رفیق بی‌کلک

زهرا رهنما

تصوّر کنید چقدر خوب می‌شد که تمام آدم‌های اطرافمان، همان طوری بودند که ما دوست داریم. آن‌وقت زندگی کاملاً شیرین بود و با هیچ‌کس مشکلی نداشتیم! امّا در دنیای واقعی، این امر کمی دور از ذهن به نظر می‌رسد. خانواده و دوستان و آشنایان و اقواممان، هر کدام خصوصیات رفتاری و اخلاقی خاصّ خودشان را دارند و نمی‌توان توقّع داشت که همان کاری را بکنند که ما دوست داریم؛ امّا این قضیه در مورد دوستان، کمی فرق می‌کند. دوستان ما، مجموعه‌ای از آدم‌های منتخبی هستند که خودمان آنها را گلچین کرده‌ایم. پس اگر دربارة با دوستانمان دچار مشکل هستیم، باید به انتخاب خودمان ایراد بگیریم. اگر از همان ابتدا و قبل از صمیمیت، ویژگی‌های او را بشناسیم و با شناخت پیش برویم، زندگی تا حدود زیادی شیرین خواهد شد!

امّا دوستان خوب و بد چه کسانی هستند؟

پرمغزان!

قطعاً آدم‌های احمق و نادان نمی‌توانند دوستان خوبی باشند. آدم‌هایی که موقعیت‌شناس و رازدار نیستند و به راحتی خام می‌شوند، آدم‌هایی که درک درستی از زندگی ندارند و گاه به خاطر ساده‌لوح بودن، تمام هستی‌اشان را می‌بازند، آدم‌هایی که خیلی زود گول می‌خورند و ممکن است به دوستان و نزدیکانشان آسیب وارد کنند، قطعاً آدم‌های مناسبی برای دوستی نیستند. «از دوستی با احمق بپرهیز؛ زیرا آنجا که می‌پندارد به تو سودی می‌رساند، زیان می‌زند و در حالی که می‌پندارد شادت کرده است، غمگینت می‌سازد.»1 برعکس این دسته از افراد، آدم‌های عاقلی هستند که می‌شود روی آنها حساب کرد. «دوستی با عاقل، امنیّت‌آور است.»2 پس قبل از هر چیز، از پر و خالی بودن مغز افراد مطمئن شویم.

بی‌رنگ‌ها

بعضی آدم‌ها صاف و صادقند. هرچه دارند رو است و پنهان کاری و شیله پیله ندارند. چه ما حاضر باشیم، چه نباشیم، دوستمان هستند و در غیابمان، به دشمن تبدیل نمی‌شوند. این افراد مناسب دوستی‌اند و اگر پیدایشان کردید، دست رد به سینه‌اشان نزنید. آدم صاف و صادق و با نیّت پاک، دوستی را آغاز می‌کند؛ او همان رفیق بی‌کلک داستان‌هاست! اگر می‌خواهیم دوستی‌هایی صمیمی و یک‌رنگ داشته باشیم، راهکارش پاک بودن هدف است: «هر دوستی برای خدا به یک‌رنگی می‌انجامد و حال آنکه دوستی بر بنیاد فسق، به یک‌رنگی نمی‌رسد.»3

نیک‌خواهان

دوست واقعی، بد دوستش را نمی‌خواهد و اصلاً

از دیدن ناراحتی و شکست او خوشحال نمی‌شود؛ در حالی‌که اگر شخصی خیرخواه نباشد، از دیدن ناراحتی‌هایمان ناراحت نمی‌شود؛ بلکه ممکن است گاهی از سر حسادت، به این ناراحتی و شکست دامن هم بزند یا بدتر از این، ممکن است زمینه‌چینی برای آن را هم فراهم کند. «بهترین یاران کسی است که تو را به سوی خیر راهنمایی کند.»4

اشرار و فاسقان

آدم با هر کسی که نشست و برخاست کند و مراوده داشته باشد، کم‌کم شبیه او می‌شود. دوستان در بلند مدّت، روی همدیگر تأثیرات زیادی می‌گذارند. حتّی اگر این رفاقت‌ها، در اخلاق ما تأثیر نداشته باشد، امّا ما را در زمرة همان گروهی در می‌آورد که با آن هستیم. «هرکه با بدان نشیند، اگر چه طبیعت ایشان در او اثر نکند، به طریقت ایشان متّهم می‌شود.»5 پس، از آدم‌هایی که شرور هستند، پرهیز کنیم. «دوست شروران، مانند مسافر دریاست که اگر از غرق شدن هم ایمن باشد، از ترس ایمن نیست.»6

بخواهیم یا نخواهیم گناه شیرین است. ارتباط با آدمی هم که دائم گناه می‌کند و خوش و بی‌بند و بار است، ممکن است آدم را وسوسه کند و او را هم به همین راه بکشاند. فاسق کسی است که به ارتکاب اعمال زشت و نکوهیده خو گرفته است؛7 از ظلم و تجاوز و بی‌نمازی گرفته تا گناهان کوچکی که متأسّفانه گاه به چشم نمی‌آیند. «از مصاحبت با فاسقان، بدکاران و آنان‌که آشکارا مرتکب گناه می‌شوند، بپرهیزید.»8 وقتی از مصاحبت با آنها نهی شده‌ایم، رفاقت که جای خود دارد!

طمّاعان!

گاهی وقت‌ها، آدم‌ها صرفاً به خاطر جلب منفعت، با دیگران صمیمی می‌شوند. خوب است قبل از هر صمیمیتی، چشمانمان را خوب باز کنیم و خودمان را در دام این آدم‌ها نیندازیم.

«هرکه تو را برای چیزی دوست بدارد، با رسیدن به آن، تو را ملول خواهد ساخت.»9

این دوستی‌ها بیشترین ضربه را به آدم‌های صاف و صادق و یکرنگ می‌زند؛ پس بهتر است قبل از اینکه خوب دیگران را نشناخته‌ایم، با آنها صمیمی نشویم.

صفات خوب و بد زیادی وجود دارد که در انتخاب دوست، باید آنها را مدّنظر داشته باشیم تا اسیر دوستی‌های پردردسر و نافرجام و گاهی بدفرجام نشویم؛ امّا برای کوتاه کردن کلام، مطلب را به این حدیث زیبا از امام علی(ع) ختم می‌کنیم:

«در مصاحبت با کسی که در او شش خصلت جمع است، خیری نیست: اگر با تو سخن بگوید، دروغ گوید؛ اگر با او سخن بگویی، سخنت را دروغ شمارد و اگر او را امانتدار خود سازی، به تو خیانت کند و چون تو را امانتدار خود سازد، به خیانت متّهمت کند و اگر به او بخشش کنی، ناسپاسی کند و چون به تو بخشش کند، بر تو منّت گذارد.»10

پی‌نوشت‌ها: