قرآن و پایان تاریخ

بشر به مقتضای حبّ ذات و طبيعت جست‌وجوگر خود، همواره به سرانجام دنيا می‌‌انديشد و اكنون كه فقر و فساد، ظلم و ستم، تبعيض و ناجوانمردی، استعمار و استثمار، انحصارطلبی قطب سلطه‌گر و صدها و هزاران پديدة ناميمون فرهنگی، سياسی، اقتصادی و اجتماعی به صورت وحشتناكی بر جوامع بشری چنگ انداخته و عرصه را بر انسان‌‌های آزادي‌خواه و طالب حدّاقل حقوق انسانی تنگ نموده، اين سؤال كه آيندة جهان و پايان تاريخ چگونه خواهد بود، از اهمّيت ويژه برخوردار است و اهمّيت بيشتر آن زمانی روشن‌‌تر می‌‌شود كه به اين نكته توجّه داشته باشيم كه بشر در دوران اوج شكوفايی علمی، صنعتی و تكنولوژی است و اين همه رشد و ترقّی نه تنها مشكلی از بشر خسته از جنگ‌‌ها و خونريزی‌‌ها، اضطراب‌‌ها و تشويش‌‌ها، نامردمی‌‌ها و تبعيض‌‌ها برطرف نساخته، ماية تورّم مشكلات و تشديد دردهای او شده است.

اكنون بايد بگوييم اين حقّ آدمی است كه بداند بشر در سير قهقرايی، به گرداب فلاكت و بدبختی افكنده خواهد شد يا با آينده‌‌ای روشن و عصری طلايی كه آدمی به حقوق انسانی خود می‌‌رسد و به سعادت و فلاح دست می‌‌يابد، مواجه می‌‌شود. دانستن هر يك از اين دو پاسخ، فقط رفع يكی از مشكلات فكری او نيست؛ بلكه نوع جهت‌‌گيری او را در زندگی معيّن خواهد كرد و او را از خمودگی و سستی، يأس و افسردگی، اضطراب و پريشانی، انحطاط و سقوط خارج ساخته به انسانی پرتكاپو و فعّال، اميدوار به آينده، صبور، مقاوم و ترقّی‌خواه تبديل خواهد كرد.

همة اديان الهی و بيشتر مكاتب بشری، دربارة پايان تاريخ، اظهار نظر كرده‌‌اند. در همة پيش‌‌گويی‌‌های مربوط به آخرالزّمان1 خبرهای وحشتناك و نگران‌‌كننده‌‌ای وجود دارد؛ ولی اغلب بر اين امر اتّفاق نظر2 دارند كه پايان كار بشر، روشن و سعادت‌‌آميز است. در تمام فرقه‌‌ها و مذاهب اسلامی، كم و بيش سرانجام سعادت‌‌مند بشر پيش‌‌بينی شده است.3 در متون زرتشتی (از آيين‌‌های باستان) به صراحت از دورة طلايی بشر در پايان جهان ياد شده كه به آشوب‌‌ها و بلاهای بسيار، مسبوق خواهد بود و با ظهور واپسين منجی (سوشيانس) محقّق می‌‌شود.4 در آيين هندوان نيز هر دورة انسانی به چهار قسمت تقسيم شده كه قسمت چهارم آن، مظهر غروب و افول تدريجی معنويت اوّليه است و از آن، به عصر ظلمت (Kali Yuga) تعبير می‌‌شود؛ سپس منجیّ بشر ظاهر شده و با فروپاشی جوامع انسانی و از بين رفتن شرارت‌‌ها، دوره‌‌ای نو آغاز می‌‌گردد.5 در متون بودايی نيز از اين دوره، سخن به ميان آمده است.6 در اديان ابراهيمی، بيش از آيين‌‌ها و مكاتب ديگر بر دورة طلايی بشر در پايان تاريخ، تأكيد شده است. در «عهد عتيق»، برقراری سعادت و عدالت در سرتاسر جهان پيش‌‌بينی شده كه به وسيلة مشيح محقّق می‌‌شود.7 در عهد جديد نيز به اين مطلب پرداخته شده و «مكاشفة يوحنّا»8 به طور كامل به حوادث ناگوار آخرالزّمان، اختصاص

يافته و در پايان آن، به برقراری صلح و آرامش جهان تحت حاكميت مؤمنان اشاره شده است.9 در ميان مكاتب بشری، پيش‌‌بينی ماركس از مدينة كمونيستی همراه با كمون نهايی ايجاد شده، تصويری از جامعة بی‌‌طبقه و بی‌‌نياز از دولت را ارائه می‌‌دهد.10 پيش‌‌بينی‌‌های رنه‌‌گنون (عبدالواحد يحيی) از افول و فروپاشی تمدّن مادّی غرب و ظهور مجدّد حقّ و حقيقت كه با نظر به داده‌‌های آيين‌‌های باستان و اديان ابراهيمی ارائه شده است، خبر می‌‌دهد.11

نظريّة پايان تاريخ.

فوكوياما پيروزی نهايی نظام غربی و حاكميّت ابدی آن بر سرتاسر جهان را پيش‌‌بينی كرده است12 و نظريّة «برخورد تمدّن‌‌ها» از هانتينگتون، جنگ جهانی تمدّن‌‌ها و نظم جهانی نوين بر اساس مرزهای تمدّنی را در پايان اين دوره از جهان، پيش‌‌بينی می‌‌كند.13

ديدگاه كلّی قرآن دربارة پايان تاريخ

ديدگاه «قرآن» دربارة سرانجام بشر، ديدگاهی خوش‌‌بينانه بود و پايان دنيا، پايانی روشن و سعادت‌آميز دانسته شده است. سرانجام، سعادتمندی جهان، همان تحقّق كامل غرض آفرينش انسان‌‌ها است كه چيزی جز عبادت خداوند نخواهد بود:

«و مَا خَلَقت الجنَّ والإنسَ إلَّا ليَعبدونَ.»14

عبوديّت الهی در سطوح گوناگون فردی و اجتماعی آن، بر اساس برنامه‌‌ريزی خداوند و در چارچوب اصل اختيار واقع شده و غالب انسان‌‌ها از آن بهره‌‌مند می‌‌شوند:

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى‏ لَهُمْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَني‏ لا يُشْرِكُونَ بي‏ شَيْئاً»15

«هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّه‏.»16 و17

آيات ناظر به آيندة جوامع انسانی، بر عنصر خوش‌‌بينی در جريان كلّی نظام طبيعت و طرد عنصر بدبينی دربارة پايان كار بشر تأكيد ورزيده است، به نوعی فلسفة تاريخ بر اساس سير صعودی و تكاملی آن اشاره دارد.18 از نگاه اسلام، دين با پشت سر گذاشتن مراحل مختلف، در كامل‌‌ترين شكل خود به بشر عرضه شده است:

«الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي‏ وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ ديناً»19

و همواره با انتقال از جامعه‌‌ای به جامعة ديگر، شكوفاتر می‌‌گردد:

«مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَه‏»20

خداوند از پيامبران گذشته، پيمان گرفته است كه به پيامبر خاتم(ص) ايمان‌‌آورده، به او ياری رسانند.21 بنابراين، تمام نبوّت‌‌ها و شرايع پيشين، مقدّمه و پيش‌درآمد شريعت ختميّه‌‌اند.22 از ظاهر برخی آيات، چون:

«وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ ٭ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ٭ ... ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلينَ ٭ وَ قَليلٌ مِنَ الْآخِرينَ»23

و نيز بعضی روايات24 برمی‌‌آيد كه يشينيان از مردم آخرالزّمان، فضيلت و مرتبه بالاتری داشته‌‌اند؛ امّا اهل تفسير،25 سبقت‌گرفتگان را پيامبران و اصحابشان دانسته و سبقت را فضيلتی برای اقوام گذشته نشمرده‌‌اند؛ زيرا طبيعی است كه اصحاب پيامبر(ص)، نسبت به تمام پيامبران ديگر و اصحابشان بسيار كم‌‌تر باشند؛26 البتّه رواياتی نيز حاكی از نسخ آية مزبور نقل شده كه درست به نظر نمی‌‌رسد27 و به دليل سطح بالای

معرفت مردم آخرالزّمان معجزات حسّی اقوام گذشته، جای خود را در اسلام به معجزة عقلی و علمی (قرآن) داده و وحی قرآنی، با سخن از قرائت و علم و قلم، آغاز می‌‌شود:28

«اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ ٭ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ ٭ اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ ٭ الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ٭ عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ»29

و قرآن، از دورة ماقبل اسلام، به عنوان عصر جاهليت در مقابل عصر علم و خرد ياد می‌‌كند:

«الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى»30 از اين‌رو، طبق روايات، «سورة توحيد» و شش آية آغازين «سورة حديد»، برای اقوامی در آخرالزّمان نازل شده كه در كاوش‌‌های دينی، از اقوام پيشين ژرف‌‌انديش‌‌تر و دقيق‌‌ترند. در روايات متعدّد ديگر31 نيز دورة آخرالزّمان و مردم آن، به رغم وقوع فتنه‌‌ها و آشوب‌‌های بسيار، بهترين زمان و بهترين مردم شناسانده شده‌‌اند؛ بنابراين، ميان ديدگاه خوشبينانة اسلام دربارة پايان تاريخ و ظهور آفت‌‌های اجتماعی بسيار در آن دوره، هيچ‌گونه تنافی وجود ندارد.32 برخی از پيامبران نيز به دليل فضيلت مردم آخرالزّمان، از خداوند خواسته‌‌اند كه نام و راهشان در ميان آنان جاويد بماند.33 قرآن، امّت پيامبر(ص)34 را معتدل‌‌ترين و در نتيجه كامل‌‌ترين:

«وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً»35

و بهترين امّت:

«خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاس‏»36

معرفی می‌‌كند؛37 بر همين اساس، خوارق عادت در آخرالزّمان به كمترين ميزان رسيده و خداوند از طريق سنّت‌‌های طبيعی تاريخ، جوامع بشری را با آزمايش‌‌های مختلف به حدّی از بلوغ، شعور و تجربه می‌‌رساند كه زمينة حكومت جهانی صالحان مهيّا شود38 و بر اساس سنّت هميشگی خويش، مؤمنان را بر همة موانع چيره ساخته، به فتح و پيروزی پايدار می‌‌رساند:

«إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ ٭ وَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ»39

از مجموعة مباحث گذشته می‌‌توان نتيجه گرفت كه دورة اسلامی، همان دورة آخرالزّمان است كه تحقّق كامل ديدگاه مثبت اسلام دربارة پايان تاريخ، در عصر ظهور امام مهدی(عج) به وقوع خواهد پيوست.

نشانه‌‌ها و رخدادهای مهمّ آخرالزّمان

ختم نبوّت و نزول واپسين شريعت كه با ظهور پيامبر اکرم(ص) تحقّق يافت، نخستين نشانة پايان تاريخ به شمار می‌‌رود؛ لذا مفسّران،40 مقصود از نشانه‌‌های قيامت ‌‌را در آية ذيل، بعثت پيامبر(ص) دانسته‌‌اند كه نسبت به عمر جهان، فاصلة بسيار كمی تا قيامت دارد:41

«فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها»42

در آخرالزّمان وقايع فراوان ديگری نيز پيش‌‌بينی شده كه بيشتر به دورة پايانی آن (مقارن با ظهور حضرت مهدی (عج)) مربوط می‌‌شود:

1. بحران معنويّت: پيش از ظهور امام زمان(عج) جوّ حاكم بر جهان، جوّ ستم، گناه و فساد خواهد بود:

«اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ في‏ غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ»43

در اين آيه، مردم آخرالزّمان، به غفلت و اعراض از خداوند، متّصف شده‌‌اند.44 در روايات نيز منظور از اشراط السّاعة كه در آية 18 «سورة محمّد» به آن اشاره شده، رواج بيش از حدّ كفر، فسق و ظلم دانسته شده و موارد متعدّدی از آن بر شمرده شده‌‌ است.45

2. وقوع اختلاف‌‌ها و درگيری‌‌های بسيار: يكی از نشانه‌‌های آخرالزّمان، اختلاف‌‌ها و درگيری‌‌های فراوان ميان گروه‌‌های گوناگون است:

«فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظيم‏»46 روايات، اين آيه را به ظهور فرقه‌‌های مختلف در جهان اسلام مربوط دانسته‌‌اند كه در آخرالزّمان پديد آمده، موجب اختلاف‌‌های بسيار خواهند شد.47 آية «يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَ يُذيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْض‏»48 نيز به وقوع اختلاف‌‌ها و قتل و كشتار در آخرالزّمان تفسير شده است.49 بر اساس روايتی، آية «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُس‏...»50 به ترس و ناامنی، گرسنگی و قحطی و فقر و كشتار در آخرالزّمان اشاره دارد.51

3. ظهور دجّال: در هر سه دين آسمانی يهود، مسيحيت و اسلام، ظهور فاسدترين و مخرّب‌‌ترين جريان منحط در طول تاريخ، پيش‌بينی و از خطر آن پرهيز داده شده است.52 دجّال كه تجسّم كفر، فريب و گمراهی است، در آخرالزّمان ظاهر شده، مردم را به پرستش خويش می‌‌خواند. برخی از مفسّران، تفسير آية «لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاس‏...»53 را به ظهور دجّال ناظر دانسته‌‌اند كه در ديد مردم، عظيم‌‌ترين موجود جلوه می‌‌كند؛54 در حالی كه خداوند، او را از بسياری مخلوقات ديگر كوچك‌‌تر می‌‌شمارد.55 سرانجام اين پديده به دست عيسی(ع) محو و نابود خواهد شد.56

4. وقوع مصائب: برخی از آيات عذاب بر كافران و گنهكاران آخرالزّمان كه نزول عذاب را انكار می‌‌كنند؛ تطبيق داده شده است:

«إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ما ذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُون‏»،57 «فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرين‏»58

با استفاده از «آية 65 سورة انعام»، برخی از اين عذاب‌‌ها بدين شرح گزارش شده‌‌اند: صدايی هراسناك و دود در آسمان و حاكمان ستمگر:

«قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى‏ أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُم‏»

فرو رفتن برخی انسان‌‌ها در زمين.

«أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُم‏»، اختلافات بسيار در دين، «أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً» قتل و كشتار «وَ يُذيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْض».59 در اين دورة زمانی، ترس و ناامنی، گرسنگی و قحطی و فقر و كشتار نيز بسيار رخ خواهد داد:

«وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْ‏ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُس‏...»60

5. خروج سفيانی: بيشتر مفسّران، از ظهور لشكری طغيانگر كه در آخرالزّمان در كشورهای اسلامی به ستم و تعدّی پرداخته، سرانجام در صحرايی بيرون از مكّه، گرفتار عذاب الهی می‌‌شوند، خبر داده و آية «وَ لَوْ تَرى‏ إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَ أُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَريب‏»61 را دربارة آن لشكر دانسته‌‌اند. در روايات شيعه و سنّی، نام رهبر اين لشكر، سفيانی ذكر شده است.62 آية «أَ فَأَمِنَ الَّذينَ مَكَرُوا السَّيِّئات‏» أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْض‏...»63 نيز كه توطئه‌‌گران را به فرو رفتن در زمين تهديد می‌‌كند، بر لشكر سفيانی تطبيق داده شده است.64 آية: «...آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى‏ أَدْبارِها»65 نيز دربارة بازماندگان لشكر سفيانی تأويل شده كه صورت‌‌هايشان معكوس گشته، پشت سرشان قرار می‌‌گيرد.

6. ندای آسمانی: بنابر روايات شيعه، جبرئيل نخستين كسی است كه ‌‌با امام ‌‌زمان(عج) بيعت كرده و با صدايی بلند به گونه‌‌ای كه به گوش همة جهانيان برسد، اين آيه را تلاوت می‌‌كند:

«أَتى‏ أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوه... ‏؛ فرمان خدا رسيد. پس ديگر شتاب مكنيد.»66

آيه «وَ اسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَريبٍ ٭ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ

بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ»67 نيز به اين حادثه، تأويل شده است.68

7. ظهور منجیّ بزرگ بشر: مهم‌‌ترين رخداد آخرالزّمان، ظهور دوازدهمين امام شيعيان برای رهايی انسان‌‌هاست: «جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً»69 اين آيه كه از پيروزی چشمگير حق بر باطل سخن می‌‌گويد، در روايات، به ظهور مهدی(عج) تأويل شده است.70 آية 148 بقره. آية «أَينَ ما تَكونوا يَأت بكم اللّه جَميعًا» نيز بر ياران نخستين مهدی(عج) كه خداوند آنان را گرداگرد حضرت حاضر می‌‌سازد، تطبيق داده شده است.71 آية «فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا ‏ بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرين»72 نيز چنين است.

8. نزول عيسی(ع): يكی از رخدادهای آخرالزّمان، فرود آمدن عيسی(ع) از آسمان است: «وَ إِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها»،73 «وَ إِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِه‏»74 مفسّران با استفاده از اين آيات، ظهور دوبارة عيسی(ع) در آخرالزّمان راپيش‌‌بينی كرده‌‌اند75 و در روايات نيز تصريح شده كه وی در بيت‌‌المقدّس به نماز جماعت امام زمان(عج) اقتدا و در جنگ‌‌های ايشان نيز شركت خواهد كرد.76 بر اساس اين تفسير، فرود آمدن عيسی(ع) از آسمان، يكی از نشانه‌‌های نزديكی قيامت شمرده شده و از ايمان آوردن همة اهل كتاب به حضرت عيسی(ع) در آخرالزّمان كه يكی از فرماندهان امام ‌‌زمان(عج) به شمار می‌‌رود، خبر داده شده است.

9. خروج جنبنده‌‌ای از زمين: قرآن با رمز و ابهام، از خروج جنبده‌‌ای حكايت می‌‌كند كه هنگام رويگردانی مردم از معنويّت، از زمين خارج شده، با مردم سخن می‌‌گويد.77 «وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُون‏»78 در تفاسير، مطالب بسياری دربارة اين موجود شگفت بيان شده79 كه تا حدّ بسياری غير واقعی و بی‌‌اساس به نظر می‌‌رسد80 و در ظاهر برگرفته از منابع اسرائيلی است.81

10. هجوم يأجوج و مأجوج: قومی وحشی و فاسد با تخريب سدّ ذوالقرنين، در اندك زمانی سرتاسر جهان را پر از ظلم و فساد خواهد كرد تا آنكه بنابر روايات،82 در عصر ظهور مهدی(عج)، به طور كلّی از بين خواهد رفت: «حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ مَأْجُوجُ وَ هُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون‏»83 برخی، يأجوج و مأجوج را يكی از نژادهای انسانی، با صفات ظاهری خاص يا موجوداتی خارق‌‌العادّه دانسته‌‌اند كه از پشت مانعی مادّی خارج شده، به كشتار مردم و تخريب منابع طبيعی خواهند پرداخت.84 برخی ديگر نيز آنان را نمادی از يك تمدّن مادّی مخرّب شمرده‌‌اند كه سدّ معنوی ساخته شده به دست پيامبران را منهدم و حيات طبيعی و معنوی را بر كرة زمين تهديد خواهند كرد؛85 در هر حال، بيشتر مفسّران با استناد به آيه «وَ تَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ في‏ بَعْضٍ وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً»86 كه بنابر قول مشهور، به هجوم آنان اشاره داشته و بی‌‌درنگ از قيامت سخن به ميان آورده، آن را از نشانه‌‌های متّصل به قيامت شمرده‌‌اند و سخن از بازگشت برخی اقوام گذشته را هنگام خروج يأجوج و مأجوج مربوط به قيامت دانسته‌‌اند:87 «وَ حَرامٌ عَلى‏ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ ٭ حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَ...»88 برخی ديگر، اين حادثه را به استناد روايات بسيار، به دوران ظهور مربوط دانسته89 و اشاره به بازگشت برخی اقوام را به مسئلة رجعت ارتباط داده‌‌اند.90

11. رجعت: در آخرالزّمان برخی از نيكوكاران و بدكاران زمان‌‌های گذشته، دوباره زنده می‌‌شوند. «وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا...‏»91 اين آيه فقط به برانگيخته شدن عدّه‌‌ای از مكذّبان و نه همة آنها اشاره كرده. بدين جهت، روايات و مفسّران شيعه، ميان مصداق اين آيه و قيامت، تفاوت قائل شده و آيه را به آخرالزّمان مربوط دانسته‌‌اند كه عدّه‌‌ای از نيكوكاران و بدكاران اعصار گذشته، زنده شده، هر يك نتيجة دنيايی اعمال خويش را خواهد ديد.92 مرگ و زندگی دوباره: «قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْن»،93 عذاب پيش از عذاب بزرگ: «وَ لَنُذيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى‏ دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَر»94 ظهور بندگان پيكارجو پيش از قيامت: «فَإِذا جاءَ وَعْدُ أُولاهُما بَعَثْنا عَلَيْكُمْ عِباداً لَنا أُولي‏ بَأْسٍ شَديد»95، ميثاق پيامبران با خداوند برای ايمان آوردن و ياری رساندن به پيامبراسلام: «وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ ميثاقَ النَّبِيِّين‏... لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّه‏»96 و منّت الهی بر مستضعفان تاريخ: «وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثين‏»97 همگی به رجعت، تفسير و تأويل شده‌‌اند؛ با اين حال در تفسير آيات پيشين، آرای ديگری نيز گفته شده است.98

12. صلح و آرامش پايدار در سرتاسر جهان: پس از پيروزی حضرت مهدی(عج) و يارانش، آرامش و معنويّت بر جهان حاكم خواهد شد: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا... ْ وَ لَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنا....»،99«إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثها مَنْ يَشاء»100

پی‌نوشت‌ها: