امام، حقیقت نازل شده از عالم غیب

اسماعیل شفیعی سروستانی

پیش از برشمردن پاره‌ای از مقامات و شئون امام(ع)، متذکّر می‌شوم که برای هیچیک از آفریده‌های خداوند متعال و جملة جنّ و انس، دستیابی به شناخت حقیقی از امام ممکن نیست. به مصداق این اصل منطقی که ضرورتاً می‌بایست تعریف جامع افراد معرّف و مانع اغیار آن باشد به عبارت دیگر، معرِّف باید اجلی (یعنی واضح‌تر و روشن‌تر) از معرَّف باشد و با تکیه بر قول رسول ختمی مرتبت(ص) که فرموده‌اند، هیچ‌کس جز خداوند متعال و حضرت معصوم، قادر به شناخت امام - چنان‌که شایسته و بایسته است- نیست، تنها به امید دستیابی به مراتبی از این معرفت، متوسّل و متمسّک به منابع روایی و اقوال وحیانی حضرات معصومان(ع) می‌شویم تا شاید از این رهگذر، ره‌توشه‌ای حاصل آوریم. ان‌شاء‌الله.

حضرت رسول مکرّم(ص)، خطاب به امام علی(ع) فرمودند:

«ای علی! خداوند را کسی غیر از من و تو نشناخت و مرا کسی غیر از خدا و تو نشناخت و تو را کسی غیر از خدا و من نشناخت.»1

مهم‌ترین نکتة قابل توجّه و ضروری در معرفت امام، این است که شخص مؤمن دریابد و اقرار بیاورد که امام، حقیقتی است که از عالم غیب در عالم ما، ظهور پیدا کرده است.

این سخن بر آن‌کس که به هستی‌شناسی و جهان‌شناسی ولایی باور دارد، سخت و سنگین نمی‌آید.

در هستی‌شناسی ولایی، خلقت روحی و نوری موجودات، مقدّم بر خلقت جسمانی آنان است و در این ساحت، خلق ارواح طیّبه و وجود نورانی و روحانی حضرات نبیّ مکرّم(ص) و ائمّة معصومان(ع) مقدّم بر سایر موجودات بوده و در صبحگاه آفرینش اتّفاق افتاده است؛ هم آنان که با عنوان مصداق خارجی خلیفة‌الله واجد مقام عالی قائم‌مقامی خداوند متعال در میان جمیع مخلوقات مستقرّ در عالم امکانند و به دلیل حائز بودن عالی‌ترین درجه از صفات کمالی و مبرّا بودن از هرگونه رجس و پلیدی، دستگیر و هادی و مهدی مردمند برای دستیابی به

مقامات عالی معنوی و کسب رضای خداوند متعال.2

رسول مکرّم(ص)، در حالی از مردم وداع نمودند که در میان آنان، دو صورت خارجی و ما به ازاء از «حقیقتی ثابت» به جا گذاردند. اوّلی کتاب‌الله بود و دیگری آل‌الله و اعلام فرمودند که:

«أَنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّی يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْض‏؛3

این دو ثقل هیچگاه از هم جدا نمی‌شوند تا آنکه سر حوض بر من وارد شوند...»

شخص شخیص، حضرت امام علی(ع)، با اشاره به کتاب‌الله - به عنوان حقیقتی متعالی و ثابت - از این دو صورت، که در عالم مادّی تجلّی یافته، با عنوان «کتاب الله الصامت» و «کتاب الله الناطق» می‌کنند و می‌فرمایند:

«این کتاب صامت خداوند است و من کتاب ناطق اویم.»4

همة آنچه در شأن و منزلت «قرآن» صامت بیان شده، بی‌گمان در شأن و منزلت «قرآن ناطق» که خود نه تنها مفسّر و شارح قرآن صامت، بلکه همة حقیقتی است که در کالبد انسانی مجال ظهور یافته، مصداق پیدا می‌کند؛ از جمله آنکه، خداوند متعال، در «سورة قدر» از «قرآن»، به عنوان حقیقتی نازل شده از عالم غیب یاد فرموده است:

«إِنَّا أَنْزَلْناهُ في‏ لَيْلَةِ الْقَدْر.»5

در دعای بسیار زیبایی که مؤمنان روزه‌دار در تمامی روزهای ماه مبارک رمضان بعد از نماز واجب، تکرار می‌کنند، مؤمن آل‌محمّد(ع) متذکّر قرآن، به عنوان «حقیقتی نازل شده» می‌شود. در آنجا آمده است:

«يا عَلِيُّ يا عَظِيمُ[...] وَ هُوَ الشَّهْرُ الَّذي فَرَضْتَ صِيامَهُ عَلَيَّ، وَ هُوَ شَهْرُ رَمَضانَ، الَّذي انْزَلْتَ فيهِ الْقُرْآنَ، هُدیً لِلنّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدی‏ وَ الْفُرْقان.»6

آنچه که همة طهارت و پاکیزگی ذاتی قرآن صامت را حمایت می‌کند، طهارت، عصمت و پاکیزگی ذاتی قرآن ناطق را نیز حمایت می‌کند و پرده از حقیقت قدسی آن برمی‌دارد.

کلام بلند حضرت امیر(ع) از این حقیقت، رمزگشایی می‌کند. ایشان فرمودند:

«إِنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی طَهَّرَنَا وَ عَصَمَنَا وَ جَعَلَنَا شُهَدَاءَ عَلَی خَلْقِهِ وَ حُجَّتَهُ فِي أَرْضِهِ وَ جَعَلَنَا مَعَ الْقُرْآنِ- وَ جَعَلَ الْقُرْآنَ مَعَنَا لَا نُفَارِقُهُ وَ لَا يُفَارِقُنَا؛7

خداوند ما را پاکیزه داشته و از خطا حفظ کرده است. او ما را گواه بر آفریدگان خویش و حجّت خود در زمین قرار داده است و ما را با قرآن و قرآن را با ما قرار داده است؛ نه ما از قرآن جدا می‌شویم و نه قرآن از ما.»

معیّت این دو ثقل، از وقت انزال تا الی‌الابد، معیّت و یگانگی در عالم معنا و حقیقت ثابت متعالی را اعلام می‌دارد.

نفی امکان شناخت امام توسط مردم - چنان‌که به حقیقت هست- در روایت رسول مکرّم(ص) به فقدان اشراف و علم غیر معصوم، بر آن حقایق متعالی بازگشت می‌کند؛ چنان‌که غیر از این بود، عالمان و عارفان غیر معصوم، به هر صورت و در هر مرتبه‌ای، مجال کسب

معرفت تمام و کشف آن حقیقت را در می‌یافتند و این راه بر آنان مسدود نمی‌ماند.

امام صادق(ع) ‏فرمودند:

«خدا (ارواح) ما را از نور عظمت خويش آفريد، آنگاه آفرينش ما را (يعنی پيكر ما را يا صورت مثالی ما را) از گلی در خزانه و پوشيده از زير عرش، صورتگری كرد و آن نور را در آن، جايگزين ساخت و ما مخلوق و بشری نورانی بوديم و برای هيچ‌كس از آنچه در خلقت ما نهاد، بهره‏ای قرار نداد و ارواح شيعيان ما را از گل ما آفريد و بدنشان را از گلی در خزانه و پوشيده، پایين‌تر از گل ما آفرید و خدا هيچ‌كس را جز انبيا از خلقت ايشان بهره‏ای نداد؛ از اين‌رو، ما و آنها آدمی شديم و مردم ديگر خرمگسانی كه سزاوار دوزخند و به سوی دوزخ مي‌روند.»8

همین روایت، پرده از تفاوت آفرینش و حقیقتی که از آن سخن می‌گوییم، برمی‌دارد. ضمن آنکه جعل مقام خلیفة‌اللّهی ایشان به نحو تام و احراز شأن قائم مقامی خداوند متعال، ضرورت این تفاوت را بیان می‌کند. به جز این در مراتب پایین و صورت مادّی نیز، خداوند انعقاد نطفة امام را متمایز ساخته است.

حسن بن راشد می‌گويد: شنيدم امام صادق(ع) مي‌فرمودند:

«زمانی كه خدای تبارك و تعالی بخواهد امام را خلق كند، به فرشته‏ای دستور دهد كه شربتی از آب زير عرش گرفته به پدر امام بياشاماند. پس آفرينش امام از آن شربت است. آنگاه چهل شبانه روز در شكم مادر است و صدا نمي‌شنود و بعد از آن، گوشش برای شنيدن سخن باز می‏شود و چون متولّد شود، همان فرشته مبعوث شود و ميان دو چشم امام می‌نويسد «كلمة پروردگارت به راستی و عدالت پايان يافت. كلمات او را دگرگون‏كننده‏ای نيست و او شنوا و داناست.» و چون امامِ پيش از وی درگذرد، برای او مناره‏ای از نور افراشته می‌شود كه به وسيلة آن، كردار همة مردم را می‌بيند و خدا بر خلقش بدان وسیله احتجاج می‌كند.»9

به عبارت دیگر، به رغم تصوّر ما، اهل بیت(ع) در صورت انسانی و امّا حقیقتی قدسی برای بشر جلوه کرده‌اند تا مجال هدایت و راهبری انسان‌ها و ارائة بیّنات لازم به آنها، برای خلاصی از ضلالت و کشف حقیقت فراهم آید؛ در حالی که خود، مخلوقی متفاوت و جلوه‌گر شده در کالبد بشری‌اند.

نحوة میلاد حضرت فاطمة زهرا(س)

در ماجرای نحوة میلاد حضرت فاطمة زهرا(س) روایت شگفتی نقل شده است که نشان می‌دهد چگونه خداوند متعال در انعقاد صورت بشری امّ‌ الأئمّه(س) دخالت نموده و کیفیتی متفاوت، کنترل و هدایت شده را دربارة ایشان مرعی داشته است.

روایت شده است:

روزی رسول خدا(ص) در «ابطح» به همراه عمّار بن ياسر، منذر بن‏ ضحضاح، ابو بكر، عمر، علیّ بن ابی طالب(ع)، عبّاس بن عبد المطّلب و حمزة بن عبد المطّلب نشسته بودند كه جبرئيل(ع) در صورت عظمای خود فرود آمده و بال‌های خود را در طرفين مشرق و مغرب خود پهن نموده و گفت:

ای محمّد! خداوند بلند مرتبه تو را سلام می‏رساند و امر می‏كند كه چهل روز از خديجه دوری نمايی.

اين كار برای پيامبر(ص) بسيار دشوار بود؛ زيرا خديجه(س) را بسيار دوست و به وی دل‌بستگی فراوان داشتند. پيامبر(ص) پس از این فرمان، چهل روز را روزه گرفتند و چهل شب را به بيداری و عبادت خداوند متعال گذرانيدند، در روزهای آخرين، عمّار بن ياسر را به سوی خديجه(س) فرستادند و به وی پيغام دادند:

«ای خديجه! خيال نكنی كه دليل دوری من از تو، به سبب غضبی است كه نسبت به تو دارم؛ بلكه خداوند متعال اين دوری را امر فرموده و من برای امتثال فرمان او چنين می‏كنم و تو جز خير، در اين مورد هيچ انديشة ديگری نداشته باش كه خداوند متعال در هر روز، چند بار به سبب تو بر ملائكه مباهات می‏ورزد. هنگام شب پشت درب را محكم كن و به آسودگی بخواب و بدان كه من در اين ايّام، در منزل مادرم، فاطمه بنت اسد (مادر علیّ بن ابی طالب(ع)، يعنی در منزل عمويم) هستم.

خديجه(س) در دوران اين دوری، در هر روز، چند بار محزون و انديشناك می‏شد.

پس از اتمام چهل روز، جبرئيل(ع) بر پيامبر(ص) فرود آمد و عرضه داشت:

ای محمّد! خداوند بر تو درود می‏فرستد و تو را امر می‏كند تا از تحفه و هدية او بهره‏مند گردی.

پيامبر(ص) فرمودند:

«تحفة پروردگار عالميان چيست و مژدة او كدام است؟»

جبرئيل(ع) عرضه داشت: نمی‏دانم.

در اين حال، ميكائيل(ع) فرود آمد و همراه او طبقی بود كه با پارچه‏ای پشمی پوشيده شده بود و آن را در مقابل پيامبر(ص) گذارد و جبرئيل(ع) نزديك آمده و عرضه داشت: ای محمّد! خداوند فرمان می‏دهد كه امروز را با اين طعام افطار كنی.

علیّ‌بن ابی طالب(ع) می‌فرمایند:

«هنگامی كه پيامبر(ع) ارادة افطار می‏نمودند، به من امر می‏كردند كه درب خانه را باز كنم تا هر كه مايل است، داخل شود و از آن طعام استفاده نمايد؛ ولی در اين شب، پيامبر مرا بر درب خانه قرار داده و فرمودند: «اين طعام خاص، برای غير من حرام است.»

سپس پارچه را از روی طبق برداشتند و در زير آن خوشه‏ای از خرما و خوشه‏ای از انگور بود.

رسول اكرم(ع) به اندازة كافی از آنها خوردند و آب كاملی نيز نوشيدند و جبرئيل(ع) بر دستان او آب ريخت و ميكائيل(ع) دستانش را با آن آب شست و اسرافيل(ع) آنها را خشك نمودند و باقی طعام و ظرف آب را به آسمان بازگردانيدند. پس از آن، پيامبر(ص) برخاستند تا نماز بگزارند كه جبرئيل(ع) جلو آمد و عرض کرد:

نماز در اين وقت برای تو حرام است تا آنكه به منزل خديجه(س) بروی و او را ديدار كنی و با وی هم‌بستر شوی كه خداوند اراده كرده است که از صلب تو در اين شب ذرّيّه‏ای طيّبه متولّد نمايد.

رسول خدا(ص) شتابان به سوی منزل خديجه(س) به راه افتادند.»

خديجه(س) می‌فرماید:

من به تنهايی عادت كرده بودم؛ لذا وقتی شب می‏شد، سرم را می‏پوشانيدم و پرده را می‏انداختم و درب را می‏بستم و پشت آن را

می‏انداختم و خدای را عبادت می‏كردم و چراغ را خاموش می‏نمودم و می‏خوابيدم. در آن شب به خصوص، هنوز نخوابيده بودم كه پيامبر(ص) آمده و در را به صدا در آوردند. من پرسيدم: كيست كه در خانة مرا می‏زند؛ در حالی‌كه كسی غير از محمّد اين درب را به صدا در نياورده است؟

و صدای متين پيامبر(ص) را از آن سوی در شنيدم كه فرمودند:

«ای خديجه! در را باز كن كه من محمّد هستم.» من در حالی‌كه خوشحال بودم، برخاسته و در را باز كردم. پيامبر داخل منزل شده ظرف آب را طلبيدند تا وضو بسازند و نماز بگزاردند. پس از آن، دو ركعت نماز خفيف به جای آوردند. سپس به سوی بستر رفتند. وی در اين شب، نماز زيادی به جای نياوردند؛ بلكه دست مرا گرفته و بر بسترش نشانيدند و ميان ما آنچه كه ميان همسران واقع می‏شود، واقع گرديد. والله! كه در همان شب، ثقل و سنگينی فاطمه را در بطن خود احساس كردم.10

فاطمة زهرا(س) حوریّه‌ای انسان‌گونه

با این تمهید است که حضرت زهرا(س) از زبان حضرت ختمی مرتبت، محمّد مصطفی(ص) معرفی شده است تا خلق عالم، دریابند:

اینان برگزیدگانی هستند که از عالم قدسی والا نازل شده و بر پهنة زمین استقرار یافته‌اند.

از سلمان نقل شده است: بعضی از زنان پيامبر(ص)- منظور عايشه است- به رسول خدا(ص) گفتند: ای رسول خدا! چقدر فاطمه را دوست داری؛ در حالی‌كه هيچيك از اهل بيتت را اين‌قدر دوست نمی‏داری!

پيامبر(ص) فرمودند:

«هنگامی كه به سوی آسمان برده شدم، جبرئيل(ع) مرا نزد درخت طوبی برد. پس ميوه‏ای از آن را چيده و پوست آن را گرفت و به من داد تا بخورم و سپس با دست خود بين دو كتف مرا مسح كرد و گفت: ای محمّد! خداوند تو را به دختری به نام فاطمه از همسرت خديجه بشارت می‏دهد و هنگامی كه به زمين بازگشتم، خديجه(س) به فاطمه(س) حامله گرديد. پس هرگاه شوق بهشت پيدا می‏كنم، او را در برمی‏گيرم و از وی بوی بهشت را استشمام می‏نمايم. پس فاطمه، حوريّه‏ای انسانی است.»11

جابر جعفی، از قول حضرت امام صادق(ع) روایتی در شأن و منزلت حضرت فاطمة زهرا(س) نقل می‌کند که هر انسان صالح و مؤمنی از آن‌همه جلالت به حیرت می‌افتد. امام می‌فرماید:

«حقّ عزّ و جلّ او را از نور عظمت خودش آفريد و هنگامی كه نور وجود فاطمه(س) درخشيد، آسمان‌ها و زمين به نورش روشن شده و ديدگان فرشتگان از شدّت نورش بسته شد و تمام ملائكة حقّ تبارك و تعالی را سجده نموده و عرض كردند: اله و معبود ما! سرور و مولای ما! اين نور چه خصوصيّتی دارد كه اين قدر تابان و روشن است؟

خداوند متعال به آنها وحی فرمود: «اين نور از نور من است كه در آسمان ساكنش كرده‏ام. آن را از عظمت خويش آفريدم. آن را از صلب پيامبری از پيامبران كه بر تمام انبيا تفضيل و برتري‌اش داده، خارج نموده‏ام. از اين، نور پيشوايانی را كه به امر من قيام می‏كنند و مردم را به طرف من هدايت می‏نمايند، بيرون می‏آورم. اين پيشوايان را پس از انقطاع وحی جانشينان خود در روی زمين قرار می‏دهم.»12

خلق مادر ائمّه(ع)، از نور عظمت حضرت خداوند متعال و صورت و کالبد جسمانی حضرت از غذای بهشتی، از ایشان، حوریّه‌ای تجلّی یافته در صورت انسانی ساخته است تا از دامن ایشان، فرزندانی پای بر عرصة خاک بگذارند که همة خداوند از خلق هستی، یعنی جعل خلیفه علی الاطلاق برآورده شود.

این معنا، دربارة حضرت فاطمة زهرا(س) و نیز به استناد روایات پیشین، دربارة همة اهل بیت(ع) صادق است. اگر جز این باشد، معنی طهارت ایشان از رجس و پلیدی مکشوف نمی‌شد؛ چنان‌که همة معنی عصمت نیز از همین مسیر قابل شناسایی است. در واقع، بدون این مقدّمات لازم، شرط طهارت از هرگونه رجس و پلیدی محقّق نمی‌شود.

حضرت امام محمّد باقر(ع) در تفسیر آیة مبارکة: «فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا؛13 پس ايمان آوريد و بگرويد به خدا و فرستادة او (كه محمّد است) و آن، نور و روشنی كه فروفرستاديم.» این نور نازل شده را، نور امامان از اولاد محمّد مصطفی(ص) معرّفی کرده و فرموده‌اند:

«ای ابو خالد! به خدا سوگند! كه اين نور، امامان از اولاد محمّدند تا روز قيامت.

و به خدا سوگند! كه ايشان، نور خدايند كه آن را فرو فرستاده.

و به خدا سوگند! كه ايشان نور خدايند در آسمان‏ها و زمين.

ای ابو خالد! به خدا سوگند! هر آينه نور امام در دل‏های مؤمنان، روشن‏تر است از آفتاب روشنی‏بخش درخشان در روز. به خدا سوگند! كه ايشان دل‏های مؤمنان را روشن می‏سازند و خدای عزّوجلّ نور ايشان را می‏پوشاند از هر كه می‏خواهد. پس دل‏های ايشان تاريك می‏شود.

ای ابو خالد! به خدا سوگند! كه هيچ بنده‏ای ما را دوست ندارد و با ما موالات نمی‌ورزد؛ مگر اینکه خدا دل او را پاك و پاكيزه گرداند از عقايد فاسد و خدا دلِ بنده را پاك نمی‏گرداند تا تسليم كند از برای ما و منقاد ما باشد در همه حال و در همه چيز و با ما در مقام آشتی باشد. پس چون با ما در مقام آشتی باشد و در مقام جنگ و نزاع نباشد، خدا او را از حساب سخت، سالم بدارد و او را از ترس بزرگتر روز قيامت ایمن می‌دارد.»14

هم ایشان ضمن تأکید بر طهارت امام از هرگونه رجس و پلیدی، به ده علامت ویژة امام اشاره فرموده است:

«امام ده علامت دارد:

1. پاكيزه و ختنه شده متولّد شود؛

2. چون به دنيا آيد، كف دست به زمين نهاده، به شهادتين آواز بردارد؛

3. جُنُب نشود؛

4. چشمش بخوابد؛ ولی قلبش به خواب نرود؛

5. دهن درّه و بغل باز كردن ندارد؛

6. از پشت سر می‌بيند؛ چنان‌كه از پيش رو می‌بيند؛

7. مدفوعش بوی مشك می‌دهد؛

8. زمين وظيفه دارد آن را بپوشاند و فرو برد؛

9. چون زره رسول خدا را بپوشد، به قامتش رسا باشد و چون مرد ديگری آن را بپوشد، كوتاه قد باشد يا دراز قامت، يك وجب بلندتر آيد؛

10. تا زمان وفاتش مُحدَّث باشد (فرشته به او خبر دهد).»15

ائمّة معصومان(ع)، در روایتی که به رسول مکرّم(ص) می‌رسد، دربارة «بتول» بودن فاطمة زهرا(س) می‌فرمایند:

«از نبیّ اكرم(ص) سؤال شد: ای رسول خدا! بتول يعنی چه؟ ما از شما شنيده‏ام كه می‏فرموديد: مريم و فاطمه(ع) بتول می‏باشند.

پيامبر(ص) فرمودند: «بتول به زنی گفته می‏شود كه قرمزی هرگز نبيند؛ يعنی حيض نشود؛ چه آنكه حيض در دختران انبيا ناپسند می‏باشد.»16

بدون شناسایی امام، چنان‌که خداوند و رسولش معرّفی کرده‌اند و بدون کسب معرفت دربارة جایگاه ایشان در منظومة هستی‌شناسی ولایی، راز بسیاری از اوامر و نواهی و تصمیمات متّخذه از سوی رسول خدا(ص) در خفا مانده و مکشوف نمی‌شود و حتّی ممکن است، گمانی و پنداری نا به جا در ذهن‌ها جا افتاده و موجب قضاوت نادرست شود.

همة درها به جز در خانة امام علی(ع)

ماجرای بسته شدن درهای خانة همة مسلمانان بر «مسجد النبیّ»، مگر درب خانة حضرت علیّ مرتضی(ع) و فاطمة زهرا(س) و منع رسول اکرم(ص) از مفتوح ماندن خوابگاه سایر مردمان بر مسجد، از منظر بحثی که ما در آن وارد شده‌ایم، قابل توجّه است:

از حذيفة بن أسيد غفاری نقل است كه گفت:

هنگامی كه ياران رسول خدا(ع) به «مدينه» آمدند، منزلی نداشتند كه در آن سكونت كنند. از اين‌رو، خوابگاه خويش را مسجد قرار داده بودند. رسول خدا(ص) از آن عمل منع نمود و فرمودند: «مسجد جايگاه‏ عبادت است. نبايد آن را خوابگاه قرار دهيد؛ چرا كه ممكن است در آنجا محتلم شويد و از قداست مسجد بكاهيد.»

پس از انتشار اين فرمان، اصحاب و ياران پيامبر(ص) مسجد را ترك نموده و در اطراف آن، هر كس در حدّ توان و نياز خويش، خانه‏ای ساخت و هر يك دری از خانة خود به مسجد باز نمود. رسول خدا(ص) با صدور دستور ديگری، معاذ بن جبل را مأمور نمود تا به يكايك آنان ابلاغ نمايد كه درهای ورودی به مسجد را مسدود كنند. معاذ برای ابلاغ مأموريّت، نخست نزد ابوبكر رفت و فرمان آن حضرت را به وی ابلاغ نمود و گفت: پيامبر(ص) تو را أمر می‏كند كه از مسجد بيرون بروی و درب ورودی منزلت به مسجد را مسدود كنی. وی گفت: دستور رسول خدا(ص) را بر ديده نهاده و فرمان او را اطاعت می‏كنم و بی‏درنگ در را مسدود نموده و از مسجد خارج شد.

سپس پيام رسول خدا(ص) را به عمر رساند و گفت: پيامبر می‏فرمايد، درب منزلت را كه به مسجد باز می‏شود، مسدود كن و از آنجا خارج شو. عمر گفت: فرمان پيامبر را می‏شنوم و اطاعت می‏كنم؛ امّا خوش داشتم روزنه‏ای از خانه‏ام به مسجد باز باشد. معاذ خواستة او را به رسول خدا(ص) ابلاغ كرد. از آن پس، نزد عثمان رفت و اين موضوع زمانی بود كه رقيّه دخت پيامبر(ص) در خانة وی بود و مأموريّت را ابلاغ نمود. عثمان نيز اطاعت نمود و از مسجد خارج شد.

آخرين ديدار معاذ، با حمزه بود كه وی نيز فرمان رسول خدا(ص) را اطاعت كرد و از مسجد خارج شد و درب منزل خود را مسدود نمود. در اين ميان، علی(ع) هاله‏ای از ترديد بر دل داشت كه آيا دستور سدّ باب و خروج از مسجد برای او نيز هست يا نه؟ با اينكه رسول خدا(ص) در بين خانه‏های خويش، در درون مسجد منزلی برای وی ساخته بود! در آن حال، رسول خدا(ص) پرده از اين ترديد برداشته و فرمودند:

«يا علی! تو همچنان در جای خود مستقر باش؛ زيرا تو طاهر و مطهّری و اين دستور شامل شخص تو و خانواده‏ات نخواهد بود.»

وقتی اين سخن به حمزه رسيد، عرض كرد: يا رسول الله! جای شگفت است كه همة ما را از مسجد اخراج كردی و تنها جوانی از جوانان بنی‌عبد المطّلب (يعنی علی(ع)) را نگه داشتی؟!

پيامبر(ص) فرمودند:

«من از پيش خود اقدامی نكرده‏ام و كسی را بر شما، امتياز نداده‏ام و اگر اين دستور از شخص من بود، هيچ كسی را بر ديگری امتياز نمی‏دادم! به خدا سوگند! اين فضيلتی است كه خدای متعال به او كرامت نموده است؛ امّا دربارة شخص تو مژده‏ای دارم و آن اين است كه خدا و رسولش از تو خشنود هستند. بشارت باد تو را!»

اثر اين بشارت در روز «أُحد» كه حمزه به شهادت رسيد، آشكار گرديد.

سپس نبیّ اكرم(ص) ايستاده و خطبه خواندند. آنگاه فرمودند:

«مردانی كه نفسشان راضی نيست از اينكه من، علی(ع) را در مسجد

ساكن نموده و آنها را اخراج كرده‏ام، بدانند به خدا سوگند! من آنها را از مسجد بيرون نكرده و علی را ساكن ننموده‏ام؛ بلكه خداوند، آنها را بيرون نموده و علی(ع) را در مسجد اسكان داده. خداوند عزّ و جلّ به جناب «موسی(ع)» و برادرش «هارون»، وحی فرمود كه برای قومشان در «مصر» خانه‏هايی بسازند و اين خانه‏ها را قبله قرار داده و نماز بخوانند. سپس به موسی(ع) امر فرمود كه كسی در مسجدش ساكن نشده و نكاح در آن نكرده و جُنُب در آن داخل نشود؛ مگر هارون و فرزندان او.

و آگاه باشيد كه علی(ع) نسبت به من، به منزلة هارون نسبت به موسی(ع) است. او برادر من است؛ نه اهل من. جايز نيست احدی در مسجد من نكاح كند؛ مگر علی و ذريّة او. حال بدانيد هر كسی كه از اين بدش آمد و اين حكم او را بد حال نموده، پس آنجا [برود].» (با دست به طرف شام اشاره فرمود.)17

خداوند متعال، در هدایت و ارشاد مردم برای شناخت آن ذوات مقدّسه، با اعلام مؤیّد بودن اهل بیت(ع) به روح‌القدس به امر خاصّی اشاره کرده است که وقوع آن دربارة هیچ انسانی و هیچ مخلوقی جز برگزیدگان خاصّ خودش اتّفاق نیفتاده است.

مفضّل بن عمر می‌گويد: از امام صادق(ع) راجع به دانستن امام(ع) دربارة آنچه را در اطراف زمين است با اينكه خودش در ميان اتاقی ا‏ست كه پرده‏اش افتاده، پرسیدم.

فرمودند:

«ای مفضّل! خدای تبارك و تعالی در پيغمبر(ص) پنج روح قرار داد:

1. روح زندگی كه با آن بجنبد و راه رود؛

2. روح قوّه كه با آن قيام و كوشش كند؛

3. روح شهوت كه با آن بخورد و بياشامد و با زنان حلال خود نزديكی كند؛

4. روح ايمان كه با آن ايمان آورد و عدالت ورزد؛

5. روح القدس كه با آن بار نبوّت كشد.

چون پيغمبر(ص) وفات كند، روح القدس از او به امام (جانشينش) منتقل شود و روح القدس، خواب و غفلت و ياوه‏گری و تكبّر ندارد و چهار روح ديگر، خواب و غفلت و تكبّر و ياوه‏گری دارند و به وسيلة روح القدس همه چيز درك می‏شود.»18

در همین‌باره، امام معصوم(ع) در پاسخ به سؤال سائلی فرمودند:

«از زمانی كه خدای عزّ و جلّ آن روح را بر محمّد(ص) فرو فرستاده، به آسمان بالا نرفته است و آن روح در ما هست.»19

شواهد یادشده، مؤیّد این نکته است که امام(ع)، از خاندان رسول مکرّم(ص) حقیقتی است نازل شده از عالم غیبی بر فرش زمین و

جلوه‌گر شده در کالبدی پاک و مطهّر تا از این مسیر، مجال ارتباط و اتّصال ساکنان عالم امکان با خالق هستی، حضرت واجب الوجود فراهم آید.

جناب حجّت الاسلام و المسلمین سیّد مهدی میرباقری در این‌باره می‌گوید:

معرفت امام دو جنبه دارد. امام از عالم غیب آمده است. خدا در «سورة مبارکة بقره» می‌فرماید که کتاب قرآن برای هدایت متّقین است. متّقین کسانی هستند که به غیب ایمان دارند. در مورد غیب، تفاسیر زیادی آمده و در بعضی روایات، به وجود امام عصر(عج) تعبیر شده است. امام حقیقتی است که از عالم غیب در عالم ما ظهور پیدا می‌کند و در غالب بشر، خلق می شوند. بنابراین امام یک جنبة جسمانی و بشری و یک جنبة باطنی دارد....

در حقیقت، آنچه که امام را امام می‌کند، روح اوست. این است که مسجود ملائکه است که فرمودند:

«فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی‏ فَقَعُوا لَهُ ساجِدین‏؛20

[خدا به ملائکه فرمود که] وقتی من از روحم در او دمیدم، شما سجده کنید.»

لذا آنکه مقام خلافت ‌اللّهی دارد و طریق قرب ملائکه است و آنها با تواضع در مقابل او به قرب الهی می‌رسند و به اصطلاح، صراط و راه ‌توحیدی ملائکه است و آنها باید از معبر ولایت او عبور کنند تا به توحید برسند، همین حقیقت روح است که در او دمیده شده است و همین است که مغفول ابلیس واقع شد.

وقتی به ابلیس گفتند که به آدم سجده کن، گفت:

«قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی‏ مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طین‏؛21

که من از آتش هستم؛ ولی او از خاک است؛ یعنی این [ابلیس] روح را ندید؛ در ‌حالی‌که [فرمان] سجده به روح بود [نه به جسم؛ چنان‌که ابلیس گمان می‌کرد]. پس این جنبة روحی امام است که مقامات امام را دارد.22

چنانچه تقدّم روحی و نوری خلقت امام در هستی‌شناسی ولایی درک شود و مؤمن به مقام عظمای خلیفة‌اللّهی ائمّة دین(ع)، پی ببرد، درمی‌یابد که ضرورتاً خلیفة بر حق، واجد عالی‌ترین درجه از صفات کمالی، پس از خداوند متعال، نسبت به صفات موجود در جمیع مخلوقات دیدنی و نادیدنی است و این درجه از کمالات روحی و ملکات نفسانی، به اذن الله او را مستعدّ مقام ولایت و امامت بر جمیع مخلوقات نموده است و لاجرم، آن خلیفة صاحب اختیار و منصوب، صاحب شئونی خاص و خدادادی است و بدون داشتن آن شئون، امکان هدایت و رهبری جوامع بشری تا سر منزل مقصود و گذر دادن آنان از همة گردنه‌ها و عقبه‌های فرارو وجود ندارد.

بر مسلمانان مؤمن، فرض و واجب است که امام را با این شئون بشناسند و درباره‌اش مؤمن باشند. از حضرت امام علی(ع) نقل شده

است که فرمودند:

«إِنَّ اللهَ طَهَّرَنَا وَ عَصَمَنَا وَ جَعَلَنَا شُهَدَاءَ عَلَی خَلْقِهِ وَ حُجَّتَهُ فِی أَرْضِهِ وَ جَعَلَنَا مَعَ الْقُرْآنِ وَ جَعَلَ الْقُرْآنَ مَعَنَا لَا نُفَارِقُهُ وَ لَا یُفَارِقُنَا؛23

خداوند ما را پاکیزه داشته و از خطا حفظ کرده است. او ما را گواه بر آفریدگان خویش و حجّت خود در زمین قرار داده است و ما را با قرآن و قرآن را با ما قرار داده است؛ نه ما از قرآن جدا می‌شویم و نه قرآن از ما.»

دستیابی به معرفت والا و ضروری‌ای که می‌تواند مسلمان مؤمن را به رستگاری برساند، در گرو معرفت یافتن به شئون چند‌وجهی امام است. این همان معرفتی است که اصحاب خاصّ ائمّة دین(ع) بدان نایل آمده بودند و در طریق آن، حاضر به جان‌فشانی و ایثار همة‌ داشته‌ها شده و از همة صورت‌های کفر و شرک و زندقة زمان خود، تبرّی جسته بودند و از همین مسیر، آن صحابی خاص، حیات طیّبه را در ازدحام کثافات خلفا و سلاطین تجربه کرده و بر آن بودند تا با سرکشیدن جام شهادت، به عالی‌ترین مرتبه از حقایق نورانی برسند.

پی‌نوشت‌ها: