دیدگاه‌ها دربارة چرایی غیبت

اشاره: به رغم گذشت قرن‌ها از آغاز غیبت امام زمان(ع)، باید اذعان داشت که هنوز همة ابعاد این موضوع بر ما روشن نشده و بسیاری از پرسش‌های مطرح در این زمینه، پاسخ‌های درخوری نیافته‌اند. از این‌رو می‌توان گفت که بحث از غیبت، همچنان نیاز روز جامعة ماست و با پرداختن مناسب به این بحث می‌توان به راه‌کارهایی برای چگونگی سامان دادن زندگی فردی و اجتماعی در دوران غیبت و چگونگی پایان دادن به این دوران دست یافت. با توجّه به این ضرورت‌ها، به سراغ تعدادی از دانشوران حوزه رفتیم و از آنها خواستیم به این پرسش‌ها پاسخ بدهند. حاصل این پرسش و پاسخ اقتراحی شد که اکنون خدمت شما عرضه شده است. عزیزانی که در این اقتراح شرکت کرده‌اند، عبارتند از: حجج الاسلام و المسلمین آقایان سیّد محمود بحرالعلوم میردامادی، علی رهبر، مهدی طائب، علی اکبر مهدی پور و جعفر ناصری.

معنا و مفهوم غیبت

به نظر می‌رسید پیش از هر چیز ضروری است که معنا و مفهوم «غیبت» مشخّص شود؛ از همین رو نظر حاضران در اقتراح را در این باره جویا شدیم. حجّت الاسلام رهبر به عنوان نخستین پاسخگوی پرسش، به بیان دو دیدگاه در دسترس نبودن و ناشناس نبودن امام زمان(ع) پرداخت. وی بدون نام بردن از گویندة دیدگاه اوّل، رویکرد او را توضیح داده و پس از آن، با بیان روایات و مستندات خود، دیدگاه دوم یعنی ناشناس بودن امام زمان(ع) را برمی‌گزیند.

حجّت الاسلام علی رهبر: دو تفسیر در مورد غیبت در لسان روایات آمده است: تفسیر اوّل اینکه امام زمان(ع) در دسترس مردم نیست. یکی از بزرگان اخلاقی ما در یک سخنرانی فرمودند که حتّی بعید نیست آقا در یک نقطه دوردست زمین باشند. البتّه به عنوان یک احتمال با این قضیه برخورد می‌کردند. این در دسترس مردم نبودن یا به این صورت است که آن حضرت در نقطه‌ای در بیابان‌های دوردست یا منطقه‌ای که مردم به راحتی نمی‌توانند به آن دسترسی داشته باشند، زندگی می‌کنند، یا به تعبیر آن عالم، بعید نیست اصلاً آن حضرت(ع) از زمین ما فاصله داشته باشند. این دیدگاه مطلوب و پسندیده به نظر نمی‌آید.

تفسیر دوم از غیبت این است که حضرت در میان مردم هستند؛ ولی ایشان به گونه‌ای تصرّف می‌کنند که شناخته نشوند. بسیاری از دیدارهایی که شخصیّت ‌های بزرگ با آقا امام زمان(ع) داشته‌اند، همین‌گونه بوده است که گاهی آقا تصرّف می‌کردند امّا بعد از اتمام ملاقات، افراد متوجّه می‌شدند که خدمت حضرت رسیده‌اند. استتار حضرت به این شکل، معجزه محسوب می‌شود. وقتی به روایات سر می‌زنیم - مخصوصاً جلد 51 و 52 «بحارالانوار» - و روایات را نگاه می‌کنیم، این دیدگاه تقویت می‌شود که آن حضرت از مردم دوری

گزیده‌اند. البتّه این منافاتی با تفسیر دوم از غیبت ندارد. اگر با هم مروری بر این روایت داشته باشیم، آن نکته مورد نظر را توضیح خواهم داد. از امام سجاد(ع) نقل شده است که فرمودند:

«قائم ما(ع) سنّت‌هایی از سنن انبیاء را دارد. سنّتی از حضرت آدم، سنّتی از حضرت نوح، سنّتی از حضرت ابراهیم، سنّتی از حضرت موسی، سنّتی از حضرت عیسی، سنّتی از حضرت ایّوب و سنّتی از حضرت محمّد(ص). آن سنّتی که از آدم و نوح دارد، طول عمر است. سنّتی که از ابراهیم دارد، مخفی بودن ولادت و دوری گزیدن از مردم (اعتزال) است. سنّت مشابه حضرت موسی خوف و غیبت است.»

آن خوف لازم نیست خوف شخصی باشد، گاهی آدم به خاطر خدا باید از خود مراقبت کند و بترسد آن مراقبتی که رسالت اوست، آسیب نبیند. وقتی که ما به امام زمان(ع) می‌گوییم «خائف» نه اینکه بر خویشتن بترسند، بلکه می‌ترسند که مبادا سنّت الهی آسیب ببیند؛ زیرا آن سنّت باید محفوظ بماند.

«سنّتی که از حضرت عیسی(ع) دارند، این است که مردم در مورد او اختلاف دارند. سنّتی که از حضرت ایّوب دارند این است که فرج ایشان بعد از فشارها و مشکلات است و سنّتی که از حضرت محمّد(ص) دارند، قیام با شمشیر است.»1

حضرت رسول(ص) به ناچار درگیر شدند و جنگ‌های فراوانی در زمان ایشان شکل گرفت تا بالأخره مشرکان سرکوب شدند.

به نظر می‌آید تعبیر دوری گزیدن از مردم یا «اعتزال»، دیدگاه اوّل را تأیید می‌کند که آقا در دسترس مردم نیستند؛ ولی ما به روایات که مراجعه می‌کنیم، گاهی تعبیر «خورشید پشت ابر»2 مطرح شده است؛ یعنی شما مشکل دارید و چیزی مانع دیدار حضرت شده است:

میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست‌‌

تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز

تمام این ملاقات ها هم نشان می‌دهد که بحث «اعتزال» به این صورت مطرح نیست؛ البتّه ممکن است برخی دفاع کنند که «اعتزال» هست؛ ولی حضرت به هنگام اضطرار به سراغ افراد می‌آیند یا یارانشان را به سراغ افراد می‌فرستند؛ امّا این نحوه زندگی آن حضرت، که آقا میان مردم بدون اینکه شناخته شوند، زندگی کنند، با تعبیر اعتزال هیچ منافاتی ندارد؛ چون ازآن سو هم بحث خورشید پشت ابر و بهره‌مندی از پرتو خورشید که روزآفرین و حرارت‌زاست در روایات ما آمده است.

حجّت الاسلام والمسلمین طائب امّا معنای غیبت را نادیدنی بودن امام زمان(ع) دانسته و به استناد روایات، غیبت را به معنای نبودن حضوری شخص امام زمان(ع) در میان مردم می‌داند.

حجّت الاسلام و المسلمین مهدی طائب: غیبت در اصطلاح به معنای غائب بودن و ناپیدا بودن فرد از نقطه‌ای و منطقه‌ای است؛ یعنی کلمه غیبت، خودش به معنی ناپیدا بودن است منتهی در هر جای یک معنا دارد. می‌گویند، فلانی غایب است، یعنی او را نمی‌بینیم و حضور

عملیّاتی ندارد و سکوت کرده است.

بنابراین غیبت یک نوع تناسبی با حضور دارد؛ ولی معنای حضور چیست تا غیبت معنا شود. در لسان روایات، غیبت، به معنای نبودن حضوری شخص امام زمان(ع) در میان مردم است. آنچه که از غیبت در ذهن می‌آید، این است که: مردم ایشان را نمی‌بینند؛ بنابراین بیشتر بر میان مردم نبودن شخص آن حضرت(ع) تأکید شده است نسبت به سایر ائمّه(ع) که شخصشان در بین مردم بوده است؛ مگر اینکه گاهی به زندان می‌افتادند.

حجّت الاسلام مهدی‌پور نیز به تبیین مفصّل غیبت از منظر ریشة آن (غیب) با استفاده از آیات و روایات پرداخت و غیبت را پوشیدگی از دیدگان مردم تعریف نمود.

حجّت الاسلام والمسلمین علی اکبر مهدی‌پور: در لغت، از آنچه مخفی باشد و غیر خداوند از آن آگاه نباشد، به غیب تعبیر می‌شود. در آیات «قرآن» آمده است:

«ِفَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرينَ؛3

بگو غیب فقط به خدا اختصاص دارد؛ پس منتظر باشید که من هم با شما از منتظرانم.»

امام صادق(ع) در تفسیر این آیه فرمودند:

«منظور از غیب در این آیه، امام غایب است.»4

همچنین در «سورة بقره» آمده است:

«الَّذينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ؛5

آنان که به غیب ایمان می‌آورند.»

امام عسکری(ع) در تفسیر آن فرمودند:

«به آنچه از حواس پوشیده و اعتقاد به آن واجب باشد، غیب می‌گویند.»6

راغب اصفهانی در کتاب «مفردات» می‌گوید آنچه تحت حواس قرار نگیرد و از چشم و علم انسان پوشیده باشد، به آن غیب می‌گویند.7 شیخ طوسی نیز در تفسیر واژة غیب می‌گوید:

ابن عبّاس فرموده آنچه از جانب خدا آمده غیب است. آنچه دانش آن از مردمان پوشیده، غیب است و آنچه دربارة حضرت مهدی(ع) در روایات آمده، مشمول غیب می‌شود.8

مرحوم طبرسی از بلخی نقل می‌کند که «آنچه شناخت آن واجب و راه آن منحصر به آیات و دلایل وحی باشد، آن را غیب می‌گویند.»9 در احادیث به دنبال واژه غیبت، «حیرت» آمده است.

پیامبر(ص) فرموده‌اند:

«تَكُونُ لَهُ غَيْبَهٌ وَ حَيْرَهٌ ٌ يَضِلُّ فِيهَا أَقْوَامٌ؛10

برای آن حضرت [مهدی(ع)] غیبتی است که در آن ایّام، مردم سرگردان می‌شوند و مردمان در آن به گمراهی می‌افتند.»

امّا در مورد سردرگمی مردم، امام صادق(ع) فرموده‌اند:

«امّا نه راه برای اولیای الهی باز است و اگر خدا می‌دانست که اولیای او در این مسئله به اشتباه می‌افتند، حتّی یک لحظه امام را غایب نمی‌کرد؛ امّا چون خدا می‌داند که اولیای الهی گمراه نمی‌شوند، برای آزمایش عموم این عمل را انجام داده است.»11

در مورد این غیبت، تعبیری از امام صادق(ع) است که فرمودند:

«آقای من! غیبت تو خواب از دیدگان من ربوده و آرامش را از من برده و دنیا را برای من تنگ نموده است.»12

حجّت الاسلام والمسلمین ناصری از جنبه‌های مختلف مصادیق غیبت را ناشناس بودن، ناپیدا و عزلت امام(ع) بیان کردند.

حجّت الاسلام و المسلمین جعفر ناصری: شاید تعبیر صحیح این باشد که غیبت امام زمان(ع) را «عدم ظهور حضرت» بدانیم و نه «عدم حضور ایشان» و در روایات متعدّدی که بعضی از آنها در «یوم‌الخلاص» آمده است، غیبت را تشبیه به خورشید در پشت ابر کرده‌اند.13

امام(ع) در زمان غیبت، همچون خورشیدی است در پشت ابر که نظام خلقت از او بهره می‌برند؛ هم از نور او و هم از حرارت او. ولی او پیدا نیست؛ همانند خورشیدی است در پس ابر. به تعبیر خواجه نصیر طوسی که می‌فرماید: «وجوده لطف و غیبته منّا» این غیبت از ناحیة ماست.

در روایات مکرّر نقل شده است که ایشان در بین مردم رفت و آمد دارند؛ ولی مردم ایشان را نمی‌شناسند. در جریان تشرّف علی ابن مهزیار به خدمت حضرت آمده است، او وارد چادری که حضرت در آن نشسته بودند، شد. ابتدا حضرت اظهار اشتیاق نمودند که چرا دیر آمدی؟ در صورتی که علی بن مهزیار بیست سفر به حج و فقط برای دیدار حضرت مشرّف شده بود. عرض کرد: یابن رسول الله! کسی را نیافتم که مرا به سمت شما راهنمایی کند!

حضرت در این هنگام، با انگشت سبابه به سمت زمین اشاره می‌کردند و وقتی علی بن مهزیار این جمله را گفت، فرمودند: «خیر، دلیل عدم تشرّف شما نزد ما این نیست که راهنمایی نبود، بلکه شما شیعیان درصدد جمع آوری مال بودید:«وَ لَكِنَّكُمْ كَثَّرْتُمُ الْأَمْوَالَ.» نهایتاً اینکه امام زمانی(ع) نبودید.

از همین قضیه متوجّه می‌شوید که مسئلة تشرّف خدمت حضرت چقدر حسّاس است؛ یعنی چه کسی است که درصدد زیاد کردن مال نباشد و به جای زیاد کردن مال، درصدد زیاد کردن محبّت حضرت در دل خود باشد؟!

جملة اوّل حضرت این بود و بعد فرمودند: «قَطَعْتُمُ الرَّحِمَ الَّذِي بَيْنَكُمْ؛14 یعنی صلة رحم به جا نیاوردید.» که این جمله اهمّیت صلة رحم را می‌رساند؛ یعنی که ارتباط عاطفی بین خود را مراعات نکردید و این جمله گویا اشاره به آن است که حضرت دوست دارند میان تمام رحم، اقوام و خویشان فراموش نکنیم همة مؤمنان به نحوی خویشاوندند با هم باید روابط عاطفی بالایی وجود داشته باشد و در مشکلات یکدیگر را فراموش نکنند.

این غیبت در انبیای گذشته نیز بوده است و مدتی «عزلت» انتخاب می‌کردند. اتّفاقاً در روایتی هست که غیبت را با تعبیری از عزلت آورده است؛15 یعنی تمام آثار وجودی حضرت هست و مردم از دعای حضرت و نگاه حضرت استفاده می‌کنند، الّا آنکه نمی توانند به محضر آن بزرگوار برسند، مگر افرادی خاص؛ چرا که خدمت حضرت رسیدن کار بسیار بزرگی است.

پی‌نوشت‌ها: