و کمال خویش را در هر چه بیشتر شبیه بودن به آن حضرت در خلق و خوی و منش و روش می‌دانند و به این افتخار می‌کنند.

با توجّه به این نکته، جلوه‌های متعدّد تشابه سیرة مهدوی و سیرة محمّدی(ص) را در روایات می‌بینیم. این شباهت در یک نگاه کلّی در همة ابعاد وجودی و فضایل اخلاقی به گواهی پیامبر اعظم(ص) وجود دارد و آن حضرت، مهدی موعود(عج) را شبیه‌ترین افراد به خود معرفی کرده است:

«أَشْبَهُ النَّاسِ بِي خَلْقاً وَ خُلْقا؛6

شبیه‌ترین مردم به من است، در خلقت و اخلاق.»

در حدیث دیگری چنین آمده است:

«التَّاسِعُ مِنْهُمْ قَائِمُ أَهْلِ بَيْتِي وَ مَهْدِيُّ أُمَّتِي أَشْبَهُ النَّاسِ لِي فِي شَمَائِلِهِ وَ أَقْوَالِهِ وَ أَفْعَالِه‏؛7

نهمین فرزند از نسل امام حسین(ع)، قائم خاندان من و مهدی امّت من است. او شبیه‌ترین افراد است به من در شمایل و گفته‌ها و کردارش.»

گرچه شباهت مهدی(عج) و پیامبر(ص) در شمایل و خلقت و سیمای ظاهری، جزو سیرة او نیست تا در تبیین همسانی سیرة امام زمان(عج) با پیامبر اکرم(ص) به آن هم استدلال شود؛ لیکن در بسیاری از کتب مربوط به آن حضرت، آنچه را در شمایل مهدی آورده‌اند، این است که او شباهت زیادی به سیمای نورانی حضرت محمّد(ص) دارد و از این جهت نیز جالب توجّه است. به یکی از این نقل‌ها که سیمای او را براساس روایات معتبر شیعه و اهل سنّت ترسیم کرده است، توجّه کنید:

«چهره‌اش گندمگون، ابروانش هلالی و کشیده، چشمانش سیاه و درشت و جذّاب، شانه‌اش پهن، داندان‌هایش برّاق و گشاده، بینی‌اش کشیده و زیبا، پیشانی‌اش بلند و تابنده، استخوان بندی‌اش استوار و صخره‌سان، دستان و انگشتانش درشت، گونه‌هایش کم‌گوشت و اندکی متمایل به زردی، که از بیداری شب عارض شده، بر گونة راستش خالی مشکین، عضلاتش پیچیده و محکم، موی سرش بر لالة گوش ریخته، اندامش متناسب و زیبا، هیئتش خوش‌منظر و رباینده، رخساره‌اش در هاله‌ای از شرم بزرگوارانه و غرق در شکوهمندی، قیافه‌اش از حشمت و شکوهِ رهبری سرشار، نگاهش دگرگون کننده، خروشش دریاسان و فریادش همه‌گیر است.»8

و آیا جز این است که همة این ویژگی‌های شکوه‌آفرین و جذّاب و دلربا را در احادیث مربوط به شمایل حضرت محمّد(ص) نیز می‌بینیم؟9

از همة اینها گذشته، آن حضرت در اخلاق و رفتار و شیوة زندگی و بُعد عبادی و تواضع و حلم و بزرگواری، سخاوت و بخشندگی، جمال و آراستگی، خوش‌رویی و خوش‌خویی، تهجّد و خلوت شب و دعا و زمزمه

با معبود، جهاد و تلاش روزانه و اشک و نیایش شبانه، عطوفت در برابر ضعیفان و محرومان و شدّت نسبت به دشمنان و ستمگران، طبق حدیث یاد شدة پیامبر(ص)، شبیه‌ترین افراد به جدّ بزرگوار خویش است.

هرچند آن حضرت ظهور نکرده است تا شیوة رفتاری و حالات شخصی و سیرة عملی او مشهود باشد؛ امّا اگر خلق و خوی نبوی و مهدوی آینه‌ای مکرّر است که در هر کدام، دیگری را می‌توان مشاهده کرد، مطالعة سیرة حضرت محمّد(ص) آینه‌ای است که اخلاق حضرت حجّت(ع) را نشان می‌دهد.

روایات و نقل‌ها، امیرالمؤمنین و حضرت زهرا(ع) را شبیه‌ترین افراد به پیامبر خدا(ص) معرفی می‌کند؛ همچنین علی اکبر(ع) و حضرت مهدی(عج) را. این نشانة آن است که شاخه‌های این شجرة نورانی و میوه‌های این بوستان با صفا، همه از یک ریشة مقدّس سیراب می‌شوند و طعم و رنگ و بو و جلوة آنان نیز شبیه هم است.

اگر در سیرة فردی پیامبر خدا(ص) نوشته‌اند که به نظافت بدن و آراستگی سر و روی و عطر زدن و مسواک می‌پرداخت، همیشه تبسّم بر چهره داشت، به دیگران سلام می‌داد، در مجلس، هرجایی که جا بود، می‌نشست، اغلب رو به قبله می‌نشست تا گرسنه نمی‌شد، دست به غذا نمی‌برد و پیش از آنکه سیر شود، دست از غذا می‌کشید، از بدگویی و بدزبانی دور بود، از مجادله و زورگویی پرهیز داشت، امین و باحیا و راستگو بود، به کودکان ملاطفت می‌کرد، نشست و برخاستش با نام خدا بود، متواضعانه بر هر مرکبی که فراهم بود، سوار می‌شد و دیگری را هم سوار می‌کرد، در خانه به خدمتکار و همسرش کمک می‌کرد، از دیگران عیب‌جویی نمی‌کرد، حلیم و بردبار بود، جز برای خدا عصبانی نمی‌شد، شب‌ها را با یاد خدا، به عبادت می‌پرداخت و از نماز سیر نمی‌شد و نمونه‌های فراوان دیگر که در سیرت شخصی و اخلاق فردی و معاشرت او نوشته‌اند؛ همة اینها را می‌توان دربارة حضرت مهدی(عج) هم متجلّی دانست؛ چراکه رسول خدا(ص) فرمود: «او در خلقت و اخلاق، در رفتار و گفتار، شبیه‌ترین مردم به من است.»

از میان همة صفات، ساده‌زیستی حضرت مهدی(عج) بیشتر مطرح شده و در روایات به آن تصریح گردیده است. اندکی دربارة این صفت توضیح می‌دهیم.

از مهم‌ترین ویژگی‌های حضرت پیامبر(ص) در زندگی فردی، دوری از تجمّل و پرهیز از زرق و برق دنیا بود و چون در مقام رهبری امّت بود، بیشتر به این نکته توجّه داشت. ساده‌زیستی آن حضرت که جلوه‌ای از زهد او بود، در خانه، غذا، لباس، مرکب و ابعاد دیگر معیشت جلوه‌گر بود. پیامبر خدا(ص)، لباسی از جنس پنبه می‌پوشید، از جامه‌های بلندی که متکبّران می‌پوشیدند، پرهیز داشت. گاهی روی حصیر می‌خوابید، بی‌آنکه جز آن چیزی زیرش باشد.10 به ابوذر غفّاری می‌فرمود:

«ای‌ اباذر! من لباس خشن و سخت می‌پوشم، روی زمین می‌نشینم، انگشتانم را پس از غذا می‌لیسم، بر چهارپای بی‌زین سوار می‌شوم و کسی را در ردیف خود سوار می‌کنم. اینها از سنّت‌های من است. هرکس از سنن من روی‌گردان شود، از من نیست.»11

آن حضرت، عبایی داشت که چون می‌خواست نافله بخواند، آن را تا می‌کرد و زیر خود می‌انداخت.12 هرگز نسبت به جای خواب و رختخواب، عیب‌جویی و ایرادگیری نداشت. اگر بستر برایش می‌گستردند، بر آن می‌خوابید و اگر رختخوابی پهن نمی‌شد، روی زمین می‌خوابید؛ «إن فَرشوا لَه اضطجع و إن لَم یُفرش لَهُ اضطجعَ علی الارض»13

روزی یکی از اصحاب خدمت آن حضرت رسید، در حالی که وی بر روی حصیری خفته بود و حصیر بر پهلوهای آن حضرت خط انداخته بود. گفت: یا رسول الله کاش بستری گسترده بودید! حضرت فرمودند:

«دنیا را می‌خواهم چه کنم؟ مَثَل من و دنیا، مَثل رهگذری است که در یک روز گرم، ساعتی از روز را زیر سایة درختی به استراحت پرداخته، سپس آنجا را واگذاشته و رفته است.»14

آن حضرت روی زمین می‌نشست، روی زمین غذا می‌خورد، مثل بندگان می‌نشست و همچون آنان غذا می‌خورد و می‌دانست که بنده است.

«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (ص) يَأْكُلُ أَكْلَ الْعَبْدِ وَ يَجْلِسُ جُلُوسَ الْعَبْدِ وَ يَعْلَمُ أَنَّهُ عَبْد.»15

از این نمونه‌ها که گویای پارسایی و ساده‌زیستی آن حضرت است،؛ در مورد لباس و غذا و مسکن و زندگی بی‌تکلّف و دل نبستن به علایق مادّی، بسیاری است که به این چند نمونه اکتفا می‌شود. دربارة زندگی ساده و پارسایانة حضرت مهدی(عج) نیز احادیثی متعدّد نقل شده است.

ابوبصیر نقل می‌کند که از امام صادق(ع) شنیدم که فرمودند:

«چه عجله‌ای برای خروج و ظهور قائم دارید؟ به خدا سوگند! جامة او جز جامة زبر و خشم و غذای او جز نان جو نیست.»16

از حضرت رضا(ع) دربارة ساده‌زیستی حضرت قائم(عج) در لباس و غذا نقل شده است:

«لباس قائم جز جامة خشن و خوراک او جز غذای سخت و خشک نیست.»17

به روایت یعقوب بن شعیب، امام صادق(ع) به او فرمودند:

«آیا دوست داری پیراهنی را که حضرت قائم، هنگام ظهورش بر تن دارد به تو نشان دهم؟» گفتم: بسیار مایلم که آن را ببینم. حضرت صندوقچه‌ای را طلبید و آن را باز کرد و از داخل آن پیراهنی از جنس کرباس بیرون آورد و آن را باز کرد، در گوشة آستین چپ آن لکّة خونی بود. امام فرمود: «این پیراهن پیامبر خدا(ص) است و در روزی که چهار دندان پیشین آن حضرت را در جنگ احد شکستند، آن را بر تن داشت و حضرت قائم در حالی‌که این پیراهن را بر تن دارد قیام می‌کند.»18

زهد و ساده‌زیستی امیرمؤمنان مشهورتر از آن است که سیرة حضرت مهدی(عج)، در لباس، شبیه آن حضرت است که قیمت جامه‌اش گاهی چند درهم ناچیز بود. به فرمودة امام صادق(ع):

«هرگاه قائم ما قیام کند، لباس علی(ع) را می‌پوشد و به شیوه و سیرة او عمل می‌کند.»19

ساده‌زیستی در امامان شیعه، به ویژه وقتی در موقعیت حکومت و رهبری قرار می‌گیرند، یک سیرة متدوال است و اوج آن در آغاز قیام امام زمان(عج) برای بسط عدالت در جهان است و روش آن حضرت در ساده‌پوشی، اقتدا به روش حضرت علی(ع) بوده و روش علی(ع) هم روش پیامبر خدا است.

سیرة اجتماعی و حکومتی

مهم‌ترین بخش سیرة آن حضرت که منطبق با سیرة نبوی و در تداوم آن روش نورانی است، سیرة اجتماعی و حکومتی حضرت به شمار می‌آید؛ زیرا نقش برجستة حضرت در این عالم، تشکیل حکومت جهانی بر مبنای قسط و عدل است و در کنار چنین دولت کریمه‌ای، ابعادی چون رشد اقتصادی، عدالت اجتماعی، امنیّت عمومی، گسترش دانش، ارتقای شعور عمومی، عزّت و اقتدار اهل ایمان، ذلّت و زبونی کافران و منافقان، حاکمیّت کلّی قرآن در سراسر جهان، مساوات و برابری انسان‌ها، تعالی اخلاق و فضایل اخلاقی در بشر و ... پدید خواهد آمد. همة این ارزش‌ها در چشم‌انداز حکومت اسلامی نبوی و سیرة نورانی مصطفوی هم بود؛ لیکن آن رسول اعظم(ص) با مشکلات و دشمنی‌ها و توطئه‌های بسیاری رو به رو بود و اهداف رسالت را به نحو کامل و مستمر نتوانست تحقّق بخشد. این چشم‌انداز روشن به نحو کامل و در گسترة جهان، به دست حضرت مهدی(عج) صورت خواهد پذیرفت و این وعدة حتمی خداوند است.

اینک به برخی از مشترکات سیرة نبوی و مهدوی در بُعد حکومتی و اجتماعی اشاره می‌شود:

تبلیغ و تحکیم دین خدا

رسول خدا(ص) پیام‌رسان پروردگار و مبلّغ دین حق و تلاشگر برای اقامة مکتب وحی و حاکم ساختن ارزش‌های توحیدی بود. خداوند هم او را برای همین هدف، مبعوث ساخته بود تا اسلام را دین غالب و حاکم سازد.

«هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّه‏؛20

اوست خدایی که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاد تا این دین راستین را بر همة دین‌ها چیره و غالب سازد.»

دعوت و هدایت و جهاد و استقامت رسول خدا(ص) در طول 23 سال، همه بر محور هدف یاد شده بود و توانست علاوه بر پیام‌رسانی شایسته، با تشکیل حکومت بر پایة دین و شریعت الهی، جامعه را در مسیر رهنمودهای وحی به پیش‌ برد.

امام زمان(ع) نیز تداوم‌بخش همین برنامه است؛ هم به گونه‌ای شایسته، معارف اسلام و دین خدا را به همه‌جا می‌رساند و هم دولت کریمة او بر پایة قرآن استوار می‌گردد. از حضرت باقر(ع) در تفسیر آیة «الَّذينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاة»21 که دربارة کسانی است که اگر در روی زمین، خداوند قدرت و حکومتشان بخشد، نماز برپا می‌دارند و زکات را ادا می‌کنند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، می‌فرماید:

«این آیه در شأن مهدی و یاران او نازل شده است. خداوند به وسیلة آنان دین خود را آشکار می‌سازد و حاکم می‌گرداند، به گونه‌ای که اثری از ستم و بدعت دیده نمی‌شود.»22

احیای سنّت نبوی

در روایات بسیار، سخن از احیای سنّت و میراندن بدعت است. این نشان می‌دهد که چون سیرة مهدوی منطبق بر سیرة نبوی و در امتداد آن است، آنچه را که از سیره و سنّت پیامبر خدا(ص) با گذشت زمان از یاد رفته، یا به دست متعدّیان حریم دین، مورد تحریف و تغییر قرار گرفته است؛ در دولت امام زمان(ع) حیات مجدّد می‌یابد و همان روش، دوباره زنده می‌شود تا آنجا که برخی می‌پندارند او دین جدید آورده است. به روایت امام صادق(ع):

«آنگاه که قائم(عج) قیام کند، مردم را دوباره به اسلام دعوت می‌کند و آنان را به امری هدایت می‌کند که پوشیده و پوسیده شده و مردم از آن گمراه شده‌اند.»23

در واقع کار آن حضرت احیاگری نسبت به سنن فراموش‌شدة پیامبر است. این هدف را حتّی در آغاز خروج ظهور هم رسماً اعلام می‌کند. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«چون خداوند به قائم اذن خروج دهد، بر فراز منبر می‌رود و مردم را به خودش فرا می‌خواند و آنان را به خدا قسم می‌دهد و به حقّ او دعوت می‌کند و قول می‌دهد که در میان مردم به سیره و روش پیامبر خدا(ص) رفتار کند.»

این احیاگری نسبت به سنّت حضرت رسول(ص)، نوعی همسانی و همسویی سیرة مهدوی و سیرة نبوی را می‌رساند و اینکه آن حضرت، محیی و مجدّد همان شریعت است که پیامبر(ص) در راه آن می‌کوشید.24

نشر دانش و ترویج علم

بعثت پیامبر اعظم(ص) با «بخوان» شروع شد و معجزة جاویدان آن حضرت کتاب بود، کتابی که معنای آن نیز خواندن است. یکی از سوره‌های «قرآن کریم» هم به نام قلم است و فلسفة بعثت حضرت محمّد(ص) در این کتاب آسمانی تزکیه و تعلیم معرفی شده است.

«وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ»25

قرآن یکی از معیارهای برتری انسان‌ها را علم می‌داند. رسول اکرم(ص) همة تلاش خود را در این راه صرف کرد که امّت خویش را به علم و معرفت مسلّح کند و با جهل بستیزد. او شرط آزادی برخی اسیران را در جنگ‌ها، آموختن سواد به بی‌سوادان قرار داد و هنگام حضور در «مسجد مدینه»، وقتی دو گروه را مشاهده کرد که یکی به عبادت مشغولند و دیگری به بحث علمی، به جمع آنان پیوست تا بر ارزش علم و جایگاه معرفت، تأکید ورزد. رسول خدا(ص) ملاک ارزش انسان را دانش معرفی کرده و فرمودند:

«با ارزش‌ترین مردم، داناترین آنان است.»26

دانش را میراثی ارزنده معرفی فرمود که از رسولان الهی بر جای می‌ماند.

«علم و دانش، میراث من و میراث پیامبران پیش از من است.»27

دانشمندان نیز در کلام حضرت رسول(ص) به عنوان وارثان پیامبران معرفی شده‌اند:

«إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْانْبِيَاءِ.»28

سخنان پیامبر(ص) در زمینة ارزش علم، مقام علما و فضیلت دانش‌گستران بیش از آن است که در این مختصر بگنجد. تلاش او در آگاه سازی امّت و افزایش علم و معرفت آنان نیز روشن و به عنوان یک سیرة روشن و افتخار‌آفرین مطرح است و امّت او در طول قرون، عظیم‌ترین افتخارات علمی را آفریدند. مسلمانان در عرصة دانش، پیشتاز تمدّن در جهان بودند و دنیای غرب، امروز مدیون علوم و دانشمندان اسلامی است.

این سیرة نورانی در عصر حضرت مهدی(عج) نیز با قوّت هر چه تمام ادامه می‌یابد و به برکت دولت مهدوی، سطح آگاهی، معرفت و بصیرت مردم بسیار بالا می‌رود و رشد عقلی و کمالات علمی در اوج خود قرار می‌گیرد؛ چنان‌که حضرت امیر(ع) فرمودند:

«خداوند پیامبران خویش را فرستاد تا عقل‌های دفن شدة مردم را برانگیزند.»29

امام زمان(ع) نیز دانش و فهم بشری را به کمال می‌رساند.

حضرت باقرالعلوم(ع) فرمودند:

«هرگاه قائم ما قیام کند، دست خود را بر سر بندگان می‌گذارد و بدین‌وسیله، خردهای آنان را متمرکز می‌سازد و اخلاق و عقل آنان را به کمال می‌رساند.»30

حضرت علی(ع) شور علمی دوران حضرت مهدی(عج) را چنین ترسیم می‌فرمایند:

«گویا به شیعیان خود می‌نگرم که در مسجد کوفه خیمه‌ها را برافراشته‌اند و به مردم قرآن می‌آموزند.»31

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«علم و دانش بیست و هفت حرف است و همة آنچه پیامبران آورده‌اند، تنها دو حرف آن است و مردم تاکنون تنها با دو حرف آشنایند و چون قائم ما قیام کند، بیست و پنج حرف دیگر را آشکار می‌کند و آن را میان مردم گسترش می‌دهد و آن دو حرف را نیز ضمیمه ساخته و مجموع بیست و هفت حرف را میان مردم منتشر می‌کند.»32

اینها جهت‌گیری علم‌گسترانة حکومت امام زمان(عج) را می‌رساند که همان استمرار روش نبوی و سیرة محمّدی است.

امنیّت اجتماعی

کرامت بخشیدن به انسان و تأمین امنیّت او در جامعه، از اهداف مهمّ بعثت نبوی بود. در عصر جاهلیّت، انسان کرامتی نداشت و مال و جان افراد حرمتی نداشت و ناامنی و غارت و دزی حاکم بود؛ لیکن پیامبر خدا(ص) برای هر انسان و هر مسلمان حقوق و کرامتی معیّن ساخت و احترام مال و جان و ناموس او را لازم شمرد و بارها بر این احترام تأکید ورزید، حتّی در آخرین خطبه‌ای که در غدیر خم خواند، آن را یادآور شد.

حضرت علی(ع)، در خطبه‌های «نهج‌البلاغه»، بارها از اوضاع جاهلیّت پیش از بعثت و ناامنی، قتل، غارت، خوف، هراس، حکومت شمشیر و فرهنگ زور، سخن گفته و دستاوردهای مبارک بعثت نبوی را در ایجاد جامعة مدنی نبوی ترسیم نموده است.33

امنیّت کامل و نهایی، وعده‌ای است که خداوند به مؤمنان صالح داده است، آن هم در دورانی که آنان را به حاکمیّت و استخلاف در زمین برساند و دین الهی به قدرت برسد تا همه در سایة حکومت خدایی به امنیّت کامل اجتماعی برسند و بی‌هراس خدا را بپرستند.34

در روایات متعدّدی آمده که این آیه دربارة حضرت قائم(عج) و اصحاب اوست. مرحوم طبرسی پس از نقل آیه و اقوالی که در آن است، می‌افزاید:

از اهل بیت(ع) روایت شده که این آیه دربارة مهدی آل‌محمّد است.35

حضرت علی(ع) در ترسیم امنیّت عصر حضور می‌فرمایند:

«آنگاه که قائم قیام کند، کینه‌ها از دل بندگان زدوده می‌شود و

درندگان و چهارپایان با هم سازگار می‌شوند. امنیّت تا حدّی است که یک زن با همة زیب و زیور خویش از «عراق» تا «شام» می‌رود و از هیچ چیز نمی‌هراسد.»36

وقتی حکومت بر پایة عدل و قسط و شیوة آن حق‌محوری باشد، تحقّق امنیّت در آن حتمی است. چون دین خدا حاکم است، نه خواستة ارباب زور و زر و سلطة خودکامگانِ عدالت‌گریز و حق‌ستیز. این امنیّت، هم امنیّت اجتماعی است، هم اقتصادی، هم قضایی و همة شئون امنیّت. در سخنان پیامبر(ص) دربارة آن دوران چنین آمده است:

«خداوند، امر دین خود را به پایان می‌رساند به گونه‌ای که شخص سواره در شب از «صنعا» تا «حضرموت» مسافرت می‌کند و جز خدا از کسی ترسی ندارد. حکومت مهدی(ع) به گونه‌ای است که دو زن، شبانه حرکت کرده مسافرت می‌کنند و از بی‌عدالتی و ستم‌هراسی ندارند.»37

از این روست که مژدة آمدن آن حضرت را نوید امن و امان دانسته‌اند و دوران حکومت او را عصر آشتی گرگ و میش نامیده‌اند. این به برکت امنیّتی است که در سایة دولت عدالت محور آن حضرت پدید می‌آید و حقوق همگان محفوظ است و حرمت‌ها رعایت می‌شود و بی‌جهت به مال و جان و زندگی کسی تعرّض نمی‌شود و شهروندان از احساس امنیّت برخوردارند.

عدالت اقتصادی

عدل سنگ زیر بنای یک جامعة اسلامی است. دعوت خدا و رسول به عدالت، گواه این سخن است. پیامبر اکرم(ص) مردم را به رعایت عدالت در همة امور فرا می‌خواند. از جمله در قلمرو اقتصاد و بهره‌مندی مردم از امکانات مادّی به صورت یکسان و رسیدن هرکس به حقّ خویش.

رفتار آن حضرت نیز بر پایة عدل بود. حتّی در مجلس، به همه یکسان نگاه می‌کرد و سهم و حقّ هرکس را از نگاه خویش ادا می‌کرد. دعوت فقیر و غنی و برده و آزاد و دور و نزدیک را به طور یکسان قبول می‌کرد و تبعیضی میان آنان قائل نمی‌شد. در تقسیم غنائم جنگی، برخورداری عادلانه داشت. این سخن از آن حضرت است که:

«به خدا سوگند! پس از من کسی را دادگرتر از من نسبت به خود نمی‌یابید.»

در اوصاف آن حضرت در روایات ناقب نیز واژة «اعدلهم» (دادگرترین مردم) دیده می‌شود. رفتار عادلانة پیامبر(ص) بر اساس فرمان خداوند بود که:

«وَ أُمِرْتُ لِاعْدِلَ بَيْنَكُم‏؛38

فرمان یافته‌ام که میان شما به عدالت رفتار کنم.»

در آیة دیگر نیز فرمان به قسط دیده می‌شود:

«قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْط؛39

بگو پروردگارم مرا به قسط فرمان داده است.»

قسط و عدل، هم توصیة پیامبر به مردم بود، هم توصیة خداوند به آن رسول پاک، هم شیوة عملی و رفتاری او در جامعه.

از بارزترین شاخصه‌های حکومت مهدوی نیز برپایی قسط و عدل است و نوید برپایی دولتی بر پایة عدالت همه‌جانبه و قسط فراگیر، در صدها حدیث آمده است. همین پیامبر دادگر(ص) دربارة آن موعود عدالت‌گستر فرموده است:

«اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را طولانی می‌کند تا آنکه مردی از فرزندان مرا برانگیزاند که هم‌نام من است تا دنیا را پر از عدل و قسط سازد، آن‌گونه که از ظلم و جور پر شده باشد.»40

این عدل و قسط، با ویژگی پر کردن جهان، شمول و فراگیری و گستردگی آن را در سطح جهان می‌رساند که مکمّل عدالت مصطفوی در عصر رسالت است.

در احادیث آمده است که حضرت مهدی(عج) گنج‌های زیر زمین را استخراج می‌کند و اموال را میان مردم، به صورت یکسان تقسیم می‌کند.

«آنگاه که قائم ما قیام کند، بیت‌المال را یکسان تقسیم می‌کند و در میان بندگان خدای رحمان به عدالت رفتار می‌کند. چه نیکوکار باشند، چه بدکار.»41

یعنی عدالت اقتصادی او در میان بشر، چنان عام و فراگیر است که حتّی خطاکاران هم از عدل او برخوردار می‌گردند. این همان مشی دین الهی است که از زبان رسول خدا(ص) ترسیم شده و همگان را در برخورداری از مواهب طبیعی و ثروت‌های عمومی برابر دانسته و صاحب حق شمرده است. در دوران ظهور امام زمان(ع) اصل مساوات و عدالت به کمال خود می‌رسد. به حدّی مردم از مواهب برخوردار می‌شوند که دیگر شخص نیازمند زکات یافت نخواهد شد.42

در یکی از احادیث نبوی که بشارت به آمدن مهدی(عج) می‌دهد، حضرت رسول از قسط و عدل و برخورداری مردم از مواهب سخن می‌گوید و از اینکه آن موعود، مال را به صورت صحاح و درست تقسیم می‌کند. مردی پرسید: مقصود از صحاح چیست؟ حضرت فرمود:

«تقسیم برابر میان مردم.»43

این‌گونه است که توازن اقتصادی پدید می‌آید و رفاه و به زیستی در خانوادة بزرگ بشری در سایة حکومت عدل مهدوی جلوه‌گر می‌شود.

نفاق‌ستیزی

از زشت‌ترین پدیده‌ها در میان امّت اسلامی، بروز نفاق و حضور گروه مناقان است که نقاب اسلام و تدیّن به صورت می‌زنند؛ ولی در دل، عقیده و باوری نسبت به خدا و رسول و معاد و قرآن ندارند. از آنجا که ضربة نفاق بر پیکرة امّت، بسیار شدید است، خداوند همواره منافقان را در آیات قرآن مذمّت کرده و توطئه‌های آنان را به پیامبر خدا(ص) یادآور شده و به آن حضرت دستور داده تا هم مراقب تحرّکات منافقان باشد، هم با آنان بجنگد. دستور پیکار با منافقان و کافران، در آیات متعدّدی آمده است؛ از جمله:

«يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ؛44

ای پیامبر! با کافران و منافقان بستیز و بر آنان سخت بگیر.»

رسول خدا(ص) پیوسته درگیر توطئه‌ها و کارشکنی‌های منافقان بود و به فرمان الهی با آنان درگیر می‌شد. مقابلة آن حضرت با اهل نفاق، پس از هجرت به «مدینه» و در صحنه‌های جنگ اُحد، غزوة بنی‌المصطلق، جنگ تبوک و نبرد بنی‌قینقاع، جدّی بود. حادثة «مسجد ضرار» و فرمان یافتن آن حضرت مبنی بر اینکه با این پایگاه منافقان، که به

صورت مسجد ساخته بودند، مقابله و آن را تخریب کند، در قرآن کریم آمده است.45

پی‌نوشت‌ها: