(عدة الدّاعي) ابن فهد حلي
احمد بن محمّد بن فهد اسدي حلّي، معروف به ابن فهد حلّی، فقیه، محدّث و عارف کامل قرن نهم هجري در سال 757 ه .ق به دنیا آمد.
او یکی از بزرگان علماي اماميّه در قرن هشتم و نهم هجري به شمار می‌رفت و جامع کمالات ظاهري، باطني، علم، عمل و دربردارندة معارف عقلي و نقلي بود.
کلام بزرگان دربارة ابن فهد حلّی
• علّامه میرزا علی آقا قاضی:
سه نفر در طول تاریخ عارفان به مقام «تمکّن در توحید» رسیده‌اند: سيّد بن طاووس، احمد بن فهد حلّي و سيّد مهدي بحرالعلوم.
• علّامه سیّد محمّدحسین طباطبایی:
علّامه حسن‌زاده آملی می‌نویسد: مرحوم استاد ما علّامه حاج سيّدمحمّدحسین طباطبایي، مرحوم سيّد بحرالعلوم و ابن فهد صاحب عدّة الداعي و سيّد بن طاووس صاحب اقبال را از کمّل مي‌دانست و ميفرمود: اینها کامل بودند.
• علّامه حسن‌زاده آملی:
امید آنکه در حوزههاي علمیه، صحف ادعیه و اذکار که از ائمة اطهار(ع) ما صادر شده است و بیانگر مقامات و مدارج و معارج انسان است از متون کتب درسي قرار گیرند و در محضر کساني که زبان فهم و اهل دعا و سیر و سلوکند و راهیافتهاند و راه‌نمایند، درس خوانده شوند، مثلاً
به ترتیب اوّل «مفتاح الفلاح شیخ بهائي» و پس از آن «عدة الدّاعی ابن‌فهد»، و بعد از آن «قوّت القلوب ابو طالب مکّي»، و سپس «اقبال سيّدبن طاوس» و در آخر «انجیل» اهل بیت و «زبور» آل محمّد(ص) «صحیفة سجّادیه»، در فهرست کتب درسي درآیند که نقش خوبي در احیاي معارف اصیل اسلامي است.
• محقّق تستری:
شیخ با افتخار جلیل، یگانة کامل، نیک‌بختي که روشنایي مسلمانان و راهنمایي مؤمنان بود، عالمي که پیشواي به وحدت رسیدگان و دلیر عرصه‌هاي مناظره با مخالفان و دشمنان بود. الگوي عابدان و نادرة عارفان و زاهدان، پدر فضائل و نیکی‌ها، جمال الدّین احمد بن محمّد بن فهد حلّي (قدس الله روحه).
• آیت الله جوادی آملی:
بعد از ائمه(ع) وقتي علما را بررسي مي‌كنند خیلي فاصله دارد تا نوبت به صاحب جواهر و شیخ مرتضي انـصـاري‌هـا برسد. آنچه که در صف مقدّم دیده مي‌شود، سیّد بحرالعلوم است، ابن طاوس است، ابن فهد حلّي است. اینها کساني هستند که مدّعي‌اند ما شب قدر را شناخته‌ایم. اینها کساني‌اند که بزرگان فقهاي ما روي عظمت اینها صحّه گذاشته‌اند. وقتي شیخ مرتضي انصاري - اعلي الله مقامه الـشریف - دربارة عظمت‌هاي این‌گونه از علما صحّه مي‌گذارند، آنگاه نوبت به دیگران که مي‌رسد، یـقـیـناً باید با خضوع بیشتري سخن بگویند.
این چند نفر جزو ستاره‌هاي صدر اوّل آسمان فقاهتند: سـیّد بحرالعلوم، ابن طاووس، ابن فهد. اینها که ارتباط تنگاتنگي با وليّ عصر(عج) دارند، به حضور حضرت مشرّف مي‌شوند، سخنان حضرت را مي‌شنوند و پیام حضرت را براي مردم نقل مي‌کنند آنها راه‌هاي خاص دارند... .
پیروز مناظره با اهل سنّت
ابن فهد در مناظره و بحث، تبحّر و توانایي ویژه داشت و با برخي از اهل سنّت، به ویژه دربارة مسئلة امامت و رهبري، گفت‌وگوها و مناظراتی انجام داد و بر بسیاری از علماي مذاهب اهل سنّت غلبه یافت.
ابن فهد در مناظرهاي که با حضور حاکم «عراق» و دانشمندان هم‌مذهب او تشکیل شده بود، تمامي ادلّة آنان را رد کرده و حقّانیت تشیّع را به اثبات رساند.
حاکم عراق هم که تحت تأثیر براهین محکم ابن فهد قرار گرفته بود، مذهب خویش را تغییر داد و به جمع دوست‌داران اهل بیت پیامبر(ص) پیوست و خطبة خویش را به نام امیرالمؤمنین علی(ع) و اولاد پاک و معصومشان(ع) انشاء کرد و در زمرة شیعیان مولا امیرالمؤمنین، علی(ع) درآمد.
کرامتی از ابن فهد حلّی
ابن فهد روزي در باغ بود که شخصي یهودي وارد شد و گفت: شما مي‌گویید پیغمبرتان «گفته» عالمان امّت من، از انبیاي بني‌اسرائیل برترند؟ احمد بن فهد جواب داد. آري! یهودي گفت: نشانة این ادّعا چیست؟ موساي کلیم، عصا را اژدها مي‌کرد.
در این حال ابن فهد نیز بیلي که در دست داشت به زمین انداخت و بي‌درنگ ماري مهیب شد! سپس آن را گرفته دوباره به شکل بیل درآمد. یهودي گفت: شما از این نظر در رتبة آنان هستید (نه برتر از آنان). ابن فهد گفت: براي موسي چنین خطاب آمد: «لاتخف»؛ یعنی نترس! ولي ما نترسیده، آن را مي‌گیریم.
کتاب «عدة الداعی» یا «آیین بندگی»
ابن فهد کتاب عدة الدّاعی خود را این چنین تقسیم کرده:
1. مقدّمه: مقدّمه که مختصر است، دربارة تعریف دعا و ترغیب به آن مي‌باشد و بیشتر عنایت به ذکر اخبار من بلغ دارد که هرکس حدیثي در استحباب چیزي بشنود و به آن عمل کند، ثواب آن را ميبرد، اگر
چه پیامبر(ص) آن را نگفته باشد.
2. باب اوّل، دربارة ترغیب بر دعا است از راه عقل و نقل: در این باب، ابتدا دلیلي عقلي بر لزوم دعا کردن بنده آورده و پس از آن روایات پیامبر(ص) و ائمّه(ع) را ذکر کرده است. همچنین آیات «قرآن» را آورده و بر آنها استدلال نموده است.
مؤلّف در بین مطالب، اشکالات متعدّدي را که ممکن است به ذهن انسان خطور کند، مطرح کرده و به آنها جوابهاي کاملي داده است.
3. باب دوم، دربارة اسباب اجابت دعاست: ابن فهد در این قسمت، هفت عامل اساسي را مطرح کرده؛ از جمله خود دعا، وقت دعا و... . سپس پیرامون هر یک، روایات مربوطه را ذکر کرده است.
4. باب سوم، دربارة دعا کننده است: این باب در دو بخش مرتّب شده: اوّل، آنها که دعایشان مستجاب مي‌شود؛ دوم، آنها که دعایشان مستجاب نميشود.
5. باب چهارم، دربارة کیفیّت دعاست كه شامل مقدّمات دعا، مانند طهارت و استقبال قبله و... و آداب مقارن دعا، مانند تکرار و مخفي‌کردن دعا و گروهي دعا کردن و... و آداب بعد از دعا، مانند همیشگي بودن دعا و کشیدن دست به صورت و صلوات فرستادن و ترک گناهان بعد از دعا و... .
همچنین به عنوان خاتمه، بحثي در ریا و عجب با استفاده از روایات معصومان(ع) در پایان این باب آمده که بسیار سودمند است و شامل معناي آنها، خطرات، راه علاج و... مي‌شود.
6. باب پنجم، دربارة ذکر است: ابن فهد ميفرماید: حال که فضل و اهمّیت دعا بیان شد، بحثي پیرامون ذکر ميآوریم؛ زیرا ذکر، تمام فوايد دعا را دارد و قائم مقام آن مي‌شود و همان‌طور که دعا رفع بلا و جلب نفع ميکند، ذکر نیز همین خصوصیات را دارا است.
در این باب، ابن فهد شرایط و آداب ذکر و انواع آن را بیان کرده و ادعیة مخصوص به اوقات خاص را آورده است.
7. باب ششم، دربارة تلاوت قرآن است: ابن فهد ميفرماید: تلاوت قرآن، قائم مقام دعا و ذکر است و تمام فواید آنها را دارد. و علاوه بر آنها، چندین مطلب به عنوان برتري قرآن بر دعا و ذکر و در پایان این باب نیز، فوایدي از آیات و سور قرآن ذکر کرده است.
8. خاتمه: ابن فهد حلّي، در خاتمه، اسماء الله الحسني را با ذکر روایتي از پیامبر(ص) بیان کرده است. پس از آن هر یک از نود و نه اسم الهي را توضیح مختصری داده و در پایان، نکتة ظریفي در مورد تکثّر اسماء الهي و یگانه بودن خداوند و وجه جمع این دو بیان نموده است.
این کتاب شریف، بارها به فارسی هم ترجمه شده است.
وفات ابن فهد حلّی
ابن فهد حلّي(ره) پس از یک عمر پر برکت و سرشار از تلاش خستگي‌ناپذیر در راه معشوق و معبود و سیر و سیاحت روحي، در سال 841 ه .ق، در حدود سن هشتاد و چهارسالگي در «کربلاي معلّي»، به دیدار معشوق شتافت. قبر شریفش کنار خیمهگاه واقع و کراماتی هم از او نقل شده است.
آرامگاه آن مرد نامي، از همان ابتدا مورد توجّه مؤمنان و عالمان بود. نقل کرده‌اند آقا سیّد علي طباطبایي از بزرگان علمای شیعه، مؤلّف کتاب «ریاض المسائل» بر زیارت قبر او مداومت داشته است. اکنون نیز، عام و خاص به زیارت آن مرقد شریف می‌روند.