قوای الهی انسان در رسیدن به کمال

مریم پاک‌آئین

خداوند سرمنشأ همه چیز و خانة او، سرچشمة همة برکاتی است که موجودات می‌توانند تصوّر کنند. خداوند متعال که والاترین حکمت‌ها و مقصد‌ها را برای مخلوقات خود می‌پسندد، رسیدن به خودش را برای تمامی موجودات، مقصد قرار داده است:

«إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُون‏؛1

ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.»

در میان موجودات، انسان که اشرف مخلوقات خوانده شده است، برای ورود به خانة امن خداوند متعال، راهی جز ورود از مسیر «باب‌الله» ندارد و باب‌الله، همان تمسّک جستن به «ولایت علیّ بن ابی طالب(ع)» است؛ چنانچه خداوند خود فرمود:

«ولایت علیّ بن ابی طالب قلعة من است و هر کس وارد قلعة من شود، از عذاب من ایمن می‌گردد.»2

بدین ترتیب، مقصد انسان‌ها رسیدن به قلّه‌های ایمان و ورود به قلعة ولایت علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) و فرزندان معصوم ایشان(ع) است. در این میان، خداوند از روی لطف و کرمش، انسان را با قوایی مجهّز کرده است که مسیر رسیدن به اهل بیت(ع) را گم نکنند. در این مقاله، به قوای یاری‌دهندة انسان در رسیدن به قلعة ایمان اشاره می‌کنیم. باشد که راه‌های رسیدن انسان به کمال را بشناسیم.

قوای درونی انسان

از آنجایی که انسان موجودی مختار است، قرار دادن او در مسیر انتخاب درست از سوی خداوند حکیم، پیش‌بینی شده است؛ خداوندی که هرگز نمی‌گذارد بندگانش بدون سلاح کافی وارد میدانی شوند که از هر سو، تیرهای خطا و اشتباه بر پیکرشان جراحت وارد می‌آورند. بدین ترتیب، خداوند در درون و بیرون از انسان، قوا و سلاح‌هایی برای کمک کردن به او در مسیر انتخاب ایمان قرار داده است که ما آن را به «قوای درونی» و «قوای بیرونی» تقسیم‌بندی کرده‌ایم. در ادامه، به قوای درونی انسان اشاره می‌کنیم.

1. فطرت

سرشت یا فطرت، در واقع جوهرة انسان برای رسیدن به خداوند است.

این قوا در روایات این‌گونه ترسیم شده است که اگر انسان، بدون موانع شرّ (از جمله نفس امّاره، شیطان و طبیعت مادّی انسان) می‌‌بود، با توجّه به این فطرت، به آسانی خداوند را می‌‌یافت و پرستش می‌کرد. چنانچه امام صادق(ع) فرمودند:

«هيچ مولودی نيست؛ مگر آنكه بر فطرت‏ [توحيد و اسلام] متولّد می‌شود؛ ولی والدينش همان كسانی هستند كه او را يهودی و نصرانی‏ و مجوسی می‌سازند.»3

خداوند نیز این سخن را در «قرآن کریم» آورده است و تأکید می‌کند که فطرت انسان‌ها الهی است:

«پس روی خود را با گرايش تمام به حقّ، به سوی اين دين كن با همان فطرتی كه خدا مردم را بر آن سرشته است‏.»4

از زراره، از امام باقر(ع) نقل شده است که این فطرت، سرشت آمیخته به معرفة‌الله است و بدین طریق، انسان‌ها، خداوند را می‌شناسند و می‌پرستند. حضرت فرمودند:

«خداوند، از پشت آدم، نژادش را تا روز قيامت درآورد و مانند مورچگان خارج شدند. سپس خود را به آنها معرفی كرد و نشان داد و اگر چنين نمی‌كرد، هيچ‌كس (در دنيا) پروردگارش را نمي‌شناخت.»

سپس فرمودند:

«رسول خدا(ص) می‌فرمايند هر نوزادی بر همين فطرت متولّد می‏شود؛ يعنی خدای عزّوجل را خالق خود ‌می‌داند، همچنين است قول خدای تعالی: «اگر از آنها بپرسی، آسمان‌ها و زمين را كه آفريده؟ خواهند گفت: خدا.»5

2. عقل

عقل در روایات، به عنوان حجّت پنهان و باطنی انسان‌ها معرفی شده است؛ حجّتی که انسان‌ها به وسیلة آن، به اهمّیت پیروی از اهل بیت(ع) پی می‌برند و هماهنگ با آنها عمل می‌کنند؛ چنانچه در روایات عقل را «حجّت باطنی» و فرستادگان خداوند را «حجّت ظاهری» معرفی می‌کنند.6

مهم‌ترین ویژگی عقل، این است که انسان را به سوی اطاعت خداوند راهنمایی می‌کند. امام باقر(ع) در این‌باره می‌فرمایند:

«چون خدا عقل را آفريد، به او فرمود: «پيش بيا.» پيش آمد. فرمود: «برگرد.» برگشت. فرمود: «به عزّت و جلالم! مخلوقی بهتر از تو نيافريدم. امر و نهی و پاداش و كيفرم متوجّه تو است.»7

3. نفس لوّامه

نفس لوّامه که معنای ظاهری‌‌اش «نفس ملامت‌کننده و سرزنشگر»8 است، از عوامل مؤثّر در حفظ ایمان و راندن شکّ و انکار از دل است. نفس لوّامه انسان را به سبب اعمالی که مرتکب می‌شود، مورد داوری قرار می‌دهد و او را به سبب گناهانش سرزنش می‌کند و به انجام واجبات، ترغیب می‌نماید. به همین دلیل، برخی لغت‌شناسان نفس لوّامه و «وجدان» را یکی می‌دانند.9

4. قلب

یکی از مهم‌ترین قوای انسان در رسیدن به اهل بیت(ع) و طی کردن

مراحل ایمان، «قلب» است. البتّه منظور از قلب، قلب سرخ‌رنگ درون سینه‌مان نیست؛ بلکه منظور، باطن این قلب و حقیقت آن است که وظیفة او در بدن، هدایت دیگر اعضا است.

در روایات آمده است که ولایت اهل بیت(ع) به همة اعضای بدن عرضه شد و قلب در این میان، نقش محوری را بازی می‌کند. امام صادق(ع) فرمودند:

«خدای تبارک و تعالی ایمان را بر اعضای بنی‌آدم واجب ساخته و قسمت نموده و پخش کرده است و هیچ عضوی نیست، جز آنکه وظیفه‏اش غیر از وظیفة عضو دیگر است. یکی از آن اعضا، قلب انسان است که وسیلة تعقّل و درک و فهم اوست و نیز فرماندة بدن اوست که اعضای دیگر، بدون رأی و فرمان او در کاری ورود و خروج نمی‌کنند.»10

در ادامة این روایت، حضرت صادق(ع) شرح داده‌اند که وقتی قلب انسان ولایت را پذیرفت، نوبت دیگر اعضا (چشم، گوش، زبان، دست و پا و ...) می‌شود تا وظیفة ایمانی خود را انجام دهند. در نهایت، وقتی تمام اعضای بدن، تحت فرماندهی قلب، وظایف خود را انجام دادند، ایمان و عمل با هم همراه می‌شود و ولایت‌پذیری به طور کامل انجام می‌گردد.11

بنابراین می‌توان اعضای بدن را به شرط سلامت، از اعضای کمک‌کننده به انسان در مسیر ایمان دانست.

بیان این نکته نیز ضروری است که قلب با گناهان تیره می‌شود و با نیکی کردن، جلا می‌یابد. بنابراین قلبی انسان را در راه رسیدن به خداوند کمک می‌کند که گناهکار و آلوده به تیرگی‌ها نباشد.12

5. چشم

از همراهان تأثیرگذار در میان قوای باطنی، می‌توان از «چشم» نام برد. امام صادق(ع) در روایتی که در آن، عرضة ایمان به همة اعضای بدن را برشمرده‌اند، دربارة تکلیف چشم در برابر ایمان فرمودند:

«و بر چشم واجب شد كه به آنچه خدا بر او حرام كرده است، ننگرد و از آنچه خدا نهی فرموده و برایش حلال نیست، روی‌گردان شود. همین عمل ایمانی چشم است...»13

چشم، در بسیاری از آیات قرآن، به معنای چشم قلب به کار رفته است و کسی که چشم قلبش بینا باشد، «صاحب بصیرت» خوانده شده است. امام صادق(ع)، با استفاده از آیة «لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ»،14 عبرت‌گیری را از وظایف چشم قلب می‌دانند و دربارة تأثیر آن در تقویت ایمان می‌فرمایند:

«گمراه گشت آنکه جاهل بود و هدایت یافت آنکه بینا بود و خرد ورزید. همانا خداوند عزّوجل می‌فرماید: «چشم‌ها کور نمی‌شود؛ بلکه چشمان قلب‌ها که در سینه‌هاست، کور می‌گردد.» چگونه راه راست یابد آنكه بینایی ندارد؟ و چگونه بینایی به هم رساند آنكه تدبّر و عاقبت‌اندیشی نمی‌كند؟»15

6. گوش

گوش نیز همانند چشم در مرحلة عرضة ایمان وظیفه‌ای بر عهده دارد که امام صادق(ع) آن را این‌گونه تبیین می‌فرمایند:

«و خداوند بر گوش واجب ساخته كه از شنیدن آنچه خدا حرام كرده، دوری گزیند و از آنچه خدای عزّوجل نهی فرموده و برای او حلال نیست و از شنیدن آنچه خدا را به خشم آورد، روگردان شود و در این‌باره فرموده است: «به تحقیق خدا در كتاب بر شما نازل فرموده كه چون بشنوید آیه‏های خدا را منكر می‌شوند و مسخره می‌كنند، با آنها منشینید تا در سخنی دیگر وارد شوند.» [...] و فرمود «و چون لغوی شنوند، از آن روی بگردانند و گویند ما اعمال خود را داریم و شما اعمال خود را.» و فرمود «و زمانی كه بر لغو و ناپسندی می‌گذرند، با بزرگواری می‌گذرند.»

این است وظیفة ایمانی كه بر گوش واجب شده كه به آنچه برایش حلال نیست، گوش فرا ندهد.»16

چنانچه گوش انسان، مجرای ورود حلال و حرام‌هاست، گوش قلب نیز مجرای ورود الهامات الهی و شیطانی است تا قلب از میان آن دو، دست به انتخاب بزند. امام صادق(ع) با اشاره به این الهامات فرمودند:

«مؤمنی نیست؛ جز آنكه قلبش از درون دو گوش دارد: گوشی كه وسواس خنّاس در آن می‌دمد و گوشی كه فرشته در آن می‌دمد و خدا مؤمن را به سبب فرشته تقویت می‌كند و همین است گفتار خدای تعالی: «آنها را به وسیلة روحی از جانب خود تقویت كرده است.»17

همچنین امام صادق(ع) در تفسیر آیة «فَمَنْ یرِدِ اللهُ أَنْ یهْدِیهُ یشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ»18 به نقش کلیدی گوش در معرفت قلب و انتخاب

ایمان به تبع دریافت علم اشاره کردند و فرمودند:

«به درستی كه خدا، هرگاه خوبی را به بنده‏ای اراده كند، در دلش نشانه‏ای را از نور پدید آورد و گوش‏های دل او را بگشاید و فرشته‏ای را بر او بگمارد كه او را به راستی و صواب بدارد و هرگاه بدی را به بنده‏ای اراده فرماید، در دلش نشانة سیاهی را پدید آورد و گوش‏های دل او را ببندد و شیطانی را بر او بگمارد كه او را گمراه گرداند.»19

7. زبان

زبان، از همراهان اصلی قلب در اثبات ایمان است. اهمّیت این همراهی تا جایی است که در تعریف ایمان از رسول اعظم(ص) آورده‌اند:

«الْإِیمَانُ‏ إِقْرَارٌ بِاللِّسَانِ‏ وَ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَ عَمَلٌ بِالْأَرْكَان؛20

ایمان عبارت است از اقرار به زبان و معرفت با قلب و عمل با اعضای بدن.»

با بررسی آیات قرآن کریم، می‌توان گفت مهم‌ترین نشانة منافقان از نظر قرآن، در «ناهماهنگی قلب و زبان» بیان شده است. به بیان دیگر، «بر زبان آوردن چیزی که در دل نیست»، از نشانه‌های نفاق برشمرده شده است. از این میان، می‌توان به «آیات 118و 154و 167 آل‌عمران» اشاره کرد.

امّا وظیفة ایمانی زبان و همراهی او با قلب در این حوزه، به روایت امام صادق(ع) چنین است:

«خدا بر زبان واجب ساخته، گفتار و بیان از جانب دل را به آنچه باور كرده و اقرار نموده است. خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: «به مردم سخن نیكو گویید.»21 و فرموده: «گفتند به خدا و آنچه به ما و شما نازل شده ایمان آوردیم و خدای ما و شما یكی است و ما تسلیم او هستیم.»22 این است آنچه خدا بر زبان واجب كرده و این عمل زبان است.»23

8. قوای اجرایی، دست و پا

در تقسیم وظایف ایمانی برای دست و پا که قوای اجرایی و عمل انسان هستند نیز وظایفی در نظر گرفته شده است. لبّ این وظایف در «ترک گناهان و مقدّمات آن» و «انجام واجبات» است. این وظایف در روایت عرضة ایمان بر اعضای بدن به تفصیل، از زبان امام صادق(ع) بیان شده است.24

در روایات مختلف نیز آمده است که برخی اعمال و معاصی، روح ایمان را از فرد می‌گیرد. در این میان نقش و عمل دست و پا که وسیلة عمل به این معاصی هستند، انکارناپذیر است. از امام صادق(ع) دربارة برخی از اعمالی که ایمان را زائل می‌کند، آمده است:

«هر كه زنا كند، از ايمان خارج شود و هر كه شراب بنوشد، از ايمان خارج شود و هر كه يک روز از ماه رمضان را عمداً افطار كند، از ايمان خارج شود...»25

قوای بیرونی انسان

خارج از جان و بدن انسان، آیات و نشانه‌های بسیاری هستند که خداوند آنها را به عنوان راهنمای انسان قرار داده است. همة آنها را می‌توان در سه عنوان خلاصه کرد:

1. فرستادگان خداوند، انبیا و اوصیا

تاریخ چند صد هزار سالة حضور موجودات در زمین، هرگز بدون وجود امام و راهنمای خداوند نبوده است؛ چنانچه امام صادق(ع) فرمودند:

«اگر در زمين جز دو نفر باقی نباشند، يكی از آن دو امام (حجّت) است.»26

این هم از روی لطف خداست که انسان‌ها را هرگز بدون راهنما رها نکرده است. این نکته هم گفتنی است که انبیای الهی و اوصیای آنها، از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم الاوصیا(عج) همگی مبلّغ یک خداوند و یک راه بودند و همگی آنها بر مسیر آل محمّد(ص) تأکید می‌کردند. در این‌باره می‌توان به توسّل‌های انبیا به اهل بیت(ع) اشاره کرد که نمونه‌اش در روایات بسیار است.

2. آیات الهی

به قول استادان اخلاق:

همة موجودات، آیت و به عبارتی آیت ‌الله هستند.» آنها می‌گویند: آیت به معنای علامت و نشانه است و همة موجودات در عالم امکان، علامت اشاره و آیه‌ای هستند که به سوی خالق خود راه می‌‌نمایند. به قول شیخ محمود شبستری

به نزد آنکه جانش در تجلّی است

همه عالم کتاب حق‌تعالی است.27

در میان حجج و آیات ظاهری خداوند، در بلندای معنای آیت، وجود حضرت مظهر العجایب، حضرت علیّ ‌بن ‌ابی‌ طالب(ع)، می‌‌درخشد که خود، در وصف خود فرموده‌‌اند:

«خداوند عزّوجل آیتی بزرگتر و خبری عظیم‌تر از من ندارد.»28

3. نیروهای غیبی

علاوه بر چیزهایی که مشاهده می‌شوند، نیروهای غیبی خداوند، از جمله فرشتگان پاک، از تقویت‌کنندگان راه ایمان هستند.

چنانچه امام باقر(ع) به صراحت فرمودند:

«به آنكه جانم به دست او است، قسم! البتّه فرشته‏ها در آسمان بيشترند از شمار خاک در زمين. در آسمان جای پایی نيست؛ جز اينكه فرشته‏ای تسبيح و تقديس كند و در زمين درخت و كلوخی نيست؛ جز اينكه فرشته‏ای بر آن گماشته و خدا هر روز كار او را بياورد و خدا به او داناتر است. هيچ كدام نيستند جز اينكه هر روز به ولايت خاندان من، به خدا تقرّب جويند و برای دوستان ما آمرزش خواهند و به دشمنانمان لعن كنند و از خدا عذاب آنها را خواهند.»29

یک مقصد بیش نداریم و این‌همه وسیله برای رفتن در اختیارمان گذاشته شده است:

«يَا رَبِّ قَوِّ عَلَی خِدْمَتِكَ جَوَارِحِي وَ اشْدُدْ عَلَی الْعَزِيمَةِ جَوَانِحِي وَ هَبْ لِيَ الْجِدَّ فِي خَشْيَتِك‏...؛30

پروردگار من! اعضای بدنم را در مسیر خدمتت توان ببخش و نیروی اعضای داخلی‌ام را برای رفتن به سوی تو قوی ساز و به من جدّیت و کوششی عطا کن تا در راه خشیّت تو به کارش گیرم...»

پی‌نوشت‌ها: