جلوه‌های آخرالزّمانی زندگی‌های ما

محمود مطهّری‌نیا

موضوع آخرالزّمان و فرجام جهان، از همان آغازین ایّام هبوط حضرت آدم(ع) مورد سؤال او و فرزندانش قرار گرفته است. بشارت به ظهور منجی آخرالزّمان و انتظاری که در پی آن تعریف می‌شود، به راحتی در متون مذاهب و ملل مختلف جهان تا به امروز، قابل رصد و دنبال کردن است. نتایج زیبا و متحیّرکنندة پژوهش در این زمینه، آنجا خودنمایی می‌کند که این مطالعه حالت تطبیقی و مقایسه‌‌ای به خود بگیرد و این مطالب در کنار هم قرار گیرند. آنچه در پی این بررسی به دست می‌‌آید، گویای این نکته است که تمام انسان‌ها در انتظار شخصی واحدند و با نام‌‌ها و عناوین مختلف، از آرزوی دیرینة خود یاد می‌کنند.1 از دیگر نتایجی که با مطالعة آثار یادشده جلب توجّه می‌‌کند، این مطلب است که هر چه به ظهور یا به تعبیر دقیق‌‌تر به ولادت منجیّ موعود نزدیک‌تر می‌‌شویم، انبیا و اولیای الهی به این موضوع بیشتر پرداخته‌‌اند و بیشترین فراوانی نقل‌‌ها در این عرصه را می‌توان در منابع اسلامی و به خصوص شیعی یافت؛ امّا همان‌طور که قبل از این نیز بیان شد، شیعیان در دو مقطع به طور جدّی دچار آسیب حیرت می‌شوند: یکی در ابتدای غیبت و دیگری در انتهای آن.

در دورة «آخرالزّمان» تغییر در نگرش انسان‌ها نسبت به همة امور و مسائل در جوامع مختلف و از جمله جامعة اسلامی رخ خواهد داد. شاید بتوان ادّعا کرد مهم‌ترین پدیده‌‌ای که در جامعة اسلامی، به شدّت دچار تغییر و تحوّل می‌شود، امر به معروف و نهی از منکر است؛ زیرا تحوّل در آن، زمینه‌‌ساز تمام تحوّلات بعدی خواهد شد. امر به معروف و نهی از منکر شاهرگ حیاتی اسلام و جامعة اسلامی به شمار می‌آید و به تعبیر روایات، فریضه‌‌ای چنان بزرگ است که دیگر فرایض با آن قوام می‌‌یابند.2 هرگاه بدان‌ها عمل شود، امّت اسلام روی خوشی و خیر را خواهد دید. عمل به آنها، عزّت یافتن از جانب خداوند متعال را به دنبال خواهد داشت و ترک آنها، خذلان و خواری3 و نیز بغض و قهر الهی را.4 عمل کردن به آن دو بر خلاف تصوّر عوام، نه امرکننده و ناهی را به استقبال مرگ می‌کشاند، نه او را از آنچه که به عنوان روزی، برای او مقدّر او شده، محروم می‌سازد.5

به رغم تمام آنچه دربارة اهمّیت امر به معروف و نهی از منکر و جایگاه این دو در اسلام آمده است، در دورة آخرالزّمان علاوه بر ترک امر به معروف، توسط جوانان و پیران و نیز خواری امر به معروف‌کننده، کار تا آنجا پیش می‌رود که مؤمن قدرت بر انکار و نهی ندارد؛ مگر در دل خویش و اگر کسی به حق تکلّم نموده یا امر به معروف و نهی از منکر کند، دیگری به سوی او برخیزد و او را نصیحت کند که این امر از تو برداشته شده است.6 در دورة آخرالزّمان این دو فریضة اسلامی به طور چشمگیری کنار گذاشته می‌شود. علّت این امر را می‌توان ناشی از ترس جانی، مالی، نیافتن شرایط مناسب و غربت اسلام و حق دانست؛ زیرا در این دوره، دین به همان غربت صدر اسلام بازگشته7 و در میان مردمان تنها، نامی از دین و اسلام باقی می‌ماند و اساساً دینداری در میان آنان امری خوار شمرده می‌شود. ساکنان آخرالزّمان، دین را ترک گفته و به دنیا بچسبند، آخرت را ترک گفته و به دنیا اکتفا کنند و همین قدر

که دنیاشان سالم باشد، برای آنان کافی است و هرچقدر از دینشان بر باد رود، پروا نسازند.8

در دنیای وارونة آخرالزّمان جای منکر و معروف، عوض شده و به دنبال آن، با کثرت ظهور منکرات و ترک معروف‌‌ها، به جای امر به معروف، به منکر دستور داده شده و در مقابل، از انجام معروف و کارهای پسندیده دیگران باز داشته می‌شوند.9 این باز داشتن گاه با امر و اجبار است و گاه با تمسخر و استهزاء. در این دوره، اساساً امر به معروف و نهی از منکر، از جمله منکراتی دانسته می‌شود که دیگران را از آن نهی می‌کنند و به طور کلّی این امر را از دین خارج می‌دانند و نزد مردمان و در شهرها، منکرتر از معروف و معروف‌تر از منکر وجود نخواهد داشت.10 در نتیجة چنین جریانی، دینداری برای مؤمنان و افراد متشرّع واقعاً سخت می‌شود.11 همة این موارد در حالی است که مسلمانان از قرن‌‌ها قبل با اندک مراجعه‌‌ای به منابع خود می‌توانسته‌‌اند با آگاهی از پیشامدهای پیش رو خود را برای مقابله با آسیب‌‌ها و آفت‌های آخرالزّمان مهیّا نموده و به هنگام رویارویی با حوادث و فتنه‌‌ها، سربلند از آزمون بیرون بیایند. در منابع اسلامی و به خصوص شیعی، تصویری کاملاً واضح و روشن از سیمای آخرالزّمان می‌توان یافت. نمای آخرالزّمان در روایات را از زاویه‌‌های مختلف می‌توان به تماشا نشست که در اینجا به تبعات حیرت در آخرالزّمان خواهیم پرداخت؛ شاید با اطّلاع از این آسیب‌‌ها بتوانیم به نحوی خطّ مشی زندگی خویش را انتخاب نماییم که به حدّاقل آفات مبتلا شویم.

برخی از این آسیب‌‌ها، مربوط به جنسیّت، قشر و طبقة خاصّی نمی‌‌شود که از آن، با عنوان آسیب‌‌های عمومی مردمان آخرالزّمان یاد می‌کنیم. برخی آسیب‌‌ها نیز مربوط به جنسیّت‌‌ها و اقشار مختلف است که به اختصار به آنان نیز خواهیم پرداخت. پیش از طرح و تبیین آسیب‌‌ها و آفات ذیل لازم است این نکته را متذکّر شویم که آسیب‌زدگان و آفت‌‌پذیرانی که در مجموعة این روایات توصیف شده‌‌اند، در چند دسته می‌گنجند:

صرفاً شیعیان؛

برخی از مسلمانان؛

همة مسلمانان؛

همة مسلمانان غیر شیعه؛

برخی از مردم جهان؛

همة مردم جهان؛

همة مردم جهان، غیر از مسلمانان؛

همة مردم جهان، غیر از شیعیان.

به عبارت دیگر برخی از این آسیب‌‌ها تنها مربوط به شیعیان می‌شود، برخی مربوط به همة مسلمان‌ها و برخی غیرشیعیان را در بر می‌گیرد؛ علاوه بر آن، زمان بررسی و تطبیق نشانه‌‌ها با شرایط پیرامونی در نتیجه، برخی عناوین تحلیل، تأثیرگذار است؛ برای نمونه، آسیب‌‌هایی که دربارة حاکمان بیان شده است، دربارة نظام شاهنشاهی «ایران» یا دولت‌‌های دیکتاتوری منطقة غرب آسیا، مصداقی کامل پیدا می‌کند و دربارة ایران پس از انقلاب، مصداق پیدا نمی‌‌کند. فقهای از خدا بی‌خبر وهّابی، مصداق واضحی از فقهای آسیب‌زدة آخرالزّمانند و در مقابل، عموم فقهای متألّه و متخلّق شیعه، نسبتی با این تعابیر پیدا نمی‌کنند؛ امّا در دیگر موارد که آسیب‌‌های عمومی یا مخصوص به جنسیّت‌‌ها و طبقات مختلف اجتماعی بیان شده، قابل تطبیق و مقایسه با شرایط و زندگی روزمرّة ماست تا با دقّت در این روایات و شناسایی آسیب‌‌های مطرح شده در آنها، به صیانت و نگاهبانی از خود، خانواده و اطرافیانمان بپردازیم و در ورطة هلاک فتنه‌‌های آخرالزّمان و تبعیّت از شیطان نیفتیم.

بحران‌‌زدگی فراگیر مردمان آخرالزّمان

روایات، وضعیّت اسفناک مردم را در دورة حیرت دوم چنین ترسیم کرده‌‌اند:

«غربت اسلام و مهجوریّت «قرآن» در میان مسلمانان، تظاهر آنان به اسلام در گفتار و تأسّی به کفّار در رفتار، دین فروشی به قیمت دنیا، فراموشی آخرت و دنیامداری به نحوی که اگر دنیای افراد فراهم باشد، دربارة آخرت خود هیچ نگرانی و واهمه‌‌ای ندارند، پیروی از بدعت‌‌ها به حدّی که بدعت‌‌ها سنّت شده و سنّت‌‌ها بدعت، ارتکاب و اظهار جسورانة منکرات، فراموشی امر به معروف و نهی از منکر و جایگزینی آن با امر به منکر و نهی از معروف، درازی آرزوها و اوهام همراه با تلاش اندک برای آخرت، رواج گستردة ریا و نفاق، قساوت قلب و رخت بستن رحم از دل‌‌ها، بُخل و سختگیری در خرج کردن برای خدا همزمان با ولخرجی برای گناه و امور غیر دینی، پیروی از هوای نفس، ذلّت مؤمنان و برتری گناهکاران و فاسقان، توقّع اجرت برای انجام وظایف دینی، بخل و خسارت‌شمردن پرداخت خمس و زکات، مهجوری و استخفاف قرآن به دست مسلمان و دیگران، رواج فسق و محبوبیّت فاسق نزد مردم، تکریم و احترام اشرار، شیوع و پسندیده شمردن شراب، قمار، زنا، همجنس‌بازی، غنا، رقص، طرب، بی‌حیایی و پیروی از شهوات، ارتکاب معاصی و محرّمات و دروغ در گفتار و شهادت‌‌ها، طلاق و نیز ظلم و جور در تمام مناطق و قتل و خونریزی، تفرقه، جنگ، پیروی از فتنه‌‌ها، خیانت، جنایت، لجاجت، غیبت، بهتان، کینه، دشمنی، بی‌وفایی، پیمان‌‌شکنی و نمّامی(سخن‌چینی)، بی‌‌انصافی، کبر، حرص، خلاصه تمام رذایل اخلاقی قابل تصوّر و حتّی بالاتر از حدّ تصوّر. افراد، بدون دستور مقام مافوق کسی کار خیری انجام نمی‌دهد و به جای رضای خدا، رضایت افراد را در نظر بگیرند. همّت مردم شکم و شهوتشان شود؛ بی‌‌توجّه به اینکه چه را از کجا به دست بیاورند و چگونه دفع شهوت کنند. به لباس و مناصب کاری، به هم فخرفروشی کنند. احترام والدین پایمال شود و فرزند آرزوی مرگ آنان را بنماید. قطع رحم کنند. در حقّ همسایه یا جفا کنند یا از سر ترس او را اکرام کنند. گفتار مردم فحش و ناسزا و کردارشان پلید باشد. جایگاه امین و خائن در نظر مردم عوض شود. برادری در راه خدا کم شود و آشنایان در وقت حاجت به یکدیگر اظهار ناشناسی کنند. ظاهر افراد بسان آدمیان و قلب‌‌هایشان قلب شیطان باشد...»

مردان حیرت‌‌زدة آخرالزّمان

برخی از آسیب‌‌ها علاوه بر مواردی که به عنوان آسیب‌‌های عمومی بیان شد، به طور خاص در میان مردان آخرالزّمان قابل پیگیری و مشاهده است که با توجّه به متن روایات، می‌توان به مطالب ذیل اشاره نمود:

«به هم صحبتی با زنان خود را مشغول سازند و شکمشان را خدایشان و همسرانشان را قبلة خویش سازند. از همسران خود اطاعت کرده و نافرمانی خدا کنند. همسرانشان را از فعل قبیحی که از آنها دیده‌‌اند، نهی نکنند. از درآمد فسق و فجور همسرانشان ارتزاق کنند. فسق و فجور همسر و فرزندانشان با رضایت مرد خانواده و به انگیزة کسب درآمد بیشتر انجام می‌شود و علاوه برآن، از

این رفتار ناپسند فرزندان و همسر خویش شادمان می‌شوند. خود را به سان زنان سازند و از لباس‌های زنانه و طلا استفاده کنند و به مانند آنان خود را آرایش کنند. به سبب فحشای همجنس‌گرایانه برای همجنس خود، همانند مردی که بر همسر خویش غیرت می‌ورزد، به دیگران غیرت‌ورزی و حمله کنند...»

زنان حیرت‌‌زدة آخرالزّمان

زنان به همان اندازه که نقش قابل توجّهی در سازندگی و تعالی نسل‌ها در طول تاریخ ایفا کرده‌اند، در آخرالزّمان به سقوط خود و اطرافیانشان کمک می‌کنند. برخی از آفاتی که علاوه بر آسیب‌های مشترک با مردان، به طور خاص دامنگیر زنان می‌شود، از این قرار است:

«حیا از زنان رخت بربندد و زنان فاسد شوند. زنان هرچند به ظاهر لباس پوشده‌اند، امّا بدن‌هایشان(به سبب نوع پارچه، نحوة دوخت و اندازة لباس‌ها) نمایان است. سبک و شوخ و شنگ شوند. بر زین سوار شوند. به مانند مردان برای خود محفل و اتّحادیه و انجمن به پا کنند. خود را برای اهل کفر زینت کنند. تمام همّتشان معطوف به زینتشان شود. در همه چیز، گستاخ، دریده و پیشرو باشند. خود را به سان مردان بسازند. خود را برای همجنس خویش، فربه و زینت کنند و به جای همسر، به سراغ همجنسان خویش بروند...»

حیرت‌‌زدگی اقشار مختلف اهل آخرالزّمان

با مطالعة روایات توصیف کنندة آخرالزّمان، به آفاتی برمی‌‌خوریم که مربوط به اقشار خاصّی از جامعه است که به مهم‌ترین آنان می‌پردازیم:

حاکمان و فرمانروایان

حکّام و فرمانروایان همواره در طول تاریخ، نقشی مهم و کلیدی در جهت‌‌گیری‌‌های کلّی جوامع داشته‌‌اند؛ به نحوی که با تغییر یک نظام سیاسی به طور ملموس و محسوس، می‌توان جلوة تغییرات را در طبقات مختلف اجتماعی مشاهده کرد. در دورة آخرالزّمان که سیر عمومی جهان و بشر به سمت انحطاط و تباهی است، حکومت‌داران نقشی بسزا در این به ورطة هلاک افتادن دنیا ایفا می‌کنند:

«وای بر این امّت از پادشاهان ستمگر که چگونه می‌کشند و می‌ترسانند آنان را که از خداوند اطاعت می‌کنند! تنها افرادی از دست ایشان ایمن خواهند بود که از آنان اطاعت کنند. به همین جهت مؤمن پرهیزکار به مسالمت با آنان صحبت کند؛ امّا قلباً از ایشان فراری است. افرادی حاکم مردم شوند که اگر مردم حرف بزنند، آنان را بکشند و اگر هم سکوت اختیار کنند، اموال ایشان را مباح بشمارد... حرمتشان را لگدکوب نموده و خونشان را بریزند و دل‌هایشان را پر از خوف و رعب کنند. احمق‌‌ها متصدّی امور می‌شوند. حاکمان ظالم، اهل باطل را بر اهل حق مسلّط کنند. بیشترین ثمر رفتارها و سیاست‌‌های حاکمان، خرابی و ویرانی است؛ نه اصلاح. آنان مردم را به فرهنگ و سنن غرب و شرق می‌آلایند، تصمیم‌‌گیری‌‌ها بر مبنای جور و ستم می‌شود، کودکان، زنان، اشرار و افراد ناشایست و ضعیف‌‌الایمان به حکومت می‌رسند و آنان نیز سفیهان و انسان‌های بی‌مبالات را برای ادارة امور با خود همراه می‌سازند. آنان پسران مردم را کشته و زنانشان را به بی‌‌عفّتی سوق می‌دهند...»

البتّه نباید این را فراموش کرد که مردم خود نیز در این جنایات مقصّرند؛ زیرا از سویی این آسیب‌‌ها، اثر وضعی رفتار و کردارشان است و از سوی دیگر هرجا که در مقام انتخاب و انتصاب قرار گیرند، افرادی را به کار بگمارند که صلاحیت تصدّی آن مناصب را ندارند:

«مردم، افرادی را پیشوای خویش سازند که در میان آنان به مکر، منکر، رشوه و قتل عمل کند؛ گویا آنان پیشوای قرآنند؛ نه قرآن امام ایشان.»

علما و تعامل مردم با آنان

دانشمندان بر خلاف حکّام که با ابزار زر و زور و تزویر به جهت دادن مناسبات اجتماعی مشغولند، با بهره‌‌مندی از ابزار و روش‌‌های به دست آمده از علم و تقوا، بر اندیشه‌‌ها و قلوب مردم سلطه می‌یابند و از این طریق، به آنان جهت‌دهی می‌کنند. در دورة حیرت، عالمان نیز حیرت‌زده و حیرت‌زا خواهند شد:

«فقیهان هدایت، اندک و فقیهان گمراه کننده بسیار شوند،12 افراد به قصد ریاست‌طلبی و تصدّی مناصب به دنبال تحصیل دین بروند.فتاوا بر اساس پیش‌داوری‌‌ها و خواسته‌های شخصی باشد؛ نه مبانی و اصول اسلامی. بیش از ورع، حرص و طمع داشته باشند. به در خانة ستمگران بروند و روزی خود را از آنان بجویند. فتنه از ایشان برخیزد و به ایشان بازگردد. برترین مخلوقات خداوند باشند و اهل عدول (روی‌گردانی) و تحریف دین باشند. در اظهار محبّت و دوستی به دشمنان اهل بیت(ع) مبالغه می‌ورزند و تمام تلاش خود را برای گمراه کردن شیعیان به کار می‌برند. اگر به منصبی برسند، هرگز از گرفتن رشوه و جمع مال و منال و ثروت سیر نمی‌شوند و هرگاه از منصب به کنار بروند، به عبادت می‌پردازند. در منبرهایشان مردم را به تقوا بخوانند و ذرّه‌‌ای تقوا در زندگی شخصی و رفتارشان دیده نشود. آگاه باشید که این‌گونه علما قاطع طریق و دزدان ایمان مؤمنانند و دعوت‌کنندگان به سمت الحاد! هرکس از شما آنان را درک کند، باید از ایشان حذر کرده و دین و ایمان خود را از شرّ آنان نگاه دارد.»13

در نتیجه با وجود چنین علما و فقهایی، مردم آخرالزّمان نیز چنین سرنوشتی پیدا می‌کنند:

«جهالت عمومی نسبت به مسائل دینی و احکام و تکالیف شرعی پدید خواهد آمد. دنیا و ثروت بر علم برتری می‌یابد. شیوع وفات علما و کمبود آنان به تبع جبران نشدن این ضایعه توسّط نسل‌‌های بعد، تحقیر و بی‌‌توجّهی مردم به علما، آموختن فقه و دین با انگیزه‌‌هایی،

مانند ثروت‌اندوزی و شناسایی آنچه کلاه شرعی خوانده می‌شود. برتری علما بر اساس لباس و مناصبشان باشد. کشته شدن علما به دست حاکمان جور و دست نشانده‌‌های آنان.14 همانند گوسفندی که از گرگ فرار کند، مردم از عالمان بگریزند و خداوند آنان را به سه بلا مبتلا می‌کند: برکت را از اموال ایشان بردارد؛ سلطان جائر را بر ایشان مسلّط کند؛ بی‌‌ایمان از دنیا بروند،....»

قاریان قرآن، عوام متدیّن و متشرّعان عبادت‌‌پیشه

قاریان قرآن که در طول تاریخ، نماد تبلیغ و ترویج اسلام و حاملان قرآن به اقصی نقاط جهان بوده‌‌اند نیز مانند دیگر طبقات اجتماعی، مبتلا به ابتلائات آخرالزّمان می‌شوند و گاه به بدترین آسیب‌‌ها:

«قاریان فاسق خواهند شد. ریاکارانه و برای به دست آوردن مقام و منزلت نزد دیگران عبادت کنند. قرآن با آلات و دستگاه‌های موسیقی خوانده شود. عبادت‌ کردن به ماه مبارک رمضان محدود شود. افراد به ملامت کردن همدیگر مشغول شوند. قاریان و خوانندگان بر فقها برتری یابند...»

قاضیان

قاضیان متصدّی منصبی هستند که نقش راست کردن کجی‌‌های اجتماع را برعهده دارند؛ امّا امان از وارونگی دورة آخرالزّمان که در آن دوره، نمک هم می‌گندد:

«قاضیان برخلاف امر خدا و گاه بدون اطّلاع از حکم صحیح قضاوت کنند. خود شهادت دروغ و باطل بدهند یا اگر نزد آنان چنین شهادت‌‌هایی داده شود، قبول می‌کنند و در عین حال، شهادت حق و عادلانه را رد می‌کنند. هواهای نفسانی خود را مسلّط سازند و براساس آن، حدود را تعطیل کنند...»

مدیران و کارمندان نهادهای اجتماعی

در ردة بعد از حکمرانان، مدیرانی قرار می‌گیرند که تا کارمندان جزء، با رعایت سلسله مراتب، ساختار نظام‌‌ها را تشکیل می‌دهند. این قشر که بخش عظیمی از بدنة اجتماع را در برمی‌‌گیرد، علاوه بر آسیب‌‌هایی که تاکنون برشمردیم، اینچنین به آفات آخرالزّمان مبتلا می‌شوند:

«افراد با انگیزة به دست آوردن متاع دنیا، ستم کردن و تفاخر به همدیگر، برای تصاحب مناصب با هم رقابت و داد و ستد رشوه می‌کنند. خائنان با توجّه به رشوه‌‌ای که به مقام بالاتر خود می‌دهند و نه صلاحیّت و لیاقت خویش، به راحتی به مناصب تکیه می‌زنند. مکّاران و اهل کفر و دشمنان اهل بیت(ع) نزد والیان جایگاهی بسزا خواهند یافت...»

سرمایه‌داران و ثروتمندان و تعامل مردم با آنان

با استناد به برخی روایات، خداوند مجرای به دست آوردن روزی برخی از اقشار جامعه را در دست برخی دیگر قرار داده است که یکی را ثروتمند و دیگری را نیازمند می‌خوانند؛ امّا در دورة آخرالزّمان، وارونگی به اوج خواهد رسید:

«میزان ثروت، مبنای تکریم و احترام به افراد می‌شود. مردم از ثروتمندان و نه متخصّصان و عالمان تبعیّت کنند. سرمایه‌‌داران، نه تنها ثروت خود را از نیازمندان دریغ کنند، تا آنجا که بتوانند اموال آنان را نیز به سرقت می‌برند. فقرا به سبب ذلّت و حقارتی که علاوه بر نیازمندی خود در جامعه می‌بینند، آخرت خود را به متاع قلیلی از دنیا می‌فروشند و مبتلا به محرّمات و معاصی می‌شوند. برای تمسخر و تحقیر، به نیازمندان صدقه بدهند. گاه فقیری حتّی میان دو جمعه، در کلّ هفته دستش را به گدایی دراز می‌کند؛ امّا احدی چیزی به او نمی‌‌دهد...»

کسبه، فروشندگان و خریداران

کسی از مردم نیست که در طول شبانه روز داد و ستد یا خرید و فروش نکند. شرع مقدّس در این عرصه نیز، مانند دیگر عرصه‌ها قواعد و قوانین جامع و متناسبی وضع کرده تا انسان‌ها بتوانند زندگی مناسبی را تجربه کنند. در دورة آخرالزّمان با اعوجاجات زیر این مناسبات نیز از حدّ اعتدال خارج شده و به ورطة افراط و تفریط می‌افتد:

«مردم نه تنها از مال حرام اجتناب نمی‌کنند که به دست آوردن آن را نوعی سود و زرنگی می‌شمارند. در مقابل نیز کسی را که به دنبال کسب حلال باشد، ملامت و تمسخر می‌کنند. رشوه و ربا حلال و سهل شمرده می‌شود و آن را به نام‌‌های دیگر می‌خوانند، رشوه مبنای تجارت تجّار قرار می‌گیرد و برای داد و ستد رشوه، ربا، قمار و کم‌فروشی و... با هم مسابقه می‌دهند. بخشی از درآمدها و نیازهای فروشندگان با کم‌فروشی تأمین می‌شود، عیب اجناس را پنهان کنند و مدام در تجارت، دروغ بگویند و در نتیجة آن دچار ضیق معیشت بشوند. تعداد تجّار بسیار باشد و سود به دست آمده اندک شود. زنان به رقابت با شوهران خویش و دیگر مردان در کسب و تجارت بپردازند،....»15

پی‌نوشت‌ها: