اذن دیدار

گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام و المسلمين عبدالقائم شوشتري

اشاره:

حجّت الاسلام والمسلمین شیخ عبدالقائم شوشتری پس از آنکه تحصیلات حوزوی را تا مرحله سطح در شهر مقدّس «مشهد» گذراندند، به آستان بوسی حضرت معصومه(ع)، به شهر قم عزیمت و در آنجا از محضر استادان و علمایی نظیر مرحوم علامه طباطبایی، آیه الله بهاءالدینی و آیت‌‌الله العظمی بهجت کسب فیض نمودند. ایشان در عرفان، اخلاق، ادیان و مذاهب مطالعات و سفرهای زیادی داشته‌اند و در مقطع انجام گفت‌وگو امام جمعه «شاهین شهر اصفهان» و استاد حوزه علمیه اصفهان بودند. وجود ایشان زینت‌بخش مجالس و محافل مهدوی این شهر است.

تعریف عالم غیب

• لطفاً در ابتدا، عالم غيب را براي ما تعريف بفرماييد؟

هستي به دو قسمت تقسيم می‌شود: «طبيعت» و «ماوراء طبيعت». آنچه در ارتباط با ماوراء الطّبيعه است، عوالم غيبي به شمار مي‌رود و آنچه مربوط به عالم مادّه است، طبيعت ناميده می‌شود.

گونه‌شناسی عوالم غیبی و ساکنان آنها

• آيا عوالم غيبي و ساكنان عوالم غيبي قابل دسته بندي و معرفي هستند؟ اگر بله، چگونه؟

ساكنان عالم غيب را می‌توان به اين شكل دسته‌بندي كرد:

1. عقول ده‌گانه، بنا به قول فلاسفه؛

2. ارواح زكيّه؛

3. ارواح خبيثه؛

4. جنّ‌های مسلمان؛

5. جنّ‌های كافر؛

6. ابليس و ذريّة ابليس؛

7. ملائكه كه خود هزاران رقم هستند؛

8. حوريان بهشتي؛

9. غلامان بهشتي؛

10. عالين كه در هنگام سجدة ملائك به آدم صفيّ‌الله، مأمور بر سجده نبودند. خداوند در «قرآن كريم» خطاب به شيطان مي‌فرمایند:

«أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالينَ؛1

آيا تكبّر نمودي يا از جمله عالين (برتران) بودي؟»

11. و هزاران نوع از انواع مخلوقات كه نامی از هيچ كدامشان را نمی‌دانیم.

ماوراءالطّبيعه بزرگتر از طبيعت است. ما وقتي دربارة وسعت عالم طبيعت حيران بمانيم، دربارة عالم ماوراء الطّبيعه بيشتر دچار حيرت مي‌شويم. ما در منظومه‌اي ساكن هستيم كه قطر آن چندين سال نوري است. در كهكشاني كه منظومة ما قرار دارد، صدها منظومه، مانند منظومة ما وجود دارد. اگر كهكشان‌ها را در نظر بگيريد، مي‌بينيد كه بيش از ششصد كهكشان تاكنون كشف شده كه بعضي با چشم مسلّح قابل رؤيت و بسياري نيز قابل رؤيت نيستند. اينها با فاصله‌هاي بسيار زياد از همديگر واقع شده‌اند و بالأخره صرف‌نظر از عوالم ربوبي كه اصلاً ما به آنجا راه نداريم.

خلاصه عوالم غيب يعني عالم ملكوت، عالم جبروت و عوالم ديگر غيبي، اصلاً قابل مقايسه با عالم طبيعت نيستند. طبيعت با همة وسعتش در مقابل عالم ملكوت هيچ است.

کرّوبیان و ساکنان عالم غیب

• اگر دربارة این دسته‌ها توضيحی بدهيد، ممنون می‌شویم؛ چون برخي از آنها نظير «كروبيّان»، اگرچه زياد نام برده می‌شوند، امّا چندان شناخته شده نيستند؟

انبياء(ع) چون خودشان ملائك را مشاهده و با آنها صحبت كرده‌اند؛ به خصوص وجود نازنين حضرت خاتم انبياء(ص) و در شب معراج كه از مخلوقات عجيب خلقت بازديد فرمودند و حتّي به موجوداتي برخورد كردند كه نه جزء ملائك بودند، نه جزء عالين و نه جزء كروبيّان و هيچ‌جا هم اسمشان نيامده؛ البتّه آنان مي‌توانستند آنها را مطرح بكنند؛ امّا اگر مطرح مي‌كردند، هيچ دركي از آنها پيدا نمي‌كرديم. ما ملائك را تا حدّي مي‌شناسيم و اجمالي از اوصاف آنها را داريم. در تاريخ نبوّت انبياء:، از «تورات» گرفته تا «قرآن كريم»، همه‌جا بحث ملائك مطرح است.

هر كس به ميزان وسع درك خودش، برداشتي از ملائك دارد؛ امّا دربارة ساير مخلوقات، نه اسم آنها را شنيده‌ايم و نه جايي خوانده‌ايم و نه انبياء(ع)فرموده‌اند. شايد بر انبيا به استثناي خاتم‌الانبياء(ص) و

انبياي اولوالعزم(ع)، همه اين عوالم كشف نشده باشد؛ ممكن است بخشي از آنها برايشان مكشوف شده باشد، چه رسد به ما كه خاك‌نشين و اهل طبيعت و اهل ناسوت هستيم. از عالم خود و حتّي از جسم خويش خبر نداريم.

آلكسيس كارل در كتاب «انسان موجودي ناشناخته» مي‌گويد: در بدن هر انساني ده ميليون ميليارد سلول وجود دارد.2 ما حتّي از تصوّر اين رقم عاجزيم. ده ميليون ميليارد خيلي عجيب است. اين همه عجايب در جهان خلقت طبيعت وجود دارد كه ما به آن احاطه نداريم؛ چه رسد به ماوراء طبيعت؛ امّا از مجموع آيات و روايات و فرمايش‌هاي چهارده معصوم(ع) و انبياء به اين نتيجه مي‌رسيم كه خداوند متعال، مخلوقاتي دارد كه هر يك از آنها داراي قدرت‌هاي فوق‌العادّه هستند و خودشان هم به اين دليل كه از اصناف مختلف هستند، همديگر را درك نمي‌كنند؛ مثل اينكه ما اهل كرة مريخ باشيم و كسي از زمين بيايد و براي ما از زمين تعريف كند و بگويد در كرة زمين موجوداتي هستند، غير از بشر كه زنده‌اند و حركت دارند و به آنها «حيوان» گفته می‌شود.

شنوندة مريخي فكر مي‌كند كه شايد حيوانات همگي موجودات یك شکل هستند؛ در حالي‌كه ما می‌دانیم و می‌بینیم خود حيوانات، عجيب و انواع متفاوت دارند. حيوانات برّي (خشكي) و بحري (دريا) اقسام و انواع متفاوتي دارند كه شايد به هزاران نوع برسد. خود اين حيوانات هيچ اطّلاعي از عالم همديگر ندارند؛ مثلاً مار هيچ اطّلاعی از عالم اسب ندارد و اسب نيز از عالم مار بي‌اطّلاع است و تنها اين را مي‌داند كه مار، دشمن وي و جانوري گزنده است يا مثلاً برخي از مخلوقات هستند كه قدرت‌هاي فوق‌العادّه‌اي دارند كه حتّي ما انسان‌ها فاقد آن هستيم؛ مثل حسّ ششم. گرچه بشر هم حسّ ششم دارد؛ امّا در مقابل برخي حيوانات، اين حسّ بسيار ضعيف است. عوالم غيب و شهود هر دو مهمّند؛ امّا عالم ماوراءالطّبيعه مهم‌تر از طبيعت است

راه ارتباط با موجودات غیبی

• چطور می‌توان با آن موجودات ارتباط برقرار نمود؟

چون بنده هيچيك از اين نحو ارتباط‌ها را ندارم، پاسخي هم براي اين پرسش ندارم؛ امّا مي‌دانم همه چيز براي همه كس امكان‌پذير است. اگر شخص راستگويي آمد و به شما گفت: من مَلَك را مشاهده كرده‌ام، تعجّب نكنيد و آن را

غيرممكن ندانيد. اصل ماجرا ممكن است و بحث در اين است كه آيا ادّعاي او راست است. البتّه بايد بدانيم كه ما براي هيچكدام از اين بازي‌ها خلق نشده‌ايم. خداوند متعال در «قرآن كريم» فرمودند:

«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ؛3

و جنّ و انس را نيافريدم، جز براي آنكه مرا بپرستند.»

ما را براي بندگي آفريده‌اند. ما بايد دائم در حال مراقبه و محاسبه باشيم تا شايد لياقت ملاقات خدا و ملاقات حضرت مهدی(ع) را پيدا بكنيم و اگر اين سعادت نصيب ما نشد، لااقل انجام وظيفه كرده باشيم. زماني من امام جمعة «دورود» بودم، يك بار راننده‌اي از طرف سپاه و با ماشين سپاه آمده بود و ما از «تهران» به سمت «قم» مي‌آمديم. اوّل اتوبان تهران - قم، ديديم يك طلبة سيّدي، ايستاده و منتظر ماشين است. ما چون به سرعت مي‌رفتيم، اوّل از ايشان ردّ شديم. من به آقاي راننده گفتم: لطفاً نگه دار و اين آقا را سوار كن. نگه داشت و دنده عقب گرفت.

آن سيّد هم فهميد كه ما براي او نگه داشتيم، به سرعت آمد و من هم به احترام ايشان از صندلي جلو پياده شدم و عرض كردم شما بفرماييد و جلو سوار شويد. فرمودند: نه، من ميخواهم پهلوي شما بنشينم. ايشان حتّي سؤال هم نكرد و من از اين تعجّب مي‌كنم. حالا چطور شروع كرد؟ فرمود كه: اگر به اين مردم بگويي، فلاني اسم اعظم بلد است، تعجّب كرده، حتّي تكذيب مي‌كنند؛ در حالي كه تعجّب از اين نيست كه كسي اسم اعظم را بلد است؛ بلكه اگر گفتند فلاني اسم اعظم را بلد نيست، تعجّب كنيد.

باز دوباره فرمودند: اگر به اين مردم بگويي فلاني ملائكه را مي‌بيند، تعجّب مي‌كنند و حتّي تكذيب مي‌كنند. اينكه تعجّب و تكذيب ندارد، تعجّب از اين است كه چرا ديگران نمي‌بينند. بشر خلق نشده كه اين‌قدر كور و نابينا باشد.

و ادامه دادند: اگر به اين مردم بگويي، فلاني طيّ‌الارض بلد است، تعجّب ندارد. تعجّب از اين است كه چرا اينان بلد نيستند؛ چون بنا نبوده كه اين‌طور باشد. تا آنجا كه يادم هست، ايشان پنج مثال ذكر كردند. همچنين فرمودند: اگر به اين مردم بگويي، فلاني امام زمان(ع) را مي‌بيند، تعجّب مي‌كنند و تكذيب مي‌نمايند. اينكه تعجّب ندارد. عجب آن است كه چرا همه نمي‌بينند؟ آيا می‌شود كه امام، غايب باشد و پس از اين همه مدّت، ما ايشان را نبينيم؟ ما در اين گفت‌وگو بوديم كه به دروازة قم رسيديم. بس كه در اين سفر به ما خوش گذشت، انگار كه اين مسير بيش از پنج دقيقه به طول نينجاميد.

يك لحظه به ذهنم خطور كرد كه نكند ايشان خود حضرت(ع) هستند. در قيافه‌شان كه دقّت كردم، فهميدم كه حضرت نيست. البتّه من چند نكتة ديگر در ايشان ديدم كه نشان مي‌داد حضرت نيست؛ چون حضرت مهدي(ع) بر گونة راستشان خال زيبايي دارند كه ايشان نداشت. دوم اينكه ايشان پنج، شش مثال زدند كه لزومي نداشت در بحث اين‌قدر ريز شده و مثال بزنند. به اين دليل كه يكي از نشانه‌هاي امام(ع) اين است كه كم صحبت مي‌كنند. اگر بتوان مطلبي را با يك جمله تفهيم كرد، همان يك جمله كافي است. من همان جمله اوّل را كه گفت، منظورش را تا آخرفهميدم. كارهاي حضرت(ع) بسيار حكيمانه است. وقتي به دروازة قم رسيديم، بنده عرض كردم: آقا جان! شما كجا تشريف مي‌بريد تا ما مسير را عوض كنيم و ابتدا شما را برسانيم، آنگاه به مسير خودمان ادامه دهيم. گفت: شما مسير خودتان را ادامه بدهيد، من هر جا خواستم، پياده مي‌شوم. وقتي ما به پمپ بنزين داخل شهر رسيديم، ايشان گفتند: نگه داريد. من پرسيدم: اسم شريف شما چيست؟ پاسخ داد: معذورم بدار. گفتم: آدرس، تلفن؟ فرمودند: اگر خدا بخواهد دوباره همديگر را خواهيم ديد. من يقين كردم كه ايشان حضرت نيستند؛ امّا مطمئن شدم كه ايشان آدم فوق‌العادّه‌اي است؛ چون در افكار من تحوّل عجيبي ايجاد كرد و اين حرف‌ها براي من خيلي سنگين و بزرگ آمد. اگر به من بگويند، فلاني هم اسم اعظم بلد است و هم طيّ‌الارض مي‌داند و هم خدمت آقا امام زمان(ع) مي‌رسد، هيچ تعجّب نمي‌كنم. بالأخره هر كس نان كار خودش را مي‌خورد:

«فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ خَيْراً يَرَه»4

نكتة جالب اينكه بعد از پياده شدن ايشان، من داشتم به اين قضيّه فكر مي‌كردم كه آقاي راننده گفت: حاج آقا متوجّه شديد، چه اتّفاقي افتاد؟ گفتم: چه شد؟

گفت: ما از اوّل اتوبان تهران تا قم، بيش از پنج دقيقه در راه نبوده‌ايم. بي‌آنكه قبلاً من به راننده اين مطلب را گفته باشم؛ چون اگر من مي‌گفتم ممكن بود كسي بگويد شما به راننده القا كرده‌اي! در حالي كه اين براي خود من هم سؤال بود؛ لذا پرسيدم: نه، از بس كه به ما خوش گذشته، اين‌طور به نظرمان آمده است.

هنوز هم با گذشت ده سال از آن روز، هر وقت همديگر را مي‌بينيم، ايشان به ياد آن خاطره است.

مسیر ارتباط

• ارتباط‌هايي كه به وجود مي‌آيد، بيشتر از سمت عالم مادّه با عالم غيب است يا حالت دو طرفه دارد؟

احتمال هر دو وجود دارد؛ ولي عمدتاً از آن طرف است. در حقيقت، ماوراءالطّبيعه حاكم بر طبيعت است. هر گونه حركت و جنب و جوش در طبيعت، ريشه در آن عالم دارد. سلسله جنبان آن طرف است.

گر چه وصالش نه به كوشش دهند

هر قدر ای دل كه تواني بكوش

واقعاً هم همين‌طور است. كساني كه دستشان در دست ملكوتيان باشد، اوضاعشان با بقيه متفاوت است. خود حضرت هم ذووجهين هستند، يعني وجه يلي‌الحقّي دارند و وجه يلي الخلقي. همة چهارده معصوم(ع) هم همين‌طور هستند. انسان‌هاي كمال يافته هم يا آن طرفي مي‌شوند يا اين طرفي.

• چگونه امر بر انسان مشتبه می‌شود و اين اشخاص را با اشخاص ديگر، مثل ائمّة معصومان(ع) اشتباه مي‌گيرد؟

انسان بايد دائماً به خداوند عرض كند:

«إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعينُ.»5

خدا بايد كارها را انجام دهد، خداوند بايد دست ما را بگيرد. اگر عنايات خدا و عنايات حضرت بقیّةالله(عج) كه مظهر خدا هستند، نباشد؛ اصلاً نمی‌شود كاري كرد. بايد دعاي

«وَ ما تَوْفيقي‏ إِلاَّ بِاللهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنيب؛6

و توفيق من جز به [ياري] خدا نيست. بر او توكّل كرده‌ام و به سوي او باز مي‌گردم.»

يا ذكر شريف «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» و اين جملة پيامبر(ص) كه مي‌فرمودند: «لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرّاً وَ لَا نَفْعاً وَ لَا مَوْتاً وَ لا حَياهً وَ لا نُشُوراً.»7

يا ذكر شريف: «أَعُوذُ بِاللهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ‏ وَ أَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ إِنَّ اللهَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيم»8 از جمله دعاها و اذكاري هستند كه از طريق آنها بايد به خدا پناه بجوييم. اگر خدا عنايت نكند، انسان اشتباه مي‌كند. شيطان را مي‌بيند و گمان مي‌كند العياذ بالله، امام زمان(عج) را ديده‌است.

سال‌ها پيش در شهري نابينايي بود كه در كنار خيابان نشسته بود، صداي پايي شنيد، فهميد كه عابري در حال عبور است. سلام داد با اينكه نمي‌ديد كيست؟ آن عابر جواب سلام داد و گفت: چه مي‌خواهي؟ گفت: شما كي هستيد؟ فرمودند: من حضرت خضر(ع) هستم. گفت: فدايت شوم، دامنت را بده من بر چشمانم بكشم تا چشمانم خوب شود. دامنش را گرفته و بر چشمانش ماليده و شفا يافت. بعد كه به احترام حضرت خضر(ع) بلند شد و ايستاد. آن شخص گفت: من ابليسم، نه حضرت خضر(ع). آن مرد گفت: تو هر كه مي‌خواهي باش، من حاجت خود را از حضرت خضر(ع) گرفتم.

ممكن است بعضي اوقات، چنين اشتباهاتي پيش بيايد. يعني شيطان خودش را نشان داده و ادّعا كند من امام زمان(عج) هستم. ما هم كه امام زمان(عج) را نديده‌ايم، به اشتباه بيفتيم. سالك بايد دائماً خودش را به خدا بسپارد و از خداوند استمداد كند. به اعتقاد بنده، در بين عبادات مستحبّي، عبادتي به عظمت نافله شب و به عظمت نماز امام زمان(عج) نيست. نماز امام زمان(عج) كه تا زمان ايشان، از طرف معصومان(ع) ارائه نشده بود و خود ايشان ارائه كردند و اين نماز از تعليمات ويژة امام مهدي(عج) است، اهميّت فوق‌العادّه‌اي دارد. در دويست مرتبه‌اي كه مي‌گوييم «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعينُ»، به محضر مقدّس خداوند عرض مي‌كنيم كه ما فقط تو را مي‌پرستيم و فقط از تو ياري مي‌طلبيم. هيچ كس ديگر كاري نمی‌تواند بكند. حتّي خود امام زمان(عج) هر كاري مي‌كند، حول و قوّه‌اش از خداست. امدادهاي خداست و تكيه بر خدا و حول و قوّة خدا دارد، ايشان مأموریت سنگين خودشان را انجام می‌دهند.

سوء برداشت‌ها و انحرافات

• آيا نمونه‌هاي ديگري از اين اشتباه گرفتن‌ها در خاطر داريد؟

بله. زماني كه سيّد علي محمّد باب شيرازي در «كربلا» ادّعاي بابيّت كرد، در «نجف»، طلبه‌اي بود كه بسيار روزه مي‌گرفت و بسيار برنامه‌هاي ذكر و دعا و امثال اينها داشت؛ امّا تحت اشراف استاد شايسته‌اي كار نمي‌كرد. سرِ خود، نمازها و عبادات مستحبّي را انجام مي‌داد و روزه مي‌گرفت. يك شب كه در اتاق و پنجره بسته بود، دو نفر مثل ملائكه از سقف پايين آمده، به او مي‌گويند كه تو عبد منتخب خدا شدي، اين شمشير را بگير و به منزل فلان مرجع ديني برو و در خانه‌اش را بزن و گر چه وقت خواب است و خوابيده؛ امّا بيدارش كن و تا او را ديدي، با شمشير گردنش را بزن.

اين فرد هم گول خورده و شمشير را برداشت و رفت. تابستان بود و هوا گرم و مردم از نيمه شب به بعد مي‌توانستند بخوابند. شب از نيمه گذشته بود و تازه آقا به بستر خواب رفته بود و در عالم خواب و بيداري بود كه اين شخص در زد. آقا عبايي بر دوش انداخته و دم در آمدند. وي كه خيلي مرد خوش اخلاق و خوبي بوده، مي‌گويد: چه فرمايشي داري؟ اين طلبه تا چشمش به آقا افتاد، معنويّت ايشان باعث شد بگويد: ببخشيد! من بي‌جا مزاحمتان شدم. مسئله‌اي مي‌خواستم بپرسم كه يادم رفت. دو مرتبه مي‌آيم و مي‌پرسم. ايشان مي‌گويد: برو پسر جان و هر وقت يادت آمد بيا و بپرس. من در خدمتتان هستم.

اين فرد برگشت و در راه با خودش گفت: اگر من اين مرد را كشته بودم، از كجا معلوم كه اشتباه نكرده باشم. به منزل رفت و همين كه در اتاق را بست، آن دو به اصطلاح ملك باز آمدند. البتّه ملك نبودند؛ بلكه شياطين بودند و او تصوّر مي‌كرد آنها ملك هستند. آنها گفتند: چرا فرمان را اجرا نكردي؟ برو و زود اجرا كن؛ و الّا مورد غضب امام زمان(عج) واقع مي‌شوي. اين بندة خدا كه ساده بود، باز بلند شد و رفت.

دفعة دوم رفت و اين بار وقتي آقا آمد بيرون، گفت: آقا حلالم كنيد، من دو دفعه است كه شما را از خواب بيدار كرده و مزاحمتان شده‌ام. دير وقت است و اصل قضيّه اين طور است و قضيّه را براي آقا تعريف كرد. ايشان گفت: پسر جان! اينها از طرف شيطان آمده‌اند. اينها بندگان خدا نيستند. شما كه پيغمبر نيستي كه ملك بر تو نازل شود. خود همين كه اينها آمده‌اند، دليل بر اين است كه از طرف شياطين آمده‌اند. حالا برو و تا آمدند، شما فلان ذكر را بگو تا از شرّ آنها محفوظ بماني.

وقتي آن طلبه وارد حجره شده و در را بست، براي بار سوم آن دو ملك قلّابي از سقف پايين آمدند و به او تشر زدند: چرا اجرا نكردي؟ بعد هم گفتند: اين شخص قابل هدايت نيست، برويم سراغ سيّد علي محمّد باب شيرازي. فرداي آن روز، سر و صدا برآمد كه در «نجف»، طلبه‌اي كه از شاگردان سيّد كاظم رشتي بوده و شيخي سبك بوده، ادّعا كرده است كه من باب امام زمان(عج) هستم. در ضمن هجده ماه تبليغات، تنها چند نفر به ايشان گرويدند و اين مقدّمة ادّعاي بعدي ايشان شد كه گفت: من خود امام زمان هستم. بعد از مدّتي گفت: من پيغمبر خدا هستم و بعد از مدّتي گفت: من خود خدا هستم.

فراموش نكنيم ساكنان ملكوت، قدرت‌هاي مخصوص به خود دارند و حتّي هر شيطان نيز كارهايي می‌تواند انجام دهد و انسان بايد با توكّل به خدا راه برود و استاد صالحي داشته باشد كه مسائل را با وي در ميان بگذارد. حالا اگر استاد هم نبود، با علمايي كه مورد وثوق هستند، مشورت كند.

چيزي كه تذكّر آن بسيار لازم مي‌نمايد، اين است كه حضرت مهدي(عج) در ايّام غيب، ما را به كي سپرده است؟

«وَ أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَهُ فَارْجِعُوا فِيهَا إِلَی رُوَاهِ حَدِيثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَ أَنَا حُجَّهُ اللهِ؛9

امّا در خصوص مشكلات و پيشامدهاي خود، به مجتهدان در احاديث،(مراجع تقليد) مراجعه كنيد. همانا آنان، حجّت ميان من و شما و من حجّت ميان خدا و آنان هستم.»

بايد حتماً به مراجع تقليد مراجعه كرد؛ مرجع جامع‌الشّرايطي كه از مسائل عرفاني و معنوي هم اطّلاعات مفصّلي داشته باشد. اوست كه می‌تواند راهنماي خوبي باشد؛ زیرا زحمت كشيده، مطالعه هم داشته، رياضت هم كشيده و بزرگاني را هم ديده است. انسان، معصوم نيست كه اشتباه نكند. هر جا كه خود انسان احساس كرد كه دارد اشتباه مي‌كند، حتماً خودش را به يكي از مراجع برساند. الحمدالله نعمت هم كه فراوان است. در «قم»، «مشهد»، «نجف»، «تهران» شخص به يكي از مراجع رجوع كند و بگويد كه مثلاً فلان مسئله و مشكل پيش آمده است؛ مثل همان شخص كه گفت: من سه شب است كه دارم اينها را مي‌بينم، اينها چي هستند: ملائكند، اجنّه‌اند، شياطينند؟

نبايد تكرو بود. يكي از استادان بزرگوار ما مي‌فرمودند: اين شخص چنين و چنان كرد؛ امّا چون آن فرد متشرّع و متديّن بود، نگذاشته كه پرت شود و اگر خداي نخواسته امر آن دو شيطان را اجرا كرده بود و آن مرد را شهيد نموده بود، آن وقت ديگر، ايماني برايش باقي نمي‌ماند و جزو حزب شيطان قرار مي‌گرفت.

رؤيت، مكاشفه و رؤيا و حدّ و مرز آنها

• فرق ميان رؤيت، مكاشفه و رؤيا و حدّ و مرز آنها چيست؟10 با چه مقدّمات و تمهيداتي، می‌توان به مراتب عالي، از رؤياي صادقه تا ديدار رسيد؟

آنچه به ذهن من مي‌رسد، اين است كه «رؤيت» به معناي ديدار عادي است؛ مثل اينكه من الآن شما را رؤيت مي‌كنم و بالعيان همديگر را مي‌بينيم؛ ولي «مكاشفه» يك نوع خواب است كه در بيداري انجام مي‌گيرد؛ مانند مكاشفة حاج سيّد احمد رشتي كه شيخ عبّاس قمي آن را در «مفاتيح» نوشته است. درست است، چنين اتّفاقي براي حاج سيّد احمد رشتي افتاده است؛ امّا اینكه ايشان در آن وقت شب و در بيابان كه برف هم باريده بود، ماندند و مجبور شدند بنشينند تا به كاروان برسند، باغباني در باغ مجاور با بيل به شاخه‌ها مي‌زند تا برگ آنها پايين بريزد، نشان مي‌دهد ماجرا يك مكاشفه بوده است.

به فرض كه حضرت در آنجا، باغ ميوه‌اي هم داشته باشند، مگر لازم است كه درختان را تكان بدهند تا برگ‌هاي آن بريزد؟ اصلاً معمول نيست كه باغبان اين كار را انجام دهد و بعدش هم اگر ايشان حضرت بوده، مي‌توانستند او را آني به مقصد برسانند و لازم نبود كه او را معطّل كنند كه «زيارت عاشورا» بخواند و بگويد: چرا عاشورا نمي‌خواني، عاشورا، عاشورا، عاشورا!

كسي كه در آن برف و يخبندان است، وقتي هم زيارت عاشورا را با صد لعن و صد سلام بخواند و «زيارت جامعه كبيره» را با آن عرض و طول و بعد هم نافله بخواند، صد دفعه منجمد می‌شود؛ لذا قطعاً مكاشفه بوده، يعني در عرض يك آن و يك لحظه، به او نشان داده‌اند. اين،

نوعي مكاشفه است، نه رؤيت و معاينه و نه خواب كه بي‌نتيجه باشد. حالتي بين خواب و بيداري است. البتّه فراموش نكنيم كه مكاشفه، حجّت شرعي نيست؛ چون دو نحوه مكاشفه وجود دارد: رحماني و شيطاني و بازشناسي آن دو در بعضي مواقع مشكل است. از اين جهت، حجّت نيست. فقط عقل، اجماع، كتاب و سنّت حجّت است؛ امّا خواب و مكاشفه و امثال اينها حجّت شرعي نيستند.

شخصي نقل مي‌كرد: من يك دفعه در قم و در ايّام تحصيل، یک روز بعدازظهر، يقيناً از خواب بيدار شده بودم، امّا بلند نشدم و همين طور كه دراز كشيده بودم، پلك هم نمي‌زدم، در اختيار خودم نبودم. ديدم يك پيرمرد بسيار نوراني پهلوي من نشسته و مي‌گويد: ما مي‌خواهيم تا دوازده روز ديگر مقدّمات اسم اعظم را به شما تعليم دهيم. من چون با لب و زبان نمي‌توانستم جواب دهم، در دلم جواب دادم كه اگر بيشتر هم طول بكشد، من حرفي ندارم ولي امرتان را بفرماييد كه چيست؟ فرمودند: در ملاقات بعدي. در اين بين، خانم آمد و در را باز كرد و گفت: فلاني. ديد من جواب نمي‌دهم. با خودش گفته بود كه شوهرم خواب است يا بيدار؟ هم چشمانش باز است و هم انگار خواب است.

حتّي اين حرف را من شنيدم. دقيقاً در مرز دو عالم بودم. در آن واحد، هم پيرمرد را و هم همسرم را مي‌ديدم. از جايم هم تكان نخوردم كه بفهمند، بيدارم. همزمان، هم طبيعت را و هم ماوراء طبيعت را مي‌ديدم، هم محسوس و هم غيرمحسوس را مشاهده مي‌كردم. حالم عادي شده، از جاي خودم برخاستم.

وقتي بلند شدم، خانم گفت: شما خواب بودي يا بيدار؟ گفتم: هم خواب بودم و هم بيدار. شما آمديد داخل و اينها را گفتيد؟ گفت: بله درست است. وي نقل مي‌كرد: دوازده روز نشده بود كه دو مرتبه همين حالت پيش آمد. دفعة دوم هم در حالتي بود كه مي‌خواستم بخوابم يا مي‌خواستم بيدار شوم، در يكي از اين دو حالت بود. ايشان آمد و فرمودند: الحمدلله، آماده شدي. من به شما تعليم مي‌دهم و آن دو تا دستور است كه اگر اين دو تا دستور را عمل بكني، موفّق مي‌شوي به اسم اعظم برسي.

من فكر كردم ايشان مي‌خواهد ذكري را به ما تعليم دهد؛ امّا بعد ايشان فرمودند: ادب و مودّت، ادب در مقابل خدا و محبّت و عشق به خدا و همين طور با خلق خدا؛ يعني ادب با خلق خدا و محبّت به خلق خدا. اگر كسي مدّتي اين را مداومت بكند، آمادگي براي تعليم اسم اعظم پيدا مي‌كند. اين را گفت و غايب شد؛ ولي من نپرسيدم كه تو كي هستي، چه كاره‌اي؟ احتمال اينكه اين ماجرا شيطاني باشد، خيلي كم است؛ يعني يك درصد هم احتمال شيطاني بودن وجود ندارد؛ چون تعليم، تعليم خوبي بود. اگر فرض كنيد - نعوذ بالله- به انسان بگويند: شما نماز صبح نخوان؛ اين شيطاني است. يا بگويد نماز صبح را سه ركعت بخوان؛ اين شيطاني است. هر چه برخلاف دستورات خدا يا بر خلاف دستورات خاتم الانبياء(ص) و ائمّة اثني عشر(ع) باشد، اين رحماني نيست؛ بلكه شيطاني است.

راه تحصیل رؤیای صادق و مکاشفه

• اگر كسي بخواهد رؤياي صادقه يا مكاشفه‌اي برايش پيش بيايد، بايد چه مقدّماتي فراهم كند؟ و آيا ممكن است چنين امري براي هر كسي اتّفاق بيفتد؟

اين مسائل، مقداري به ساختار آفرينش انسان ربط دارد؛ يعني كساني هستند كه قوّة خيال آنها خيلي ضعيف و قواي عقلاني آنها قوي است. غالباً براي چنين افرادي، مكاشفه كم پيش مي‌آيد يا اصلاً مكاشفه پيش نمي‌آيد. خيال، نعمت خوبي است. البتّه خيال، غير از فكر و عقل است. خود خيال در حدّ خودش، نعمت خوبي است. مطالب ملكوت را روح انسان دريافت مي‌كند و چيزي كه به آن صورت مي‌دهد، قوّه خيال است؛ مثلاً شما اگر در خواب ببينيد كه ملكي آمد و به شما يك ليوان شير داد، تعبيرش اين است كه شما به زودي استادي را ملاقات خواهيد كرد كه به شما علم خواهد آموخت. اين حقيقت را روح شما دريافته و اين بشارت را دريافته و خوب هم دريافت كرده است. اگر بخواهند به انسان تفهيم كنند، يا بايد با لفظ و كلام باشد يا با تصوير و صورت. قوّه خيال اينجاست كه به كار مي‌آيد و به كمك قوّه تخيّل، صورت علم به صورت شير يا لبن يا به صورت مَلك يا حتّی می‌تواند به شكل حضرت خضر(ع) باشد. البتّه منظور حضرت خضر(ع) اصلي نيست؛ بلكه استادي خضر صفت، دست شما را خواهد گرفت. مكاشفه هم مثل خواب، تعبير دارد و از نظر قاموس و لغت مثل همند. عالم برزخ، عالم مكاشفه و عالم خواب، خيلي قريب‌الافق به هم هستند. هر كس تعبير خواب بلد باشد، تعبير مكاشفه و تعبير برزخي هم می‌تواند بگويد.

اگر كسي در يكي از اينها وارد نباشد، در دو تاي ديگر هم وارد نيست. اين هم از ساختمان خلقت شخص، متأثّر است؛ ولي چيزي كه سبب می‌شود انسان زود اين حالت را پيدا بكند، مداومت بر تلاوت اين آيه است:

«مَنْ يَتَّقِ اللهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً ٭ وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللهُ لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدْراً.»11

اين آيه را انسان بايد هر روز به اندازة خاصّي بخواند. اين را هم بگويم كه داشتن مكاشفه، دليل بر كمال شخص و نداشتن آن، دليل بر نقص فرد نيست؛ چون راه‌ها مختلف است، ممكن است عارفاني هم به مقصد رسيده باشند كه در اين مسير طولاني، اصلاً مكاشفه‌اي برايشان رخ نداده است و اين امكان دارد. از آيت‌الله قاضي(ره) نقل مي‌كنند كه در دوران سلوكش تا سال‌هاي متمادي، اصلاً مكاشفه‌اي برايش رخ نداد و بعداً به ايشان عطا شد. اين بستگي به ساختمان فكري و ذهني انسان دارد. خدا رحمت كند شيخ رجبعلي خياط و همچنين بزرگواري به نام آيت‌الله صدرالله فاطمي را؛ این دو در مكاشفه، عجيب بودند. من آيت‌الله فاطمي را يك دفعه در «مشهد» ملاقات كردم. متأسّفانه كسي احوال ايشان را ننوشته است. همچنین ديگراني كه عموماً ناشناس مانده‌اند.

امکان دیدار در غیبت؛ توفیق عمومی یا خواص

• آيا اساساً امكان تشرّف در عصر غيبت وجود دارد؟ اگر جواب مثبت است، اين امكان براي عموم است يا خصوص؟

آري امكان تشرّف در عصر غيبت وجود دارد؛ امّا نه براي همه. اشخاصي در رديف عليّ بن مهزيار، آيت‌الله سيّد مهدي بحرالعلوم، آيت‌الله شيخ احمد مقدّس اردبيلي، آيت‌الله سيّد علي بن طاووس، اسماعيل هرقلي، محمّد بحريني در قضيّه انار وزير ناصبي.12 تا زماني كه نياز علمي و سلوكي ما را استادان محترم حوزه‌هاي علميّه و علماي اعلام بتوانند برآورده كنند، وقت ملاقات نيست. ما خودمان هم بايد انصاف بدهيم، شخصيّتي كه اين قدر افقش بالا است، ما نبايد توقّع داشته باشيم كه وقتش را با ما تلف كند؛ گر چه آن بزرگوار، به خاطر خدا همة دردسرها را تحمّل مي‌كند.

من كه ملول گشتمي از نفس فرشتگان

قال و مقال عالمي مي‌كشم از براي تو

خلاصه اينكه حضرت از اكثر شيعيان غايبند؛ ولي از كمال‌يافتگان جامعه، غايب نيستند. اگر به صدق و صحبت كلام تشرّف‌يافتگان يقين داشته باشيم، ده درصد آنها، اوتاد يا ابدال را ديده‌اند. بيست درصد آنها، مكاشفة رحماني بوده و بيست درصد هم مكاشفات شيطاني بوده است؛ يعني شياطين خودشان را به جای حضرت مهدي(عج) معرفي كرده‌اند. چهل درصد هم، علما و عرفايي كه به كمال رسيده‌اند و صاحب ولايت تكويني جزئيّه شده‌اند؛ ولي مانند ابدال، صاحب منصب نيستند؛ مثلاً برخورد مي‌كنيد به قصّه‌اي در يكي از «مساجد اصفهان» كه كسي گفت:

وارد مسجد شدم، ديدم آقايي کنار حوض با حوصله وضو مي‌گيرد. گفتم: آقا زود باش با اين حوصله كه وضو مي‌گيري، اصلاً به نماز نمي‌رسي، زود باش كه امام جماعت دارد به ركوع مي‌رود. آن مرد در جواب گفت: «دَعه إنّه رجلٌ دهنّيٌ» عربي جواب داد؛ يعني «ولش كن امام جماعت، روغني است يا روغن فروش است.» من هم ديدم كه ايشان اعتنايي به امام جماعت ما نمي‌كند، به جماعت ملحق شدم. بين دو نماز پيش امام جماعت رفته و گفتم: من آقايي را كنار حوض ملاقات كردم و چنين گفت، جريان چيست؟ تا اين را گفتم، امام جماعت نعره‌اي زد و شروع كرد به گريه كردن و گفت: ايشان امام زمان(عج) بوده، تو چرا نفهميدي؟ بعدش ادامه داد: من در نماز در اين فكر بودم كه از سهم امام از اين به بعد مصرف نكنم، شايد شرعاً مسئولیت داشته باشد. لذا در مزرعه‌اي كه از مرحوم پدرم باقي مانده، كنجد مي‌كاريم و روغنش را گرفته و مي‌فروشيم.

اتّفاقاً از مجموع اين داستان مشخّص است كه آن آقا صددرصد امام زمان(عج) نبوده است؛ چون امام زمان(عج) نمي‌آيد و اين طوري آبروي مردم را ببرد. اين چه فرقي با اين دارد كه من بدون گفتن «يا الله» درون خانة همسايه را نگاه كنم. تازه اين بدتر است. بله ايشان، آدم فوق‌العادّه و برجسته‌اي بوده، شيعة زلال پاكيزه و راه رفته‌اي بوده؛ امّا مرد كاملي نبوده است، حتّي در حدّ اوتاد و ابدال هم نبوده است. بندگان خوب خدا كه در رأس آنها چهارده معصوم(ع) هستند، عيوب ما را مي‌بينند و مي‌پوشانند؛ چون مظهر ستاريّت خدا هم هستند؛ در حالي‌كه آن آقا باطن را ديده و ستاريّت نكرده است. فقط فايده‌اش اين بوده كه آن امام جماعت خيلي گريه كرد و متنبّه شد كه ديگر نبايد در نماز، فكر ديگري بكند.

آن ده درصدي كه خود حضرت را ديده‌اند، شرعاً مأمور به كتمان هستند. قطعاً نبايد بگويند، مگر اينكه از جايي درز شده باشد كه آن حرف ديگري است. براي اينكه راه ادّعا براي مدّعيان كذّاب بسته شود؛ يعني مثلاً شما ديده باشي و راست هم بگويي و اين را نقل بكني، فردا در تهران صد نفر مدّعي مي‌شوند كه ما هم ديده‌ايم، مگر ما چه چيزي از شما كم داريم؟ اگر كسي ديد، نبايد بگويد.

شرایط تشرّف

• آيا شرايط خاصّي براي نيل به تشرّف ذكر شده است؟

سؤال بسيار خوبي است و من در اين موضوع خيلي كار كرده‌ام. خلاصه و محصول مطالعاتم، اين شده كه سه شرط براي ملاقات ضروري است:

1. تقواي خالص و عميق و كامل، آدم بي‌تقوا را به جايي راه نمی‌دهند؛

2. عشق و علاقة شديد به حضرت مهدي(عج) تا حدّ بي‌قراري؛ يعني آن قدر در عشق قوي باشد كه واقعاً بي‌تاب و بي‌قرار شده باشد و حالت اضطرار برايش پيش آمده باشد؛

3. مداومت بر اذكار و اوراد مخصوص.

عمل به دستورات فوق، به سالك آمادگي لازم را مي‌بخشد؛ ولي هيچ وقت سالك از امام بزرگوارش(ع) نبايد طلبكار شود. ممكن است سالكي به شرايط فوق عمل بكند و به ملاقات هم موفّق نشود. در «قرآن كريم» است كه خداوند متعال را نمي‌توان محاكمه كرد.

«لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ.»13

نمی‌شود خداوند را مورد محاكمه قرار داد كه مثلاً تو گفتي «ادْعُوني‏ أَسْتَجِبْ لَكُم»14 چرا من دعا كردم و اجابت نكردي؟ ما طلبكار نيستيم؛ بلكه همواره بدهكاريم. در مورد خدا و همچنين در مورد امام زمان(عج) ما بايد محاكمه شويم و از ما سؤال مي‌كنند، ایشان می‌توانند ما را محاكمه كنند كه چرا نمازت را بدون حضور قلب خواندي؟ ولي من نمي‌توانم خدا را محاكمه كنم.

در بعضي از روايات، از ائمّة معصومان(ع) نقل شده كه هر كس مي‌خواهد به ديدار حضرت نايل شود، به مدّت يك سال، بايد هر شب اين شش سوره را به طور مرتّب بخواند: «حشر»، «حديد»، «صف»، «تغابن»، »جمعه» و «أعلي».15 شب جمعه يك سورة ديگر هم به آنها اضافه می‌شود و آن سورة اسراء است.16 گفته شده كساني كه موفّق به خواندن آنها شده‌اند يا با خود حضرت ملاقات كرده‌اند يا با يكي از اوتاد و ابدال.

مرحوم شيخ عبدالكريم حائري(ره) يك اربعين رياضت كشيد كه آقا را ملاقات كند؛ ولي بعد از چهل روز، يكي از اوتاد را ملاقات كرد. خودش به فرزندان و بعضي از دوستان به صورت خصوصي عرض نموده بود. پسرشان آيت‌الله مرتضي حائري نيز كه مرد فاضل و بسيار فوق‌العادّه‌اي بود؛ خدا رحمتشان كند. دو، سه تا خاطره با ايشان دارم. يك بار كه من ايشان را از مسجد تا منزلشان بدرقه مي‌كردم، گاهي وقت‌ها اين طوري و بين راه مزاحمشان مي‌شدم تا وقتشان گرفته نشود، وقتي مي‌خواستند وارد خانه شوند، به من گفتند: پسر جان! الحمدالله روي جانت رو به خدا است. مواظب باش كه جامعه خراب

است، به جامعه خوش بين نباش. خداي نكرده اعمال و افكار افراد نامطلوب و گنهكار، روي تو را از خدا برنگرداند. الآن در حال حاضر، رو به قبلة هستي. مقصود قبلة جان است. قبلة جسم، خانة كعبه و قبلة جان خداست. ما بايد دائماً رو به بالا باشيم. هيچ آني، حتّی يك ثانيه در هيچ شرايطي، نبايد دست از اين قبله برداريم. دائماً بايد روحمان متوجّه به خدا باشد. همين سؤال را از خدمت علّامه طباطبائي(ره) نيز پرسيدند، ايشان فرمودند: سه شرط دارد:

اوّل، تقواي خالص و عميق و كامل؛

دوم، عشق و علاقة شديد به حضرت حجّت بن الحسن(عج)؛

سوم، زيارت آل ياسين.

بعد فرمودند اين زيارت آل ياسين كه در مفاتيح آمده، گرچه درست است و از معصوم: نقل شده، امّا زيارت ديگري است كه (سلامٌ علي آل ياسين) دارد، امّا طولاني‌تر از اين است و بايد آن را بخوانند. چهل روز بخوانيد، كافي است.

البتّه اين سؤال را من از بزرگان ديگري سؤال كردم. باز همين جواب را دادند.

اوتاد و ابدال

• از وجود حلقه‌هاي ياران امام صحبت شد. (اوتاد و ابدال) ضمن معرفي اين حلقه، دايرة وظايف و اختيارات ايشان چگونه است؟ آيا جز اينان، در ميان مردم تربیت شده، ممكن است حامل مأموریت از سوي امام بشوند؟ نمونه و شواهد آن در گذشته و حال كدامند؟

در «دعاي امّ داوود» از حضرت صادق(ع) رسيده كه «اللهُمَّ صَلِّ عَلَی الْأَبْدَالِ وَ الْأَوْتَاد»17 پس معلوم می‌شود كه خبري هست؛ ولي بايد بدانيم كه ياران امام زمان(عج)، منحصر به چند نفر ابدال و اوتاد نيستند. روحانیّت شيعه كه حافظان فرهنگ تشيّع بوده‌اند، ياران فرهنگي امام زمان(عج) هستند، نيروي مسلّح تشيّع، ياران نظامي امام زمان(عج) هستند،. فقها و مراجعي كه نگهبان دين و مذهب هستند، به قول خود حضرت حجّت(عج) «فَإِنَّهُمْ حُجَّتِي عَلَيْكُمْ وَ أَنَا حُجَّهُ اللهِ»18 ياران ارشد امام زمان(عج) و حجّت‌هاي او هستند. در حقيقت همة شيعيان، ياران امام زمان(عج) هستند. وليّ فقيه، حاكم و اولوالأمر و نايب عالم امام زمان(عج) در دوران غيبت است. وليّ فقيه وقتي در مسائل حكومت اسلامي اظهار نظر مي‌فرمايد و حكمي را دستور مي‌دهد، بايد تمام مسلمانان، حتّي اوتاد و ابدال از آن حكم اطاعت كنند. اوتاد و ابدال، مانند اصحاب دفتري امام زمان(عج) هستند كه در مأموریت‌هاي ويژه و در فرصت‌هاي فوق‌العادّه، مأموریت‌هايي انجام می‌دهند؛ مانند فتوايي كه يكي از مراجع قديم به اشتباه دربارة دفن زن حامله گفت.حضرت(عج) مأموري فرستادند و به آن مأمور فرمودند: «برو و بگو: آقا مي‌فرمايد...» آقا منظورش امام زمان(عج) بود؛ ولي مستمعين فكر مي‌كردند آقا، منظور آن عالم است. پس از دفن، آن مرجع بزرگوار در مجلس ترحيم آن بانو شركت مي‌فرمايد. ايشان خبر نداشت كه چه اتّفاقي افتاده است. فكر مي‌كرد بچّه به همراه مادر دفن شده است. ايشان به خيال خودش، حكم خدا را بيان كرده است. شوهر آن زن ضمن تشكّر از زحمتي كه كشيده‌اند، گفت: از بابت مأموري كه فرستاديد و فرموديد اوّل بچّه را بيرون بياوريد و سپس آن مادر را دفن كنيد، تشكّر مي‌كنم.

آن مرجع گفت: من كه كسي را نفرستادم. چنان پشيمان شد كه تصميم گرفت ديگر فتوا ندهد و از فتوا دادن خودداري مي‌كرد. مأمور ديگري آمد و از قول حضرت(عج) گفت: شما در مسند افتاء بمانيد. ما هواي شما را داريم.19

امثال اين قصّه در تاريخ ما فراوان وجود دارد.

• با تشکّر از شما که در این گفت‌وگو شرکت کردید.

پی‌نوشت‌ها: