آثار شوم مال و لقمة حرام

حجّت الاسلام سيّدعبّاس مسعودی

مدیر کلّ تبلیغات اسلامی استان البرز

تعريف مال و لقمة حرام

به تصرّف غير مجاز در اموال ديگران و سرمايه‌اي که از راه‌های مختلف غير شرعي، مانند کسب درآمدي ديگر از وقتي که به ديگران يا دولت فروخته‌ایم و در استخدام ديگري هستيم، کسب درآمد از فروش اجناسي که خريد و فروش آنها خلاف شرع مقدّس است، مانند فروش مشروبات الکلي، موادّ مخدّر، ابزار و آلات موسيقي، معامله با سرماية مخلوط به حرام که حقّ تصرّف در آن را نداريم، خريد و فروش اجناسي که براي سلامت جامعه مضر است و...، کسب مال حرام می‌گويند که از آن، به خوردن مال حرام يا همان لقمة حرام ياد می‌شود و خواه، ناخواه آثاري را در پي دارد که می‌توان آنها را با وضوح و تأکيد قابل توجّهي در منابع ديني و کلام بزرگان آيين مشاهده کرد.

مال حرام به سبب تأثیر شگرف منفي که در زندگي بشر دارد، يکي از مباحث مهم در فقه زندگي است. احکام بسياري در منابع اسلامي براي تبيين اين مهم وجود دارد؛ چرا که انسان بايد در اين حوزه، بيشترين توجّه و دقّت را داشته باشد تا زندگي پاک و سالمي در دنيا ايجاد و مسير کمال را به خوبي بپيمايد.

کساني که دنياگرا هستند، به مال و منال اين دنياي فاني دل می‌بندند و می‌کوشند تا از هر راهي، هرچند نامشروع، آن را به دست آورند و گاه در لباس دين و مذهب، به توجيه می‌پردازند تا مال حرام را براي خود حلال و نامشروع را براي خود مشروع سازند. خداوند در آيات زيادي از «قرآن کريم» به مسئلة مال‌های حرام، علل و زمينه‌های گرايش به آن و آثارش توجّه دارد. نويسنده در اين مطلب بر آن است تا به اين مسئله از نگاه آموزه‌های قرآني بپردازد.

تحصيل مال، امري مطلوب است؛ زيرا مقتضي زندگي دنيوي و مادّی آن است که انسان، امکاناتي را براي آسايش خود فراهم آورد و به تأمین نيازهاي مادّی خود بپردازد؛ از اين‌رو در آموزه‌های اسلامي تحصيل مال مشروع و طيّب همانند جهاد در راه خدا دانسته شده است؛ زيرا پاسخ‌گويي به نيازهاي مادّی و جنبه‌های دنيوي، امري لازم و ضروري است و انسان‌ها در ساية اقتصاد سالم، می‌تواند بسترهاي رشد وکمال خود را فراهم آورند.

هرچند که کارکرد مال تنها در حوزة تغذيه خلاصه نمی‌شود، بلکه حوزه‌های ديگري از نيازهاي مادّی بشر را نيز دربر می‌گيرد، ولي بايد توجّه داشت که بخش عمده‌ای از نيازهاي تغذية انسان با فراهم‌آوري مال امکان‌پذير است. بنابراين، انسان براي پاسخ‌گويي به ابتدايي‌ترين نيازهاي مادّی و جسمي خود، نيازمند تحصيل مال است؛ از اين‌رو خداوند دارايي و مال را براي انسان، خير می‌شمارد؛ زيرا خير، آن چيزي است که انسان براي رسيدن به کمالات خود، بدان نياز دارد

و در مسير کمال او مورد استفاده قرار می‌گيرد. مال نيز، چون جسم انسان را براي حمل روح و روان تقويت و اجازه عبوديت و عبادت را به او می‌دهد و زمينة رشد بشر را فراهم می‌آورد، به عنوان خير تلقّي و معرفي شده است.1

از نظر قرآن، مال و ثروت، زينت زندگي دنيا براي انسان‌هاست.2 همين امر موجب می‌شود که انسان به سبب علاقه به زينت‌ها، به جمع‌آوري مال بپردازد و از تحصيل آن لذّت ببرد.

امّا مشکل از آنجا شروع می‌شود که انسان به خطا و اشتباه، گمان می‌کند تأمين و تحصيل نيازهاي مادّی و جمع‌آوري و تکاثر مال، هدف اصلي است و تمام همّت و تلاش خود را مصروف تحصيل و تأمين آن می‌کند. اين‌گونه است که مسير نادرستي را برمي‌گزيند تا اموال بيشتري را کسب کند. برخي از مردم، تمام همّت خويش را براي تحصيل مال می‌گذارنند؛ بلکه به راه‌های حلال و مشروع بسنده نمی‌کنند و با سوگند دروغ،3 پرداخت مال رشوه به قضات، به منظور دستيابي به اموال ديگران،4 تجاوز به اموال يتيمان، تصرّف ناحق در اموال ديگران5 و مانند آن، در صدد برمي‌آيند تا مال بيشتري گرد آورده و در اختيار داشته باشند. بنابراين گرايش انسان به مال و تحصيل آن امري طبيعي است؛ زيرا انسان می‌خواهد به نيازهاي مادّی و دنيوي خود، از جمله تغذيه و آسايش پاسخ دهد و از امنیّت غذايي و سرپناه و جسم و جان برخوردار گردد؛ امّا تصوير نادرست از هستي و اهداف و فلسفة آفرينش موجب می‌شود تا برخي به جنبة مادّی زندگي، اصالت بخشند و زندگي را در همين محدودة دنياي فاني و مدّت کوتاه عمر خلاصه کنند و بر همين اساس، گرفتار احساس کاذب جاودانگي در ساية مال و ثروت می‌شوند و آن را ماية جاودانه شدن خود می‌شمارند.6 از اين‌رو گرفتار جمع‌آوري و تکاثر مال می‌شوند و تا لحظة مرگ نيز از کسب و تحصيل آن دست برنمي‌دارند.7

خداوند در آياتي از «قرآن کريم»،8 به حرص طبيعي انسان و آزمندي او نسبت به مال و ثروت اشاره می‌کند و می‌گويد که انسان، آن‌چنان حرص جمع‌آوري مال و ثروت را دارد که حلال و حرام و پاک و ناپاک را درهم می‌آميزد و درهم می‌خورد و مصرف می‌کند.9

آنچه در پيش رو داريد، شمّه‌ای از آثار لقمة حرام است که راه فراري از آن نيست و چه بخواهيم و چه نخواهيم، گرفتار آن خواهيم شد. اميد است که اين نکات، هشداري باشد براي همگان، تا بيش از پيش در نوع و راه آنچه به دست می‌آوريم، دقّت کنيم و فراموش نکنيم که پيشگيري، هميشه بهتر و آسان‌تر از درمان است.

آثار لقمة حرام

1. کم ارزش شدن نماز

نماز ستون دين و وسيلة قبولي همة اعمال ما نزد خداوند باري تعالي است که درحديث شريفي از امام محمّد باقر(ع) آمده است که می‌فرمايند:

«اوّلين چيزي که(در روز قيامت) از بنده مورد حسابرسي قرار می‌گيرد، نماز است. اگر نماز پذيرفته شود، مابقي (اعمال) نيز پذيرفته می‌شود.»10

و امام صادق(ع) نيز در روايتي می‌فرمايند:

«نخستين چيزي که از بنده حسابرسي مي‏شود، نماز است. پس اگر نماز پذيرفته شد، اعمال ديگرش نيز پذيرفته مي‏شود؛ چنانچه نمازش رد شود، بقية اعمال او هم قبول نخواهد شد.»11

و نماز، افضل واجبات،12 بهترين وسيلة تقرّب به خداوند،13 معراج مؤمن،14 نشانة ايمان،15 نور مؤمن،16ستون دين،17 پرچم اسلام،18 سيماي دين،19 وصيّت امير‌المؤمنين، علي(ع)،20 کليد بهشت،21

روشنايي چشم پيامبر(ص)،22 بهترين اعمال در قيامت،23 روش پيامبران،24 سفرة الهي،25 رأس اسلام،26 آخرين سفارش رسول خدا(ص)،27 بهترين عبادت،28 نيکوترين صورت خلق،29 باقيات الصّالحات،30 عطيّة الهي،31 وسيلة استجابت دعا،32 عامل رستگاري،33 عامل علوّ درجه،34 زاد و توشة مؤمن،35 سلاح مؤمن،36 رحمت الهي،37 جواز عبور از صراط،38 و... می‌باشد که اگر انسان توجّه نکند، با لقمه‌ای حرام تمامي اين فضايل را از دست می‌دهد و به جاي آن، خود را گرفتار آثار شوم و آينده سوز لقمة حرام می‌نمايد.

رسول خدا(ص) فرمودند:

«نماز کسي که لقمه‌اش حرام است، تا چهل روز از ارزش چنداني برخوردار نيست و تا چهل روز دعاي او مستجاب نمی‌گردد و هر مقدار از بدن که پرورش‌يافتة لقمة حرام باشد، سزاوار آتش و سوختن است.»39

در حديثي قدسي آمده است که خداوند متعال می‌فرمايد:

«بندة من! تو دعا کن؛ من اجابت می‌کنم. بدان که تمام دعاها به پيشگاه اجابت من می‌رسد؛ مگر دعاي کسي که مال حرام می‌خورد.»40

شخصي به محضر رسول خدا(ص) شرفياب شد و به آن حضرت عرض کرد: دوست دارم دعايم مستجاب شود؛ چه کنم؟ پيامبر خدا(ص) به او فرمودند: «لقمه‌ات را پاک کن [تا مبادا به حرامي آلوده باشد] و مراقب باش هيچ نوع حرامي را مصرف نکني.»41

2. سنگدلي و قساوت قلب

سنگدلي و قساوت قلب، يکي ديگر از آثار شومي است که بر اثر مال و لقمة حرام، وجود انسان را فرا می‌گيرد و او را در ورطة شقاوت و بدبختي گرفتار می‌کند. روايتي وجود دارد که اگر آن را در کنار اين روايت قرار دهيم، نتيجه‌ای حاصل می‌شود که آن را حضرت اباعبدالله الحسين(ع) در «کربلا» و در تحليل جنايات کوفيان بيان فرمودند. آن روايت اين است که امام صادق(ع) فرمودند:

«خداوند متعال دعايي را که از قلبي سخت و بي‌رحم، برخاسته باشد، اجابت نمی‌کند.»42

از اين دو روايت، اين معنا استنباط می‌شود که حرام خواري و قساوت قلب ارتباطي تنگاتنگ با هم دارند که اگر کسي حرام بخورد، قلبش سخت شده و در برابر حق، نرمش نخواهد داشت و اين همان سخني است که امام حسين(ع) در روز عاشورا به سپاه کوفه فرمودند. آن حضرت وقتي ديد که کلام حقّش، در دل سخت‌تر از سنگ کوفيان اثر نمی‌کند، علّت اين سخت دلي و عدم کرنش در برابر حق را لقمه‌های حرامي برشمرد که شکم‌های کوفيان از آن پر شده بود:

«شکم‌هايتان از حرام پر شده و بر قلب‌هايتان مُهر خورده است.»43

حدّاقلش اين است غذاي آن چند روزي را که اينها در کربلا مستقر بودند، عمر سعد به آنها می‌داد. او با کيسه‌های زر اموي يا تصرّف حرام در بيت‌المال مسلمانان، غذا تهيّه می‌کرد و در شکم اينها می‌ريخت؛ لذا شکم همه از حرام پر بود و چون اين‌گونه بود، هر وقت وليّ خدا و امام عصرشان اراده می‌کرد که با اينها سخن بگويد، سر و صدا می‌کردند و هلهله سر می‌دانند و حاضر نمی‌شدند تا به کلام نوراني آن حضرت گوش فرا دهند تا جايي که امام(ع) خطاب به آنها فرمودند:

«چرا ساکت نمی‌شويد تا حرفم را بشنويد؟»

اينجا بود که خود حضرت علّت را بيان کرده و فرمودند:

«فَقَدْ مُلِئَتْ بُطُونُكُمْ مِنَ الْحَرَامِ؛44

شکم‌هايتان از حرام پر شده است.»

3. مشمول لعنت فرشتگان

از ديگر آثار مال و لقمة حرام اين است که فرشتگان الهي، خورندة اين مال را لعنت می‌کنند و از خداي منّان محروم شدن از حلال‌های بي‌شمارش رابراي او طلب می‌نمايند.

رسول خدا(ص) فرمودند:

«هرگاه لقمه‌ای حرام در شکم بنده‌ای از بندگان خدا قرار گيرد، تمام فرشتگان زمين و آسمان او را لعنت می‌کنند.»45

يعني دوري شخص حرام‌خوار از رحمت الهي را از خداوند منّان درخواست می‌کنند. شايد علّتش اين باشد که دست به دعا بر می‌دارند و به خداوند متعال عرضه می‌دارند که خدايا! اين شخصي را که غرق در نعمت‌های حلال توست، امّا دست به حرام دراز کرده، از آن حلال‌های بي‌شمارت محروم کن!

4. ساخت بناي عبادت روي ماسه‌های روان

رسول خدا(ص) فرمودند:

«عبادت کسي که حرام‌خواري می‌کند، مانند ساختماني است که بر روي شن‌زاري روان بنا شده باشد.»46

بي‌شک چنين ساختماني آن‌چنان سست و لرزان است که با اندک حرکتي فرو ريخته و چيزي از آن باقي نمی‌ماند و اگر هم چيزي از آن بماند، يقيناً فايده‌ای براي صاحبش نخواهد داشت. با توجّه به اين روايت شريف و آيه‌ای از قرآن کريم که خداوند متعال می‌فرمايد:

«مَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلی‏ شَفا جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ في‏ نارِ جَهَنَّمَ؛47

كسی كه بنياد[امورش‏] را بر لب پرتگاهی سست و فرو ريختنی نهاده! آن بنا با بناكننده‏اش، در جهنّم سقوط می‏كند.»

به دست می‌آيد که در فرهنگ قرآن کريم، چنين کسي که هم عابد است و هم حرام‌خوار، عبادتش سودي به حال او نخواهدکرد و به زودي خودش به همراه ساختمان عبادتش، به قعر جهنّم سقوط خواهند کرد.

5. عبادت‌هايي که براي آن عذاب می‌نويسند

غفلت از طهارت مال و گرفتار شدن به لقمة حرام باعث می‌شود که کارهاي خير را از ما نپذيرند و حتّی به عوض آنها، گناه در نامة اعمال ما ثبت شود.

رسول خدا(ص) فرمودند:

«کسي که کسبش حرام است، خداوند هيچ كار خيری را از او نمی‏پذيرد؛ چه آن کار صدقه باشد چه آزاد كردن بنده؛ حجّ باشد يا عمره و خداوند متعال به عوض پاداش اين كارها، گناه برای او ثبت می‏كند و آنچه پس از مرگش باقی می‏ماند، توشة دوزخ او خواهد بود.»48

امام صادق(ع) فرمودند که اگر کسي با مالي که از راه حرام به دست آورده است، عازم حجّ شود، هنگامي که لبّيک می‌گويد، جواب رد به او می‌دهند که لَا لَبَّيْكَ وَ لَا سَعْدَيْكَ و اين نشان از مردودي عمل اوست؛ امّا اگر مال او از راه حلال کسب شده باشد، پاسخ مثبت به او داده می‌شود که لَبَّيْكَ وَ سَعْدَيْكَ و اين نشان از قبولي عمل (قبولي و مردودي عمل مبحثي جدا از صحّت و بطلان عمل است. صحّت و بطلان بر اساس رسالة عمليّه است؛ امّا قبول و رد بر اساس صفاتي است که نوعاً به ميزان تقواي عامل برمي‌گردد. گاهي اين دو با هم جمع هم می‌شود؛ يعني هم باطل است و هم مردود. گاهي صحيح است؛ امّا از مقبوليت چنداني برخوردار نيست؛ مانند کسي که روزة صحيحي می‌گيرد، امّا در طول روز مرتّب دروغ می‌گويد و غيبت می‌کند، خواهد بود.»49

6. محروميت از دوستي امام علي(ع)

اميرالمؤمنين(ع) فرمودند:

«کسي که به حرام، مال مؤمني را بخورد، هرگز دوستدار من نيست.»50

7. ورود حرام‌خوار به بهشت ممنوع

رسول خدا(ص) فرمودند:

«همانا خداوند ورود بدني را که از حرام تغذيه کرده، به بهشت ممنوع کرده است.»51

8. حرام‌خوار محروم از ديدار و کوثر و شفاعت

آلودگي به لقمة حرام، انسان را در روز قيامت از مصاحبت پيامبر رحمت(ص) و شفاعت خاندان با کرامتش دور می‌سازد و در آن لحظات حسّاسي که جز کرامت اهل بيت(ع) فريادرسمان نخواهد بود، لقمة حرام ما را از اين نعمت بي‌بهره می‌کند.

اميرالمؤمنين(ع) در وصيّت خود به امام حسن(ع) فرمودند:

«به خدا سوگند! به خدا سوگند! به خدا سوگند! کسي که ذرّه‌ای مال حرام بخورد، در قيامت از رسول خدا(ص) دور می‌افتد و از حوض کوثر نمی‌نوشد و مشمول شفاعت آن حضرت نمی‌گردد.»52

آثار حرص بر مال‌اندوزي

آزمندي و حرص انسان به مال‌اندوزي، به سبب تصوّر نادرست از زندگي و هدف آن، موجب می‌شود تا برخي از انسان‌ها، به هر شکل و وسيله‌ای، به مال‌اندوزي سرگرم شوند. دل‌بستگي به اندوختن مال و ثروت و عشق به آن، در عمق جان آدمي ريشه دارد و امري غريزي است53 و انسان تمايل شديدي به مال دارد و نمی‌تواند از وسوسة آن خود را رها سازد؛54 امّا اين دل‌بستگي، برخی را به کارهاي خلاف نيز می‌کشاند و اين‌گونه است که يک امر طبيعي گرايش و دل‌بستگي به مال، به عنوان يک خير، به يک آزمندي غيرطبيعي و رذيلت پست

تبديل می‌شود.55 در اين حالت، شيطان شريک مال اين افراد می‌شود و همراهان و پيروان شيطان به ستم و ظلم رو می‌آورند تا بيش از پيش، به ارضاي خواسته‌هايش بپردازند.56 مال و ثروت، آدمي را چنان به خود سرگرم می‌کند که برخی حتّی به بهانة آن، از جهاد و تلاش براي آخرت باز می‌مانند و جزو گروه زيانکاران می‌شوند.57 آزمندي همان‌گونه که آدمي را از مسير حق طلبي و فلسفة زندگي و آفرينش دور می‌سازد، موجب می‌شود تا انسان گرفتار رفتارهاي زيان‌باري، چون بي‌توجّهي به نيازمندان، گرسنگان و بينوايان شود و از تلاش براي رفع گرسنگي آنان خودداري کند.58 خيانت در امانت،59 بازماندن از جهاد و رها کردن پيامبر و مجاهدان،60 غفلت از خدا و تمرّد از فرمان خدا و پيامبر61 و مخالفت با حق و حقيقت،62 از جمله آثار دل‌بستگي به مال است. از اين فراتر، کساني که گرفتار آزمندي و حرص مال هستند، اين‌گونه رفتارها را در پيش می‌گيرند؛ بلکه چنان دل‌بسته می‌شوند که ديگر خدا را فراموش کرده و با شکست در آزمون‌های الهي63 زيان و خسران ابدي را براي خود رقم می‌زنند.64

مصاديقي از مال حرام

چنان‌که گفته شد، دل‌بستگي به مال دنيا به عنوان مهم‌ترين تأمين‌کنندة نيازهاي مادّی انسان و نيز زينت زندگي دنيا، امري طبيعي و غريزي و گرايش طبيعي است و تلاش براي تحصيل مال و ثروت، امري مذموم و ناپسند به شمار نمی‌رود؛ بلکه از مصاديق تلاش و جهاد در راه خدا شمرده می‌شود؛ زیرا انسان مأموريت دارد تا با تلاش خويش، جهان مادّی را آباد کند.65 پس گردآوري مال حلال و پاک، به عنوان يک مأموريت الهي مطرح است و اگر کسي از تلاش در اين حوزه باز ايستد، می‌بايست او را متّهم به کوتاهي در انجام وظيفة الهي کرد.

امّا مشکل آن است که اين دل‌بستگي به شکل افراطي، برخي را از حق دور می‌سازد و آنان را به آزمندي گرفتار می‌کند و اجازه نمی‌دهد تا در مسير آفرينش گام بردارند و به حق و عدالت زندگي خود را سامان دهند؛ بلکه روحية تجاوزگري پيدا می‌کنند و لذا به جاي کسب مال مشروع به راه‌های کسب مال از راه حرام کشيده می‌شوند.

از مهم‌ترين مصاديق مال حرام، می‌توان به رشوه اشاره کرد. کساني که در مراکز قدرت و تصميم‌گيري هستند، در معرض اين نوع کسب حرام می‌باشند. قاضيان و مسئولان و کارگزاران حکومت با گرفتن رشوه ممکن است حقّ کسي را ضايع کرده يا از حقوق بيت‌المال به جيب کساني بريزند که اقدام به سوءاستفاده کرده‌اند. خداوند کسب مال از راه رشوه را حرام و ننگ‌آور دانسته66 و با نام بردن اين مال به سُحت،

از ننگ و پليدي آن ياد کرده است.67 خداوند به صراحت بيان می‌کند کساني که گرفتار کسب حرام و رشوه هستند، با اين کار، حرام خواري را بر خود هموار، بلکه عار و ننگ را بر خود بار می‌کنند.68

غصب اموال مردم و تصاحب آن از طريق ناحق، از ديگر مصاديق کسب و تحصيل مال حرام است.69 قمار،70 سرقت،71 کم‌فروشي،72 مال ربوي و نزول‌خواري،73 مال يتيم،74 کسب مال از راه باطل،75 مال مصرف شده در فحشاء و بي‌عفّتی76 و کسب مال از راه دروغ،77 از ديگر مصاديق مال حرام است که در آيات قرآني به آن اشاره شده است.

آثار وضعي حرام‌خواري ازنظر روايات

آثار منفي حرام‌خواري، در وجود شخص خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در نسل او استمرار می‌يابد. امام صادق(ع) می‌فرمايند:

«آثار کسب حرام در نسل آدمي آشکار می‌شود.»78

زيرا کسي که از راه نامشروع مال جمع کند، در اثر تغذية حرام، زمينة گمراهي را در فرزندانش آماده می‌کند و خودش هم نمی‌تواند به راه مستقيم هدايت شود.

از مرحوم کربلايي کاظم فراهاني که خداوند به او عنايت فرموده و بدون اينکه سواد داشته باشد، تمام سي جزء قرآن را يک‌باره حفظ شده بود، نقل می‌کنند که:

طلّاب «مدرسة فيضيّة قم» او را دعوت می‌کردند و از او سؤالاتي در مورد قرآن می‌کردند و او همة سؤالات را جواب می‌داد. بعضاً او را به صرف ناهار دعوت می‌کردند و او می‌پذيرفت؛ ولي می‌ديدند گاهي بعد از خوردن غذا از آن محل خارج می‌شود و با داخل کردن انگشت در حلق خود، سعي می‌کند غذاها را از شکم خارج کند.

از او می‌پرسيدند چرا اين کار را می‌کني؟! می‌گفت: «غذايي که خوردم حلال نبوده، نور قلبم کم شده؛ ديگر نمی‌بينم.»

اثر غذاهاي حلال در سبُکي و نور باطن و توجّه به عبادات و نيز اثر غذاهاي حرام در سنگيني و کدورت و کسالت در عبادات، به خوبي مشهود است؛ لذا در روايات بسياري بر کسب حلال و اجتناب از حرام تأکيد شده است که به گوشه‌ای از آن، اشاره می‌کنيم.

رسول خدا(ص) در سه روايت چنين فرموده‌اند:

1. «عبادت هفتاد جزء است که بهترين جزء آن، طلب روزي حلال است.»

2. «هر کس لقمة حلال بخورد، فرشته‌ای بالاي سر او می‌ايستد و براي او طلب مغفرت می‌نمايد تا زماني که از خوردن دست بکشد.»

3. «هر کس غذاي حلال بخورد، خداوند قلب او را تا چهل روز نوراني می‌گرداند.»

در مورد اجتناب از غذاي حرام و کسب حرام هم روايات زيادي از رسول خدا(ص) وارد شده است که از باب نمونه، به روايات زیر اشاره می‌شود :

- «هر کس از راه غير حلال، مالي به دست آورد، توشه‌اش به سوي آتش است.»

- «خداي تعالي می‌فرمايد: «هر کس توجّهي نکند که از چه راهي درهم و دينار به دست می‌آورد، من هم توجّهي نمی‌کنم که از چه دري او را داخل آتش کنم.»

- «وقتي لقمة حرام در شکم کسي واقع شد، هر فرشته‌ای در آسما‌ن‌ها و زمين او را لعنت می‌کنند.»

از مجموعة اين احاديث روشن می‌شود که انسان بايد در کسب روزي خود دقّت کند تا حلال باشد و در نتيجه، غذايي که می‌خورد حلال باشد تا اثرات آن در قلب و روح او، نورانيت و لطافت ايجاد کند و عباداتش مقبول درگاه حضرت حق واقع گردد.

سعد بن عبدالله می‌گويد: در زمان امام حسن عسکري(ع) با احمد بن اسحاق که از وکلاي آن حضرت بود، بر ايشان وارد شديم و مشاهده کرديم که حضرت مهدي، روحي فداه، هم حضور دارند. احمد بن اسحاق، صد و شصت کيسه از وجوهات که شيعيان فرستاده بودند، در مقابل امام حسن عسکري(ع) گذاشت.

امام يازدهم به فرزند خويش فرمودند: «عزيزم! اين وجوه را بردار.»

امام زمان(عج) فرمودند: «آيا شايسته است که دست پاک من به بعضي از اين مال‌های حرام برخورد کند؟»

فرمودند: «حلال و حرام را از هم جدا کن.»

راوي می‌گويد: حضرت صاحبان آن صد و شصت کيسه را نام بردند، مقدار پول موجود در هر کيسه را فرمودند، وجوه حلال را از وجوه حرام جدا کردند و کيسه‌هايي که در آن، به سبب گران‌فروشي، اجحاف و نظاير آن، مال حرام وجود داشت، برگرداندند و فرمودند: «اين وجوه به درد ما نمی‌خورد.»

امامان معصوم(ع) با سيره و رفتار زندگي خود بر آن بودند تا مردم را به حلال‌خواري و کسب روزي حلال سوق دهند. آنان با سنّت و سيرة خود در اصلاح اين امر می‌کوشيدند؛ چنان‌که حضرت شعيب(ع) در مبارزه با حرام‌خواري تلاش کرد و تمام همّت و توان خويش را مصروف آن ساخت. محمّد بن منکدر گفت: روز بسيار گرمي به اطراف «مدينه» رفته بودم. ديدم حضرت باقر(ع) به همراه دو خدمتکارش مشغول کار است. با خود گفتم : يکي از بزرگان قريش در اين ساعت از روز و با اين حالت، در طلب دنيا؟! چه کار ناشايستي! اکنون می‌روم و او را نصيحت می‌کنم.

جلو رفتم و سلام کردم. او در حالي که از خستگي نفس نفس می‌زد و عرق از سر و رويش می‌ريخت، جواب سلامم را داد. گفتم: خدا کار شما را اصلاح کند! شما که يکي از بزرگان قريش هستيد، در اين ساعت گرم، با اين حال و وضع، در طلب دنيا آمده‌ايد؟ اگر مرگ در اين حال به شما برسد، چه جوابي خواهيد داشت؟!

فرمودند:

«به خدا قسم! اگر مرگ در اين حال، به من برسد، مرا در حال اطاعت خداي تعالي می‌يابد؛ چون در حال کسب مال حلال هستم و با اين کار می‌خواهم احتياجات خود و اهل و عيالم را برآورم و به مردم، محتاج نباشم. بايد از زماني ترسيد که مرگ فرا برسد و در حال معصيت خدا باشيم.»

عرض کردم: خداوند شما را مورد رحمت خود قرار دهد! من می‌خواستم شما را نصيحت کنم؛ ولي شما مرا نصيحت کرديد.79

پي‌نوشت‌ها: