چرا حضرت ولیّ عصر(عج) به صورت موقت ظهور نمی‌کنند؟

آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی

سؤال: چرا حضرت ولیّ عصر(ع) برای رفع ظلم و ارشاد مردم تا حدودی که ممکن است، ظاهر نمی‌شوند که به دوستان، شیعیان و حق‌پرستان مددی برساند و هر زمان خطری برای ذات شریفشان پیش آمد یا مصلحتی اقتضا کرد، دوباره غایب شوند؟

این نحو ظهور و غیبت، خلاف مصالح تربیتی جامعه است و مانند مداخلة یک قوّة مستمرّ غیبی در کار اختیار بشر و سلب اختیار از انسان می‌باشد و بالأخره با هدف خلقت انسان، تکامل عادّی و اختیاری و سیر ارادی و تدریجی او به سوی کمالی که:

«إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَليهِ فَجَعَلْناهُ سَميعاً بَصيرا؛1

ما او را از آب نطفة مختلط خلق کردیم و دارای قوای چشم و گوش گردانیدیم.»

آن را بیان می‌دارد، سازگار نیست و موجب وقوف و بازماندن بشر از سیر ترقّی و کمال است. این رخداد مانند آن است که همه‌چیز، وابسته به معجزه گردد و جریان طبیعی و عادی که سنّت خدا بر آن قرار دارد، متروک شود.

ما می‌دانیم که شرایط و مقدّمات ظهور، به طور ناگهانی حاصل نمی‌شود، (این نکته با مسئلة دفعی و ناگهانی بودن ظهور آن حضرت، که حسب روایات، اصل مسلّم ظهور آن حضرت است، منافات ندارد؛ زیرا غرض ما از این شرایط و مقدّمات، اموری است که حسب اراده و حکمت باری‌تعالی، قبل از ظهور، باید تحقّق یافته باشد؛ به طوری که ظهور ناگهانی، موجب آن تحوّل عظیم و تغییر مسیر حرکت جهان گردد؛ بلکه از قرن‌ها پیش و به تدریج فراهم می‌گردد و دنیا به سوی آن پیش می‌رود و از آن استقبال می‌نماید. ظهور، نتیجة حرکت و سیر جامعة انسانی و تحوّلات فکری مختلف و دیدن مکتب‌ها و کلاس‌های متعدّد بسیاری است.

چنان‌که می‌دانیم، از مقدّمات و شرایط ظهور آن حضرت این است که باید سطح اندیشه و طرز تفکّر مردم، آمادگی برای ظهور و قبول حکومت واحد و جهانی اسلام را داشته باشد و این ویژگی در اثر سیر عادی جامعه در جهات علمی، فکری، سیاسی و اجتماعی حاصل می‌گردد و این نحو غیبت و ظهور، غیبت در عین ظهور‌های پراکنده، مانع از حصول این اهداف و موجب غیرعادی شدن وضع رشد و ترقّی افراد و جوامع خواهد شد. به علاوه، این ظهور و اختفا، اگر ملازم با شناختن شخص امام(ع) باشد، لازمة آن این است که هر وقت در بین حوادث، به حسب وضع عادی، اهل باطل به حسب ظاهر غالب شده و آن حضرت(عج) در خطر افتادند، ایشان که برنامه‌اش یک سلوک عادی و رهبری متعارف رهبران الهی است، برای حفظ جانش که ودیعة خدا برای ظهور کلّی است، مختفی گردد و مردم را تنها بگذارد. بدیهی است که این برنامه، عکس‌العمل مساعدی نخواهد داشت و اگر با شناختن ایشان ملازم نباشد و به طور ناشناس باشند، این ظهور و غیبت نیست؛ بلکه استمرار غیبت است؛ زیرا که با مداخله داشتن در امور، به حسب امکان و مصالح، که البتّه هست؛ هرچند ما نحوة دخالت ایشان را ندانیم؛ از کجا که آن حضرت، مثلاً در جنگ‌های صلیبی شرکت نکرده

باشند؛ منتهی تحت فرمان کسی نبوده‌اند؟ یا اینکه اصحاب و خواصّ آن حضرت به فرمان ایشان شرکت نجسته‌اند؟

ما در حوادث بسیار، تأثیر غیبی می‌بینیم که اگر عنایت غیبی نبود، وضع آن حوادث طور دیگر گشته و فاتحة اسلام خوانده شده بود یا صدمات جبران‌ناپذیری وارد می‌شد. این حوادث، بسیار است؛ حتّی در عصر خود ما نیز می‌توانیم مواردی را نشان بدهیم که در بعضی از امور و کارها و حوادث وارد می‌شوند.

حال اسم آنها هرچه باشد، رجال الغیب یا ابدال یا اوتاد یا اصحاب خاصّ امام(عج) بالأخره معلوم است که تحت نظر و فرمان ولیّ امر(عج) انجام وظیفه می‌نمایند.

در نتیجه: آن‌چنان نیست که امام(ع) در عصر غیبت، به طور کلّی از امور رعیّت خود و جریان اوضاع برکنار و بی‌تفاوت باشند و شاید فرمایش رسول اکرم(ص) در حدیث جابر، اشاره به همین نکته باشد. آنجا که جابر عرضه داشت:

فَهَلْ يَقَعُ لِشِيعَتِهِ الِانْتِفَاعُ بِهِ فِي غَيْبَتِهِ؟ فَقَالَ(ص): «إِي وَ الَّذِي بَعَثَنِي بِالنُّبُوَّةِ إِنَّهُمْ يَسْتَضِيئُونَ بِنُورِهِ وَ يَنْتَفِعُونَ بِوَلَايَتِهِ فِي غَيْبَتِهِ كَانْتِفَاعِ النَّاسِ بِالشَّمْسِ وَ إِنْ تَجَلَّلَهَا سَحَاب‏؛2

جابر پرسید: آیا شیعة او در عصر غیبتش از او نفع می‌برند؟ حضرت فرمودند: «آری! سوگند به آن کس که مرا به پیغمبری برانگیخت، در دوران غیبت او، به نور او روشنی می‌گیرند و به ولایت او بهره‌مند می‌شوند، مانند سودبری مردم از آفتاب پشت ابر.»

یکی از اقسام استضائه و انتفاع از وجود امام(ع) همین مداخلات و تصرّفات است که دلیل بر این است که امام(عج)، امر شیعیان را مهمل نگذارده و رها نفرموده است؛ چنان‌که از آن حضرت در «احتجاج» طبرسی روایت شده است که فرمودند:

«إِنَّا غَيْرُ مُهْمِلينَ لِمُرَاعَاتِكُمْ وَ لَا نَاسِينَ لِذِكْرِكُمْ وَ لَوْ لَا ذَلِكَ لَنَزَلَ بِكُمُ اللاْوَاءُ وَ اصْطَلَمَكُمُ الْاعْدَاء؛3

ما در مراعات شما کوتاهی نمی‌کنیم و شما را فراموش نمی‌نماییم و اگر این نبود، شرّ و بدی بر شما نازل می‌گشت و دشمنان بر شما مستولی می‌گردیدند.»

در اینجا مناسب است به این مسئله هم توجّه شود که این درک شیعه و ایمان به اینکه حضرت در پشت پرده، پشتیبان آنهاست و آنها را در مقاصد و اهداف اسلامی به انحای مختلف و مناسب یاری می‌دهد، نهضت‌ها و حرکات اسلامی و جنبش‌ها را مایه می‌دهد و انسان‌ها را امیدوار می‌سازد و به جهاد و کوشش بیشتر برای برقراری نظام اسلامی تشویق می‌نماید.

آخرین نکته:

آخرین نکته‌ای که در اینجا تذکّر آن لازم است، اینکه: این طرح‌ها و پرسش‌ها در برابر یک امر واقع شده غیبت امام(عج) از جانب افرادی که در تعیین برنامة آن حضرت صلاحیت دخالت ندارند، اگر از جنبة فکری تا حدّی مفید شمرده شود، از جنبة عملی اثری ندارد و واقعیت را عوض نمی‌کند.

غیبت به این نحو که واقع شده، واقع شده است؛ مثل اینکه انسان یا مخلوقات دیگر، همه و همه، به همین نحو که آفریده شده‌اند، آفریده شده‌اند و گفتن اینکه چرا این چنین شده و چرا آن‌چنان نشده است، در کار دیگری و در دایرة اختیار و سلطنت و مالکیت و آزادی دیگری، خصوصاً خدای عالم قادر مختار حکیم، دخالت بیهوه است و به فرمایش حکیم طوسی:

هر چیز که هست آن‌چنان می‌باید

و آن چیز که آن‌چنان نمی‌باید نیست

بنابراین، از جنبة عملی باید به برنامة این امر واقع شده، توجّه داشت و تکالیف و وظایفی را که داریم انجام دهیم. آنچه واقع نشده است، نه با حیات و نه با معاش ما و نه با دنیا و نه با آخرت ما ارتباط ندارد.

پی‌نوشت‌ها: