سرداب سامرّاء

سیّد صادق سیّدنژاد

از بررسی كاربردهای گوناگون واژة سرداب در لغت و عرف عامّة مردم به خوبی معلوم می‌شود كه اين كلمه در كتاب‌های لغت و اصطلاح رايج در زبان اغلب مردم در طول تاريخ، به يك معنی به كار می‌رود. توضيح آنکه سرداب و سردابه به خانه‌ای گفته می‌شود كه آن را در زمان‌های سابق به ويژه در مناطق گرمسير، در آن موقع كه هنوز وسايلی چون كولر، پنكه، يخچال و... ساخته نشده بود، در زمين می‌ساختند تا در ايّام بسيار گرم تابستان از طريق سكونت در آنجا، از گزند گرما در امان باشند و به وسيلة قرار دادن اغذيه و اشربة فاسد شدنی در اين مكان، از فاسد شدن آنها جلوگيری نمايند. مرحوم دهخدا در اين‌باره می‌نويسد:

سرداب، خانه‌ای را گويند كه در زمين سازند؛ خانه‌ای كه در زيرزمين سازند تا در گرما به آن پناه برند و آب در آنجا نگاه دارند تا سرد بماند... .1

سرداب غيبت

متوكّل عبّاسی نسبت به شيعيان و دوستداران اهل بيت(ع) بسيار سخت‌گيری می‌كرد. تاريخ‌نگاران نقل می‌كنند كه هيچ‌كس مثل متوکّل به گماردن جاسوس و جمع‌آوری اخبار مناطق گوناگون اهتمام نداشت. وقتی جاسوسان وی و فرماندار نظامی مدينه، عبدالله بن محمّد هاشمی، در مورد فعّاليت‌های سياسی امام هادی(ع) و نفوذ معنوی او در بين مردم و به ويژه شيعيان گزارش‌هايی به متوکّل دادند، او بسيار نگران شد؛ زيرا شرايط به گونه‌ای نبود كه بتواند آن حضرت را به زور به زندان يا تبعيد بفرستد يا جلوی فعّالیت‌های او را بگيرد؛ از اين‌رو به حيله و نيرنگ متوسّل شد و به ظاهر، نامة محبّت‌آميزی به امام هادی(ع) نوشت و او را به «سامرّاء» دعوت كرد.

آنگاه بدون معطّلی يحيی بن هرثمه را با سيصد سرباز مأمور كرد كه امام هادی(ع) را به همراه خانواده به سامرّاء، مركز خلافت عبّاسی، منتقل نمايد تا در سامرّاء از هر جهت بتواند آن حضرت را زير نظر داشته باشد. به اين ترتيب، حضرت هادی(ع) در سال 236 ه‍ .ق. به سامرّاء برده شدند و بيش از بيست سال در بدترين شرايط، تحت ‌نظر دژخيمان عبّاسی در شهر سامّراء زندگی كرد و در نهايت، با توطئه‌ای كه متوکّل چيده بود، در سال 254 ه‍ .ق. به شهادت رسيد و جنازة مطهّر آن حضرت در همان خانة مسكونی خود، به خاك سپرده شد.

پس از شهادت امام هادی(ع)، حضرت عسكری(ع) در همان خانه‌ای كه پدر بزرگوارشان در آنجا زندگی می‌كردند، سكونت گزيدند.

دربارة سرداب دو دیدگاه وجود دارد:

- بسیاری بر این باورند، با توجّه به شرایط جغرافیایی منزل، همانند دیگر خانه‌ها از ابتدا، این سرداب با همین عنوان و کارکرد وجود داشته است؛

- برخی مانند مرحوم علّامه عسکری بر این باور بوده‌اند که شهرهایی، مانند سامرّاء و «شهر ری»، با گذر ایّام و به واسطة اختلاف ارتفاع پدیدار شده، شهرهای جدید روی شهرهای قدیم ساخته می‌شده‌اند. بنای شهر جدید روی شهر قدیم باعث می‌شود که خانه‌های مسکونی شهر قدیمی کارکرد سردابی شهرهای جدید را پیدا کند. بنا بر این نظر، سرداب مورد بحث ما همان منزل مسکونی ائمّه(ع) بوده که با ساخت شهر جدید، چون در ارتفاع پایین‌تری قرار گرفته، به مانند سرداب به نظر می‌آید.

چنانچه هرکدام از دو نظر فوق را بپذیریم، بنا بر گزارش‌های مسلّم تاریخی و روایات معتبر متعدّد، تعداد قابل توجّهی از تشرّفات به محضر امام عصر(ع) تا آغاز غیبت کبرا و خصوصاً در دورة حیات امام عسکری(ع)، در اين خانه و سرداب شريف انجام گرفته است؛ از جمله: دیدار علی بن بلال، احمد بن هلال، محمّد بن معاويه بن حكم و... .

خانة امام عسكری(ع) از آن جهت كه محلّ سكونت و عبادت سه نفر از امامان شيعه، يعنی امام هادی، امام حسن عسكری و امام مهدی(ع) بوده، همواره در طول تاريخ مورد توجّه و احترام مردم واقع شده است.علاوه بر آن، به شهادت اسناد معتبر تاريخی، قبر بيش از بيست و دو تن از امام‌زادگان نيز در آن محل واقع شده كه اين امر در نوع خود، نشانگر اهمّيت و ارج اين مكان شريف در نزد اوليای الهی است و از همین‌رو، همواره مورد احترام شیعیان بوده است.

يكی از مهم‌ترين علل تحت نظر قرار گرفتن امام هادی(ع) و امام عسكری(ع) دستيابی به حضرت مهدی(عج) بود؛ چون خلفای عبّاسی از طريق ده‌ها روايت كه از پيامبر اكرم(ص) نقل شده بود، خبر داشتند كه فرزند حضرت عسكری(ع)، امام مهدی(عج) بساط حكومت‌های جائر و غاصب را در هم خواهد پيچيد و به ستمگری و ظلم پايان خواهد داد. از اين‌رو، هميشه در كمين بودند تا به محض تولّد فرزند امام عسكری(ع) او را دستگير نموده و به شهادت برسانند؛ امّا مشيّت الهی آن بود كه جريان تولّد حضرت مهدی(عج)، همانند تولد حضرت موسی(ع) به صورت نهانی در نزديكی كاخ فرعون واقع گردد؛ بدون آنكه فرعون و دژخيمان او از اين واقعه بويی ببرند. با اين وجود، تلاش برای دستيابی به حضرت مهدی(عج) همچنان ادامه داشت. حتّی سال‌ها پس از شهادت امام حسن عسكری(ع)، خلفای عبّاسی منزل ایشان را زيرنظر داشتند و گاهی به طور ناگهانی به آنجا يورش می‌بردند تا بلكه بتوانند حضرت مهدی(عج) را دستگير كنند؛ زيرا در جريان شهادت امام عسكری(ع)، وقتی امام مهدی(عج) عموی خود، جعفر را از نماز خواندن بر پيكر امام عسكری(ع) باز داشتند و خود بر پيكر آن حضرت نماز خواندند، تقريباً بر همگان معلوم شد كه امام مهدی(عج) به‌رغم مراقبت‌های دژخيمان عبّاسی متولّد شده‌اند و هم‌اكنون جانشينی حضرت عسكری(ع) را برعهده دارند. بنابراين، پس از شهادت امام يازدهم، از شدّت تعقيب و جست‌وجوی عوامل حكومت كاسته نشد؛ بلكه به جهت احساس خطر بيشتر، بر شدّت اين كار افزوده شد. در يك مورد، معتضد (شانزدهمين خليفة عبّاسی) عدّه‌ای از سربازان خود را از «بغداد» به سامرّاء فرستاد تا به طور ناگهانی، در فرصتی مناسب در حالی‌كه اطراف خانة امام عسكری(ع) را به محاصره در می‌آورند، به داخل منزل يورش ببرند و اگر حضرت مهدی(عج) را در آنجا يافتند، دستگير نمايند. وقتی سربازان خليفه، وارد حياط خانة امام عسكری(ع) شدند و بخش‌های مختلف خانه را مورد بررسی قرار دادند، به در سرداب منزل رسيدند و از صدای تلاوت «قرآن» كه به گوش می‌رسيد، متوجّه شدند كه امام مهدی(عج) در سرداب مشغول تلاوت قرآن هستند. با مشاهدة اين كار، آنجا را به طور كامل به محاصره خود درآوردند و در پشت در سرداب منتظر ماندند تا موقع خارج شدن آن حضرت او را دستگير نمايند. مدّتی بعد، امام(ع) در جلو چشم سربازان خليفه از سرداب بيرون آمدند و آنجا را ترك كردند، بدون اينكه حتّی يك نفر از سربازان جرئت پيدا كنند تا كاری انجام دهند.

وقتی كه امام(عج) كاملاً از ديد سربازان دور شدند، فرماندة نيروهای خليفة عبّاسی به نيروهای خود دستور داد تا وارد سرداب شوند و امام(ع) را دستگير نمايند. سربازها به او گفتند: مگر نديديد كه او از سرداب خارج شد و از مقابل شما عبور كرد و از خانه خارج شد؟ به محض شنيدن اين خبر، فرماندة دژخيمان عبّاسی، در حالی‌كه بسيار آشفته و نگران شده بود، گفت: من كسی را نديدم. اگر شما او را ديديد، چرا دستگيرش نكرديد؟ آنها در پاسخ گفتند: ما گمان می‌كرديم كه خود شما او را می‌بينيد و لزومی نمی‌بينيد كه او را دستگير كنيم. در نتيجه ما هم هيچ‌گونه عكس‌العملی نشان نداديم.2

از اين تاريخ به بعد، سرداب امام حسن عسكری(ع) به سرداب غيبت مشهور شد؛ اين در حالی بود كه سال‌ها پيش از آن، يعنی در سال 260 ه‍ .ق. به دنبال شهادت حضرت عسكری(ع) دوران غيبت صغرا شروع شده بود.3

دشمنان امام عصر(عج) در دورة معاصر که همراه با اشغالگران اروپایی و آمریکایی، گستاخی و جسارتی افزون یافته‌اند، در کنار دیگر جنایات جانسوز و بی‌رحمانة خود، طیّ دو نوبت بمب‌گذاری، به تخریب این مکان نورانی همّت گماشتند و تا حدّ زیادی به خواستة پلید خود دست یافتند. بنای سرداب پیش از این بمب‌گذاری‌ها و تخریب، دارای سه قسمت عمده به شرح زير بود:

يك غرفة شش ضلعی، يك غرفة مستطيل كوچك و يك غرفه به شكل مستطيل بزرگ. توضيح بيشتر آنكه غرفة مستطيل بزرگ، در ميان مردم به «مصلّای مردان» و غرفة مستطيل شكل كوچك، به «مصلّای بانوان» معروف بود. اين بخش‌ها با دو راهروی بلند و طولانی به يكديگر مربوط می‌شدند؛ يعنی يك راهروی طولانی، مصلّای مردان و مصلّای زنان را به هم وصل می‌كرد و يك راهروی طولانی ديگر بين مصلّای مردان و غرفة شش ضلعی وجود داشت.

همچنين اين بخش‌های سه‌گانه، هر يك از طريق روزنه‌ای كوچك و طولانی كه از قسمت‌های فوقانی ديوار آغاز شده تا پايين‌ترين حدّ ديوار بيرونی مسجد جامع، امتداد می‌يافت و نور و هوا دريافت می‌كرد.

پلّكانی كه راه ورود و خروج سرداب بود و به غرفة شش ضلعی منتهی می‌شد، دارای بيست پلّه بود. ورودی اين پلّكان و سرداب در داخل ساختمان مسجد و بر ديواری قرار گرفته بود كه ورودی نمازخانه نيز در آن واقع بود.

طول مصلّای مردان، پنج متر و هشتاد سانتي‌متر و عرض آن سه متر و پنجاه سانتی‌متر بود. در ضمن، طول مصلّای زنان، چهار متر و شصت سانتی‌متر و عرض آن، سه متر بود. طول راهرويی كه مصلّای مردان و زنان را به هم مربوط می‌ساخت، چهار متر بود.

طول روزنه‌ای كه نور غرفة شش ضلعی را تأمين می‌كرد، حدود شش متر و طول روزنه‌ای كه نور مصلّای زنان را تأمين می‌كرد، چهار متر و پنجاه سانتی‌متر بود. در انتهای غرفة مستطيل شكل، يعنی انتهای همان مصلّای مردان، يك در چوبی كه معروف به باب غيبت بود، وجود داشت. در پشت اين در، اتاق كوچكی قرار داشت كه طول آن، يك متر و پنجاه سانتی‌متر بود. اين اتاق به نام محلّ غيبت شهرت پيدا كرده كه در حقيقت بخش مكمّل غرفة مستطيل شكل بزرگ محسوب می‌شد و در جلوی آن، حفاظ مشبّكی بود كه آن را از بقية غرفه جدا می‌كرد. چاه معروف به چاه غيبت هم در گوشه‌ای از همين اتاق قرار داشت.

اشاره به اين نكته نيز خالی از فايده نيست كه اين سرداب در جهت غربی صحن عسكريين(ع) به سمت شمال واقع شده و در طول تاريخ، اصلاحات و تعميرات زيادی در آن انجام گرفته است. هميشه در موقع تعمير و ترميم بارگاه عسكريين(ع) در ساختمان سرداب نيز تغييرات و

اصلاحاتی به عمل آمده است؛ به عنوان مثال در زمان‌های گذشته، از داخل بارگاه عسكريين(ع) از كنار مرقد حضرت نرجس خاتون(س) به سرداب می‌رفتند و اين وضع به همين صورت تا سال 1202 ه‍ .ق. ادامه داشت و در اين سال، احمد خان دنبلی برای سرداب راهی جداگانه از طرف شمال باز كرد و راه سرداب از طرف روضة عسكريين(ع) را مسدود نمود و صحن سرداب را جداگانه ساخت كه تقريباً از يك فضای بزرگی به طول 60 متر و عرض 20 متر برخوردار است.

بنابراين اگر در كتاب‌هايی چون «مزار» شهيد اوّل، اعمال و دعاهای مربوط به زيارت اين سه امام در يك مكان ذكر شده است؛ علّت آن است كه در زمان سابق، راه سرداب نيز از پشت حرم عسكريين(ع) در يك ساختمان بوده است؛ لذا پس از زيارت عسكريين(ع)، بلافاصله زيارت امام زمان(عج) و سپس زيارت حضرت نرجس خاتون(س) ذكر شده است.

در هرحال، اين سرداب در طول تاريخ، به اندازه‌ای مورد توجّه مردم بوده است كه در آن آثار، ارزشمندی از منبّت‌كاری و كاشی‌كاری و ساير هنرهای معماری به كار رفته است؛ از جملة اين اشياء، در چوبی نفيسی است كه از دوران خلافت عبّاسيان به جای مانده است و از ويژگي‌های هنری و تاريخی ارزشمندی برخوردار است.

دشمنان مكتب تشيّع، در طول تاريخ، گاه از سر جهالت و گاه به خاطر عنادی كه با اهل بيت(ع) داشتند، با به كارگيری عوامل خود، از راه جعل افسانه‌های خيالی و بی‌اساس و نسبت دادن آن به شيعيان سعی داشنتند، اصل مكتب تشيّع را زير سؤال ببرند و پيروان آن را مورد تمسخر و استهزاء قرار دهند. ابن خلدون در اين زمينه می‌نويسد:

غلو كنندگان شيعه، مخصوصاً دوازده امامی‌ها می‌پندارند: دوازدهمين امامشان كه محمّدبن حسن العسكری است كه از او به لقب مهدی ياد می‌كنند، داخل سرداب خانه‌اشان در شهر حلّه متولّد شد و در حالی‌كه در آغوش مادرش مخفی بود، غائب گشت و او در آخرالزّمان ظهور و زمين را از عدل و داد پر می‌كند...4

و در ادامة گفتارش اضافه می‌كند كه:

... شيعيان هم‌اكنون نيز بعد از نماز مغرب جلو در اين سرداب، با اسب‌های آماده جمع می‌شوند و او را به اسم صدا می‌زنند كه: ای سرور ما! اكنون ما آماده‌ايم. ظهور كن... !!!

ب) ميرزا حسين نوری طبرسی در «كشف الاستار» می‌گويد:

ابن خلكان در تاريخ خودش می‌نويسد: شيعيان در انتظار امامشان كه او را مهدی می‌نامند، به سر می‌برند و معتقدند او در مقابل چشم مادرش در سنّ چهار يا پنج يا نه سالگی داخل سرداب شده و در آنجا نهان گشته است و در آخرالزّمان از همانجا ظهور خواهد كرد...5

ج) ابن تيميّه هم مشابه این عقیده را داشته و همین مستمسک وهّابیان برای ضربه و لطمه به شیعه وآثار اهل بیت(ع) شده است.6

همان‌طور که دیدیم، احترام شیعیان به این مکان به دلیل آغاز غیبت از آنجا نیست؛ بلکه از آن جهت برای آنان مورد احترام بوده که خانة سه امام معصوم(ع) و محلّ سکونت و عبادت ایشان بوده است. شیعیان در اطراف این چاه، به انتظار به‌سر نمی‌برند؛ بلکه اساساً محلّ ظهور را بنا بر روایات متواتر و مکرّر با کیلومترها فاصله از این چاه، در با شرافت‌ترین نقطة روی زمین و کنار «کعبه» می‌دانند. حتّی یک روایت در تمام منابع شیعی نمی‌توان یافت که آن چاه را محلّ سکونت امام معرفی کند و حتّی دربارة دورة غیبت کبرا نیز دربارة محلّ سکونت ایشان روایات و گزارش‌های بسیاری وجود دارد که احتمال سکونت آن حضرت را در سرداب به صفر می‌رساند؛ البتّه این را نمی‌توان منکر شد که شرافت این مکان و انتساب آن به پدر و جدّ امام زمان(عج) می‌تواند دلیل قابل توجّهی برای حضور ایشان در نوبت‌های زیاد و زمان‌های نامشخّص باشد و شاید بر همین اساس بوده که تشرّفات زیادی در این مکان اتّفاق افتاده و این مکان را از جمله مکان‌هایی قرار داده که بیش از دیگر بناها و اماکن شرف پذیرایی از آن وجود نازنین یافته است. اطّلاعات رسمی و مستندی از سرنوشت این بنای شریف و بازسازی‌ها در دسترس نگارنده نبوده؛ لیکن همگان امیدواریم با بازگشایی مجدّد حرم شریف عسکریین(ع) آثاری از این یادگار مهم و بی‌نظیر امام عصر(عج) برای شیعیان باقی مانده باشد.

پی‌نوشت‌ها :