در مسیر کسب حلال

عطیه هراتی مطلق

کنکاشی در سیرة اقتصادی امام رضا(ع)

همواره مسئلة اقتصاد یکی از موضوعات مهمّ جوامع بشری، از گذشته‌های دور تا به امروز بوده ‌است و اسلام و راهنمایان ارزشمند آن نیز نگاه خاص و ویژه‌ای به این مهم داشته‌اند؛ به طوری که بسیاری از آموزه‌های دینی در حوزة تشریع و تبیین، جهت‌گیری اقتصادی خاصّی دارد که نگرش کلیّ اسلام به اقتصاد و به ویژه توسعة اقتصادی را در دین نشان می‌دهد. از منظر اسلام، چه بسا ترکیبات نادرست اقتصادی، انسان را از دین و دین‌مداری دور کند، ولی تعاملات درست اقتصادی حرکت تکاملی انسان به سوی خدا را سرعت بخشد؛ مانند سفارش‌هایی که در حوزة نان حلال یا پرداخت خمس و زکات مطرح می‌شود. در تعالیم رضوی نیز خطوطی کلیّ برای جهت بخشیدن به حرکت اقتصادی مسلمانان وجود دارد که در رشد و توسعة اقتصادی خانواده و جامعه مؤثّر است.

اهمّیت کار و تلاش اقتصادی

توصیه به کار و کوشش برای دستیابی به احتیاجات زندگی، بخش مهمّی از آموزه‌های دینی مردم را دربرمی‌گیرد. امام رضا(ع) نیز بارها اطرافیان خود را به کار و تلاش و سعی در جهت بهبودی وضع معاش دعوت کرده‌اند. احمدبن ابی نصر1 می‌گوید: به امام رضا(ع) گفتم: «کوفه» به من نمی‌سازد و زندگی در آن، همراه مضیقه است. زندگی ما در «بغداد» بود و در آنجا در روزی بر مردم گشوده‌است. امام فرمودند: «اگر می‌خواهی بیرون بروی، برو؛ چرا که امسال سال آشفته‌ای است و مردمان را چاره‌ای جز طلب روزی و کوشش برای به دست آوردن معیشت خوب نیست. پس طلب و کوشش را برای کسب امکانات زندگی از دست مده.»2 از دیدگاه امام رضا(ع) ارزش معنوی کار چنان است که مقام کارگر را بالاتر از جهادگران در راه خدا می‌دانند: «آنکه با کار و کوشش در جست‌وجوی مواهب زمینی برای تأمین خانوادة

خویش است، پاداشی بزرگتر از مجاهدان در راه خدا دارد.»3

توجّه به اصل مالکیت

مالکیت فردی از حقوق طبیعی و فطری انسان است و امام با در نظر گرفتن این حقّ طبیعی می‌فرمایند: «...سرقت تحریم شد؛ چون مایة فساد اموال و کشتن مردمان است و به این علّت که دست‌درازی و غصب اموال دیگران موجب کشتار و درگیری و حسدورزی است و اینها مردم را به رهاکردن داد و ستد فرامی‌خواند؛ زیرا در صورت تجاوز به مال دیگران، هیچ‌کس نسبت به مالی که به دست آمده ‌است، بر فرد دیگر اولویت ندارد.»4

مدیریت مصرف

یکی از یاران امام می‌گوید: از امام دربارةچگونگی تأمین مخارج خانواده جویا شدم. فرمودند: «مخارج خانواده حدّ وسط است میان دو روش ناپسند... آیا نمی‌دانی که خداوند زیاده‌روی و سخت‌گیری را ناخوشایند داند؟»5

امام کمال ایمان را بعد از ژرف شناختن دین، اندازه ‌داشتن در زندگی می‌دانند: «تا سه خصلت در آدمی نباشد، حقیقت ایمان او کمال نمی‌یابد: ژرف شناختن دین، اندازه ‌داشتن در زندگی و پایداری در مصیبت‌ها.»6

توجّه به پدیدة فقر

در کلام پیامبر خدا(ص) فقر دشوارتر از مرگ معرفی شده ‌است. در اندیشة رضوی نیز فقر به عنوان عامل سلب شخصیّت انسان معرفی شده ‌است: «هرگاه دنیا به سوی انسانی روی آورد، نیکی‌های دیگران را به او می‌دهد. هرگاه به کسی پشت کند، نیکی‌های خودش را نیز از او می‌گیرد... همانا بینوایی، کلید بدبختی و بیچارگی است.»7

با توجّه به آموزه‌های رضوی و بیانات رسیده از ایشان، عواملی باعث ایجاد پدیدة فقر می‌شود که باید مورد توجّه قرار گیرند:

• ظلم

«آنگاه که انسان مال یتیم را به ستم بخورد، بی‌تردید چون این است که او را کشته و او را دست به گریبان تهی‌دستی و بینوایی کرده است.»8

• تباه‌سازی اموال

«بی‌گمان خداوند گفتار بیهوده و تباه‌سازی اموال و زیاد درخواست کردن را دشمن می‌دارد.»9

• اعتماد به مدیر خائن

«انسان امین به تو خیانت نکرده ‌است؛ بلکه تو به خائن اعتماد کردی.»10

کسب مال از راه‌های حرام «... و چیزهایی را حرام و ممنوع یافتیم که مردمان را به آنها نیازی نیست؛ بلکه آن چیزها فسادآور است و نابودکننده و هلاکت‌بار.»11

• نپرداختن مالیات‌های اسلامی

«قانون زکات برای تأمین زندگی بینوایان وضع شد.»12

• دوری از صلة رحم

امام در جواب شخصی که از او سؤال می‌کند: آیا در مال تکلیفی جز زکات است؟ می‌فرمایند: «بله. پس این فرمودة خداوند دربارة صلة ارحام و امثال آن کجا رفت: «کسانی که آنچه خدا به پیوند دادن آن فرمان داده، پیوند می‌دهند و از خدای خویش می‌ترسند و از سختی حساب بیم دارند.»13

• بی‌توجـّهی به مددکاری اجتماعی

«بدانید که پس از ایمان به خدا و اعتراف به حقوق اهل بیت، توانمندان را مکلّف کرده ‌است تا برای ادارة امور بیماران زمین‌گیر و دیگر مبتلایان قیام کنند.»14

اصل خصوصی‌سازی اقتصاد و جلوگیری از انحصار طلبی

امام در نامه‌ای به مأمون از او می‌خواهند تا از استئثارکنندگان بیزاری جوید. استئثار به این معناست که انسان مال و متاع یا چیزی را که مورد میل و رغبت و نیاز دیگران است، ویژة خود سازد و دست دیگران را از آن کوتاه کند. منظور از این طبقه، سرمایه‌داران با نفوذ هستند که اقتصاد را از پویایی و سلامت دور می‌کنند و با انحصار منابع قدرت و

ثروت، فقر و تبعیض را در جامعه گسترش می‌دهند.

توجّه به موضوع ربا

یکی از موضوعات مورد توجّه در اقتصاد اسلامی، مسئلة دوری از ربا و اجتناب از پذیرش معاملات ربوی است. امام رضا(ع)‌ بر همین اساس، توصیه‌های بسیاری در جهت جلوگیری از ربا مطرح کرده‌اند: «خداوند عزّوجل از ربا نهی کرد؛ چون مایة تباهی اموال است؛ زیرا اگر انسان یک درهم را به دو درهم بخرد، بهای درهم، درهم است و بهای درهم دیگر باطل و بدون حق است. پس خرید و فروش ربوی در هر حال برای فروشنده و خریدار، زیان و کمبود دارد. پس خداوند متعال ربا را ممنوع اعلام کرد؛ ‌زیرا اموال تباه می‌شود؛ چنان که نهی کرد سفیهان اموال خود را در دست گیرند؛ چون بیم تباهی آن اموال می‌رود.»15

در نتیجه، گرایش‌های سودپرستانة سرمایه‌داری، اصول و معیارهای انسانی و معیارهای اخلاقی از جامعه دور می‌شود. بر همین اساس، امام می‌فرمایند: «علّت تحریم ربا از دست رفتن کارهای نیک و گرایش مردم به سودخواری و رهاکردن قرض دادن و پرداخت واجبات مالی و رها کردن نیکوکاری است.»16

جلوگیری از مفاسد اقتصادی از آیات متعدّدی از «قرآن» روشن می‌شودکه رهبران الهی در نخستین گام‌ها و مراحل آغازین دعوت، به اجرای عدالت در روابط اقتصادی و ستیز با ظلم و خیانت و استثمار دعوت شده‌اند. این تأکید تا آنجا بوده ‌است که گویی تشکیل جامعة توحیدی بدون دگرگونی در ماهیت ظالمانة روابط اقتصادی و برقراری عدالت اقتصادی ممکن نیست. به همین دلیل است که امام در کنار پرهیز دادن مسلمانان از گناهان کبیره، ظلم و استثمار در رابط مالی را نیز نهی می‌کنند: «از ایمان ناب و خالص است دوری از گناهان کبیره و آدم‌کشی و کاستن از پیمانه و ترازو و خیانت در امور مالی...»17

مفهوم بخس در کلام امام، مفهومی عام است که شامل همة مسائل مالی می‌شود. امروز مسائال اقتصادی در سطحی بسیار بزرگتر و پیچیده‌تر از گذشته مطرح است؛ ولی همچنان آنچه در گذر تاریخی گم نشده‌است، توجّه به اصل عدالت و پرهیز از ظلم است: «ای مردم! پیمانه و ترازو را تمام و به عدل دهید و کار و کالای مردمان را کم‌بها نکنید.»18

پی‌نوشت‌ها: