مسلمانان در گذرگاه تاریخ

شايد هر زائر زيرك ـ كه فهم حج و حضور در ميقاتش را، مقصد خود قرار داده ـ در طيّ اين سفر به سرعت دريابد كه: هيچ‌يك از مناسبات فردي و جمعي ساكنان سرزمين‌هاي اسلامي، از دستبرد فرهنگ و مدنيت غربي در امان نمانده است. درواقع ميان اين مناسبات و معاملات ملّت‌هاي غيرمسلمان، تفاوتي ماهوي وجود ندارد.

شهرهايي كه منطبق با نظام شهرسازي معاصر، مسلمانان را در خود جاي داده‏اند با معماري عريان و شيشه‏اي ـ كه جايي براي حراست از ارزش‌ها و محارم باقي نگذاشته‏اند ـ جامه‏ها و پوشش‌هايي كه همة جسم و هويت آدمي را فراروي تماشاگران قرار مي‏دهند و بالأخره نوع معيشت ويژه‏اي كه آنان را با مردان و زنان اروپايي هم‌سان ساخته است؛ به زائر نشان مي‏دهد كه روح حاكم بر همة شهرسازي، معماري، پوشش، معاملات، روابط انساني و بالأخره مناسبات سياسي و اداري سرزمين‌هاي اسلامي، فرهنگ غير ديني است و جاي شگفتي نيست كه در بازسازي بناهاي اسلامي و مساجد بزرگي، چون «مسجدالنّبي»، معماران غربي، همة تلاش خود را براي پالايش باقيمانده‏هاي معماري سنّتي عصر اسلامي به كار گرفته‏اند. دستگاه‌هاي ارتباط عمومي، مثل راديو و تلويزيون، به طور مداوم، تغذية فرهنگي ساكنان اين كشورها را عهده دارند و بشقاب‌هاي گيرندة برنامه‏هاي ماهواره، همة سمت و سو و قبلة امروزين آنان را فرياد مي‏زنند. صاحبان فروشگاه‌ها و مغازه‏هاي لوكس، نشانه‏هاي كمپاني‌هاي توليد كنندة كالا را زينت‏بخش مال‏التّجارة خويش ساخته‏اند تا مسافران اين سرزمين آنها را خريده و تحفه و ره‌توشه سفر بزرگ زندگي خود كنند.

هيهات كه سوگندها و قسم‌ها، تنها، تأييد‌كنندة اصالت كالاهايي هستند كه دشمنان اسلام و آيين پيغمبر توليد نموده‏اند.

زائر با ديدن اين‌همه با بهت و حيرت از خود مي‏پرسد: چه بلايي مسلمانان را به اين حال و روز گرفتار ساخته است؟

انسلاخ تاريخي و از خودبيگانگي فرهنگي، طيّ يكي دو قرن اخير، اساس مدنيت مسلمانان را نابود ساخته و در ادامه، باقي‏ماندة مناسبات فردي و جمعي آنان را در معرض نابودي قرارداده است.

مطالعه در دوره‏هاي تاريخي پيشين مسلمانان و سرزمين‌هاي اسلامي، نشان مي‏دهد كه مسلمانان از مقطعي خاص و به تدريج، امكان حضور جدّي در عرصة تاريخ و ايجاد رابطه بين اصول نظري و اعتقادي خود و مناسبات مدني‏شان را از دست داده‏اند. به عبارت واضح‏تر، مدنيت امروز مسلمانان، هيچ نسبتي با اصول اعتقادي و موازين اخلاقي اسلام ندارد و همين وضع تا به امروز، آنان را با دريايي از پرسش‌ها، معضلات و ناتواني‌ها روبه‌رو ساخته است.

يكي ديگر از دلايل حاكميت اين وضع، فقدان تذكّر تاريخي و عدم پيوند ميان بزرگان اهل نظر ديني و مردان اهل عمل، در دوره‏هاي گذشتة مسلمانان بوده است. همان‌كه عامل جدايي ميان نظر و عمل شده است. به اين معني كه: تفكّر و فرهنگ ديني، دخالتي در سازمان‌دهي امور مادّي حيات مسلمانان نداشته است؛ تا جايي كه اصول اعتقادي تبديل به امري فردي و خصوصي شده و امور مادّي و مدني مطابق با مقرّرات و فرهنگي ديگرگون شكل گرفته‏اند.

شايد همين امر، يعني غير ممكن پنداشتن تحقّق اين رابطه (رابطة ميان نظر ديني و عمل) موجب شده است كه امروزه، هيچ‏گونه تلاشي براي حل و فصل مسائل و معضلات مدني، منطبق با اصول اعتقادي و فرهنگ اسلامي صورت نگيرد.

بايد پرسيد آيا، براي جلوگيري از پيدايش اين انسلاخ در طول زمان، هيچ‏گونه تلاشي طيّ قرون اوّل ظهور اسلام، از سوي بزرگان اهل دين صورت نگرفته است؟

مطالعه در اصول و فروع اعتقادي اسلامي نشان مي‏دهد كه در ميان اصول اعلام شده در كتاب خدا و سنّت و سيره معصومين(ع)، پيش‏بيني لازم براي جلوگيري از اين درماندگي و سقوط صورت گرفته است و بايد گفت: «هر چه هست از قامت ناساز ماست» كه امكان حضور فعّال نظري و عملي را در طول تاريخ از مسلمانان سلب نموده است.

وگرنه:

اسلام به ذات خود ندارد عيبي

هر عيب كه هست از مسلماني ماست

توجّهي گذرا به اين آيات ما را متذكّر همين نكته مي‏سازد:

«... وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ في‏ ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ في‏ كِتابٍ مُبين‏؛1

و نزد اوست كليدهاي غيب. نمي‏داند آنها را مگر او و مي‏داند آنچه را كه در ميان خشكي و درياست و نمي‏افتد برگي (از درخت)، مگر آنكه او مي‏داند و دانه‏اي كه در ظلمات زمين مانده. نيست هيچ خشك و تري، مگر آنكه در كتاب مبين آمده است.»

چگونه ممكن است، در كتاب مبين «قرآن» و به موازات آن در كلام معصومان، دربارة كوچكترين و كم‌ترين امر حيات نباتات و حيوانات سخن به ميان آمده باشد؛ ولي دربارة بزرگترين اموري كه ممكن است جامعة مسلمانان را دچار انحطاط، سقوط و استحالة فرهنگي كند، سخني يا راه‏حلّي براي پيشگيري، عرضه نشده باشد.

حج، نقطه عطفي در حيات مسلمانان

حج، از جهات مختلف، (در صورتي كه از معني اصلي خويش تهي نمي‏شد) نقطة عطفي بود كه مي‏توانست امكان تذكّر تاريخي مسلمانان را فراهم آورد؛ امّا، غفلت از اين امر بزرگ و تبديل شدن آن به سفري سياحتي و تجارتي، تضمين بهشت آخرت و... آخرين دريچه‏هاي اميد را مسدود كرده است.

اين سخن، نافي ثواب اعمال حج‏گزاران يا بخشش گناهانشان در اين سفر نيست؛ چه، به استناد روايات معصومان(ع)، بر آن باوريم كه:

حج و عمره، دو بازار، از بازارهاي آخرتند. وارد شونده به آنها، از ميهمان‌هاي خداوند متعال است. اگر او را زنده و باقي نگهدارد، باقي‏اش نگه‌ مي‏دارد؛ در حالي كه عاري از گناه گشته و اگر هم او را بميراند داخل بهشتش مي‏نمايد.2

امّا اگر از «حج» به عنوان يكي از اركان دين اسلام در كنار دو موضوع «ولايت» و «نماز» ياد كنيم، متذكّر اين نكته مي‏شويم كه: «حج» را جايگاهي است، بس فراتر از آنچه بدان اكتفا مي‏كنيم.

چنان‌كه گفته شد، حج، تمامیت اسلام و محلّ حضور و تجلّي مقام شامخ ولايت و محبّت خداي تبارك و تعالي است و مسلمانان در ميقاتي حضور مي‏يابند كه «امام» و «خليفة» خدا نيز حاضر است. وليّ امري كه به فرمودة امام رضا(ع) «الْإِمَامُ الْأَنِيسُ الرَّفِيقُ وَ الْوَالِدُ الشَّفِيق‏»3 هستند. واسط فيض، بقيّةالله و بابي كه حضورشان تاج وقار و سربلندي مسلمانان است. در «دعاي ندبه» اشاره شده است كه: «أَيْنَ السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَيْنَ الْأَرْضِ وَ السَّمَاء؛

كجاست آن وسيله‌اي كه فيوضات آسمان را به اهل زمين مي‏رساند.»

در قسمتي از «دعاي عديله» مي‏خوانيم:

«...ثُمَّ الْحُجَّةُ الْخَلَفُ الصَّالِحُ الْقَائِمُ الْمُنْتَظَرُ الْمَهْدِيُّ الْمُرْجَى الَّذِي بِبَقَائِهِ بَقِيَتِ الدُّنْيَا وَ بِيُمْنِهِ رُزِقَ الْوَرَى وَ بِوُجُودِهِ ثَبَتَتِ الْأَرْضُ وَ السَّمَاء...؛

گواهي مي‏دهم كه آخرين امام و جانشين پيامبر(ص) حضرت حجّت، خلف، قائم‏منتظر و مرجي است كه به بقاي او، جهان باقي و پايدار مي‏ماند و به بركت آن حضرت، به مردم روزي رسد و به خاطر وجود آن بزرگوار، زمين و آسمان، استوار باشد؛ پس از آنكه پر از ستم و جور شده باشد.»

تنها در سفر «حج» است كه حاجي، نه تنها در اين سفر از نعمات گسترده در سرزمين وحي، برخوردار مي‏شود؛ بلكه با حضور در ميقات و طواف خانه، متذكّر به عهد و ميثاقي مي‏شود كه خداوند آن را ماية دوام و بقاي اعمالش ساخته است. ميثاقي دربارة ولايت انسان كامل و حجّت خدا در عرصة زمين كه تنها واسط فيض و حافظ جهان و عامل پايدار ماندنش است.

در هر طوافي، حاجي با اشاره به حجرالأسود عهد خويش را با مقام ولايت استوار مي‏كند و ميثاق فراموش شده را به ياد مي‏آورد؛ چنان‌كه در «عرفات» با حضور امام حاضر و وليّ‏عصر خود، روي به آسمان مي‏كند تا ديگر بار پذيرفته درگاه خداوند شود.4

«امامت» و «ولايت»، به عنوان اصلي‏ترين عوامل حيات و دوام اسلام و مسلمانان درهر دورة تاريخي، مسلمانان را متذكّر مقام و جايگاهشان مي‏سازند و از بلاي انحراف و التقاط در امان نگه مي‏دارند. از همين‌روست كه حقير، توجّه خويش را معطوف موضوع «تاريخ، تفكر و فرهنگ» مسلمانان كرده است تا اعلام كند:

تمام گرفتاري‌ها و كج‌روي‌هايي كه باعث افول و افت عظمت و رشد مسلمانان شده‏اند؛ محصول غفلت مسلمانان از اين وجه مهمّ حج است.

سردبیر

پی‌نوشت‌ها: