قلب حرام‌خواران «واژگون» می‌شود

قلب، عضو صنوبری آویخته به رگ‌ها در سینه است1 و در معنای دوم، لطیفه‌ای روحانی و ربّانی است2 و همین معنا در این تحقیق مدّ نظر است. این قلب، قلبی است دارای جان، روح و قوّة تعقّل و تدبیر که می‌تواند بمیرد یا حیات داشته باشد؛3 قلبی که بر اساس آیات «قرآن کریم» و روایات معصومان(ع)، مرکز فرماندهی و تصمیم‌گیری دربارة ایمان یا کفر است. تأثیر قلب آن‌چنان در بدن انسان زیاد است که درباره‌اش گفته‌اند:

قلب را قلب ننامیده‌اند؛ مگر برای آنکه در هنگامی که دچار دگرگونی می‌شود، اندیشه را برمی‌گرداند و انسان به روش او رفتار می‌کند.4

در روایات معصومان(ع)، قلب، عضو تصمیم‌گیرنده دربارة ایمان و کفر است. بدین ترتیب که در هر زمان، در بین دوراهی مسیر خداپسندانه و مسیر شیطانی، قلب انسان، بر اساس حالت کلّی روحی انسان، قوّة تدبیر و تصمیم‌گیری او در این دوراهی قرار می‌گیرد. بدین ترتیب، هر تصمیمی که قلب دربارة مسیر پیشروی انسان بگیرد، در حیات اخروی او تأثیر مستقیم دارد. در چنین حالتی، هر گناه، عامل دور شدن قلب از راه ایمان و طیّ مسیر مؤمنانه می‌شود و هر عمل نیک، به قوّت او در این مسیر کمک می‌کند. در صورتی که گناهان از حدّ و مرزی خاص بگذرند و فضای قلب را به تمامی آلوده سازند و به تعبیر قرآن کریم، چشم‌های آن را کور و گوش‌های او را ناشنوا کند،5 قلب به تمامی در مسیر کفر پا می‌گذارد و در برابر اهل حق قد علم می‌کند.

در این مقاله، به اختصار به تأثیرات و تحوّلات قلب، علل تبدیل حالت مؤمنانة آن به حالت کافرانه و تأثیر گناهان - به ویژه حرام‌خواری - بر آن، خواهیم پرداخت.

جایگاه قلب در انتخاب ایمان و کفر

بر اساس قواعد خداوند حکیم، هر کدام از اعضای بدن در قبال پذیرش

و عمل به ایمان، وظیفه‌ای دارند و تا همة آنها ایمان را نپذیرند و وظایف خود را عمل نکنند، ایمان کامل و حقیقی ظاهر نمی‌شود؛ امّا نقش قلب در این میان، فرماندهی است؛ چنانچه امام صادق(ع) در میان اعضای بدن، قلب را رئیس و فرمانده خطاب کردند و دیگر اعضا را کمک‌کننده به قلب و مجری دستورات او خواندند. ایشان در تقسیم وظایف ایمان میان اعضا فرمودند:

«خدای تبارک و تعالی ایمان را بر اعضای بنی‌آدم واجب ساخته و قسمت نموده و پخش کرده است و هیچ عضوی نیست؛ جز آنکه وظیفه‏اش غیر از وظیفة عضو دیگر است. یکی از آن اعضا، قلب انسان است که وسیلة تعقّل و درک و فهم اوست و نیز فرماندهی بدن اوست که اعضای دیگر بدون رأی و فرمان او در کاری ورود و خروج ننمایند.»6

رابطة قلب و ایمان چنان به هم گره خورده است که ایمان بدون در نظر گرفتن نقش قلب در آن، بی‌معناست. به عبارتی، از ارکان ایمان «اقرار قلب» است؛ چنانچه حضرت ختمی مرتبت(ص) فرموده‌اند:

«ایمان، اقرار با زبان و معرفت یافتن با قلب و عمل با ارکان است.»7

با بررسی دیگر روایات ایمانی، می‌بینیم که هرچند عمل به ارکان و اقرار زبانی، مرتبة ایمان را فزونی می‌بخشد، با این حال اگر در قلب کسی معرفت ایمانی نباشد، او مؤمن خوانده نمی‌شود؛ بلکه کافر یا منافق است؛ چنانچه در آیات قرآن، منافقان با ویژگی اقرار با زبان و ایمان نداشتن در دل، معرفی شده‌اند: «قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَ لَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ.»8

رابطة قلب و اعضای بدن، رابطه‌ای دو سویه است؛ همان‌طور که قلب به تمامی، بر اعضای بدن تاثیر می‌گذارد، اعضای بدن نیز با عملکرد خود (چه مثبت و چه منفی) بر تصمیم قلب تأثیر می‌گذارد. اگر انسان با هر کدام از اعضای بدن، معصیتی مرتکب شود یا عمل خیری انجام دهد، تأثیر این تیرگی یا روشنی بر تصمیم بعدی قلب در ایمان یا کفر، مؤثّر است.

عوامل کمک‌رسان قلب در حرکت به سوی ایمان

به طور اختصار می‌توان عوامل کمک‌رسان به قلب را به دو دستة «عوامل درونی» و «عوامل بیرونی» تقسیم کرد. در اینجا فرصت بیان مشروح عملکرد هر کدام از این عوامل نیست؛ ولی بیان همین نکته کافی است که تمامی این عوامل از سوی خداوند حکیم به نحوی برنامه‌ریزی شده‌اند که تا زمانی که سالم هستند، در جهت مثبت بر قلب تأثیر می‌گذارد؛ برای مثال، فطرت هدیه‌ای الهی برای تمامی انسان‌هاست که از زمان آفرینش در آنها، راهنما به سوی پروردگار است. تا زمانی که انسان‌ها با گناه فطرت خود را آلوده نکرده باشند، سرشت الهی آنان، همچون ستاره‌ای در آسمان شب، راهنمای او خواهد بود؛ چنانچه در روایتی خواندنی از امام صادق(ع) آمده است:

«هيچ مولودی نيست؛ مگر آنكه بر فطرت [توحيد و اسلام] متولّد می‏شود؛ ولی والدينش همان كسانی هستند كه او را يهودی و نصرانی‏ و مجوسی می‌سازند.»9

و همچنین امام صادق(ع) دربارة ذات این سرشت فرمودند:

«همانا خدای عزّ و جلّ عادل است و جز اين نيست كه بندگانش را به ايمان به خود خوانده است، نه به كفر و احدی را به كفر دعوت نكرده است. پس هر كه به او ايمان آورد و ايمانش نزد خداوند ثابت گردد، خدای عزّ و جلّ ديگر او را از ايمان به كفر منتقل نمی‌سازد... .»10

عملکرد باقی این عوامل نیز همین‌گونه است. تا زمانی که حواسّ قلب آلوده نشده است، از این عوامل در جهت پیشبرد ایمان استفاده می‌کند. در ادامه، این عوامل را فهرست‌وار نام می‌بریم:

الف) عوامل درونی

عوامل درونی کمک‌کننده به قلب عبارتند از:

1. فطرت؛

2. عقل؛

3. نفس لوّامه؛

4. چشم؛

5. گوش؛

6. زبان؛

7. قوای اجرایی؛ دست و پا.

از مهم‌ترین عوامل درونی انسان که عملکرد آن به طور مستقیم بر تصمیم مؤمنانه یا کافرانة قلب اثر می‌گذارد، شکم است؛ چرا که لقمه‌ای که به آن وارد می‌شود، اگر حرام یا حلال باشد، باعث تیرگی یا نورانیت قلب می‌گردد.

ب) عوامل بیرونی‌

عوامل بیرونی کمک‌کننده به قلب در پیشبرد اهدافش، حقیقتاً قابل شمارش نیست. پیامبران و رسل، آیات الهی پروردگار در اقصی نقاط عالم و نیروهای غیبی شناخته‌شده و ناشناس عوالم متعدّد از این عوامل هستند.

وارونه شدن قلب و رفتن آن در مسیر کفر

چنانچه گفتیم، اعضای مختلف بدن با انجام معاصی، سبب ایجاد تیرگی بر قلب می‌شوند. تیرگی و زنگاری که بر قلب می‌نشیند، در قرآن کریم با عناوین «رین»11 (به معنای زنگار)، «غشاوه»12 (به معنای پوشش) و طبع و ختم قلب13 بیان شده است. امام صادق(ع) دربارة نحوة منحرف شدن قلب فرموده‌اند:

«هیچ بنده‏ای نیست؛ مگر آنکه در دلش نکته و نشانة سفیدی هست؛ پس چون گناهی مرتکب می‌شود، در آن نشانة سفید، سیاهی بیرون می‌آید و به هم رسد و هنگامی که توبه می‌کند، آن سیاهی می‌رود و اگر در گناهان مدّت مدیدی بماند، آن سیاهی افزایش می‌یابد تا به مرتبه‏ای که آن سفیدی را می‌پوشاند و وقتی سفیدی را بپوشاند، صاحب آن دل هرگز به سوی خیر و خوبی برنمی‌گردد و این است معنی قول خدای عزّ و جلّ: «کلَّا بَلْ رانَ عَلی‏ قُلُوبِهِمْ ما کانُوا یکسِبُونَ.»14

در روایات، به طرزی هولناک، فضای قلب آلوده ترسیم شده است؛ فضایی که در آن، قلب، به تمامی راه و منش حقیقی خویش را گم می‌کند و چشمش کور و گوشش ناشنوا می‌گردد؛ چنانچه خداوند دربارة چنین قلب آلوده‌ای می‌فرماید:

«وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ؛15

و حتماً جهنّم را از بسیاری از اجنّه و انسان‌ها پر خواهیم ساخت؛ آنانی که قلب‌هایی دارند که با آن تفقّه نمی‌کنند و آن قلب‌ها، چشم‌هایی دارند بی‌بصیرت و گوش‌هایی دارند که با آنان نمی‌شنوند. آنانند همچون چارپایان؛ بلکه کمتر از آنان. آنان همان غافلانند.»

چنین افرادی به تأیید روایات، صاحبان قلب‌های وارونه هستند؛ قلب‌هایی که اندرز، راهنمایی و نصیحت در آنان راهی ندارد و صاحبان خود را به قعر دوزخ می‌برند.

امام صادق(ع) فرمودند: «پدرم می‌فرمودند:

«هیچ چیز مانند گناه، قلب را فاسد نمی‌كند. قلب با گناه مبارزه می‌كند؛ ولی گناه بر او غلبه پیدا می‌نماید تا جایی كه دل را بالا و پائین می‌برد و آن را وارونه می‌سازد.»16

قلب وارونه در روایات، همان قلب کافر است که برخلاف سرشت و فرمان خداوند عمل می‌کند. چنین قلبی به هیچ روی نمی‌تواند ایمان را بپذیرد؛ چنانچه امام باقر(ع) فرموده‌اند:

«دل‌ها سه (گونه)اند: دل وارونه كه هیچ خیر و خوبی در آن جا نكند و آن دل كافر است و دلی كه در آن نقطة سیاهی است و خوبی و بدی در آن با هم در كشمكش باشند. پس هر كدام از آن دل باشد، بر آن دیگری چیره گردد...»17

تأثیر لقمه بر هدایت و وارونگی قلب

خوراکی که در شکم می‌ریزیم، تأثیری مستقیم بر عملکرد قلب دارد. قلب، برای آنکه تصمیم بگیرد که در مسیر ایمان قدم بردارد یا کفر، نیازمند خوراک است. هرچند خوراک قلب جان، از جنس مادّی نیست، امّا طعام مادّی که در شکم وارد می‌شود، اثری وضعی بر آن می‌گذارد. به این ترتیب که اگر آن مال، حلال باشد، از آنجایی که جنس مال حلال، نورانی است، سبب قوّت قلب می‌شود و اگر مال، حرام باشد، چون در ذات خود پلید و از جنس آتش است، قلب را تیره و آلوده می‌کند و در نهایت می‌سوزاند.

جالب اینجاست که تأثیر مال در شکم به حدّی است که حتّی مؤمنان را از انباشتن مال حلال و مباح در شکم نیز بر حذر داشته‌اند؛ چنانچه در روایات آمده است:

«إِذَا مُلِئَ الْبَطْنُ‏ مِنَ الْمُبَاحِ عَمِيَ الْقَلْبُ‏ عَنِ الصَّلَاح‏؛18

هنگامی که شکم از مباح پر شود، چشم قلب از صلاح و درستی، نابینا می‌گردد.»

حال خود قضاوت کنید که مال حرام چه اثری بر قلب بر جای می‌گذارد! از پيامبر(ص) روايت شده است:

«هر كس غذای حلالی بخورد، خدای تعالی تا چهل روز قلبش را نورانی می‏كند.» و «خدای تعالی فرشته‏ای دارد كه هر شب بر بالای بيت‌المقدّس فرياد بر می‏دارد: هر كس غذای حرامی را بخورد، خدای تعالی صرف و عدل، يعنی نافله و فريضه‏اش را قبول نمی‏كند.»19

از امام صادق(ع) نیز دربارة شهوت شکم و از بین رفتن عفّت شکم و فرج روایت شده است که فرمودند:

«... شهوت فرج از شهوت شکم ناشی می‏شود. اگر شکم عفيف باشد و به قدر ضرورت اكتفا كند و از حرام و شبهه اجتناب نمايد، بلا شكّ فرج نيز عفيف می‏شود و هرگاه هر دو عفيف باشد، حيات دل كه عبارت از صفا و جلای باطن است، حاصل خواهد شد.»20

تأثیر شکم بر بسته شدن دریچه‌های هدایت قلب تا آنجایی است که امام حسین(ع)، مظهر تمامیّت ایمان، در دشت «کربلا» در مقابل لشکر ایستادند و فریادزنان این نکته را متذکّر شدند که از دل حرام‌خواران، دشمن اهل بیت(ع) بیرون می‌آید. بیایید یک بار دیگر آن را مرور کنیم:

«وای بر شما! چه مانعی دارد كه ساكت شويد و سخن مرا گوش كنيد؟ جز اين نيست كه من شما را به راه هدايت دعوت مي‌كنم، كسی كه از من اطاعت كند، هدايت می‏شود و كسی كه نافرمانی نمايد، هلاك و كافر خواهد شد. شما عموماً امر مرا اطاعت نمی‏كنيد، گوش به سخن من نمي‌دهيد؛ زيرا شكم‏های شما از حرام پر شده و به قلب‏های شما مهر (قساوت) زده شده است. وای بر شما! آيا ساكت نمی‏شويد!؟ آيا نمی‏شنويد؟»21

پی‌نوشت‌ها: