خاطره‌ای از مرد بی‌ریا و زاهد شب‌زنده‌دار، مرحوم حاج خیری
از مینی‌بوس که پیاده شدم، هنوز در این فکر بودم که توجّه کسی به کوچک بودنم جلب نشود. فکر می‌کردم حالا که از دست اعزام کنندة نیرو خلاص شدم، تا پایان راه که به خطّ مقدّم می‌رسم، باید مراقب باشم تا به قول معروف، برق کسی مرا نگیرد.
پشت سر بقیّه حرکت کردیم و دیروقت بود که به «قرارگاه مهندسی حمزة سیّدالشّهدا(ع)» رسیدیم. پیاده که شدیم، برادری به استقبال گروه آمد و همه را به سوی غذاخوری هدایت کرد. غذاخوری جالبی بود. تا کنون سرِ صندلی، غذا نخورده بودم؛ چه رسد که صندلی‌هایش نیز ابتکاری باشد.
همة سالن غذاخوری را با نظم خاصّی چیده بودند؛ ما که ندیده بودیم.
صبر کردیم تا دیگران بنشینند و ما هم از آنان یاد گرفتیم. میز غذاخوری در هر نیم متر یک پایه داشت و نیمکت متّصل به آن، به صورت لولایی ساخته شده بود. بعضی‌ها شلوغ و با نیمکت‌ها بازی می‌کردند. یکی از دوستان وقتی نیمکت را برای دوستش آماده کرد، تا او خواست بنشیند، نیمکت را به داخل برگرداند و با افتادن او، فضای خنده را برای سایرین فراهم کرد.
خیلی گرسنه بودیم. شام حاضر بود؛ امّا نمی‌دانم چرا معطّل می‌کردند. احتمالاً ما خیلی دیر رسیده بودیم و آشپز مجبور بود دوباره غذا را گرم کند.
بالأخره غذا را آوردند. خیلی عالی بود. غذای گرم، چلو مرغ در جبهه! ما که خیلی کیف کردیم و واقعاً غذای مناسبی پخته بودند.
همه که غذا خوردند، ما را به طرف نمازخانه حرکت و به هر نفر دو تا پتو تحویل دادند. در آنجا یاد گرفتم که قسمتی از پتو را لوله و قسمتی را هم پهن کنم و روی آن بخوابم و پتوی دیگر را هم روی خودم کشیدم.
تا پاسی از شب، سر و صدای خندة بعضی‌ها مزاحم خوابم بود؛ امّا بالأخره خوابم برد.
در عالم لذّت‌بخش خواب بودم که ناگهان دو نفر که در حال دویدن به دنبال هم در محیط نمازخانه بودند، به زمین خوردند و صدای زیادی ایجاد کردند. همه سراسیمه بلند شدند و لحظاتی بعد مسئولی که دیشب به استقبال ما آمده بود، وارد شد و با صدای بلند گفت: اینجا چه خبر است؟ نمی‌توانید درست بخوابید؟ اگر بخواهید این‌طوری برخورد کنید، از همین‌جا برتان می‌گردانم.
من حسابی ترسیده بودم؛ حتّی دغدغة بازگشت هم برایم آزاردهنده بود. با آن جثّة کوچک، پتو را روی سرم کشیدم تا مرا نبینند و تا آنجا که امکان داشت، پایم را دراز کردم تا نگویند که بچّه هستم. با تهدید مسئول دیگر، همه دراز کشیده و خوابیدند.
هنوز هوا تاریک بود که صدای «قرآن» از نمازخانه بلند شد و من که هنوز از خوابیدن سیر نشده بودم، دیدم اوضاع به گونه‌ای است که نمی‌توان خوابید. با اینکه همة بدنم را خواب فراگرفته بود، به ناچار بلند شدم. اوّلین بار بود که رختخوابم را جمع می‌کردم. نمی‌دانستم آن را کجا بگذارم. بقیّه هم مثل من بودند. بالأخره یک نفر پتوها را به گوشه‌ای برد و من هم همین کار را کردم. یکی از همسفران، دوستش را که خواب بود، صدا می‌کرد و دوستش که زیر پتو بود و خودش را به خواب زده بود، می‌گفت: من نمازم را خوانده‌ام؛ در حالی‌که هنوز اذان نشده بود.
از نمازخانه بیرون رفتم و دیدم سرویس بهداشتی آن‌قدر شلوغ است که نگو و نپرس! پس از رعایت نوبت، جلوی آینه رفتم و با بالا زدن آستین، شروع به وضو گرفتن کردم. با دیدن دعای وضو لب به نجوا بازکرده و آن را خواندم. همه برای نماز صبح وارد نمازخانه می‌شدند. وقتی وارد شدم، آن‌همه انسان را دیدم که برای انجام بندگی صبحگاهی، رو به قبله صف کشیده بودند.
گروه ما در میان جمعیت گم شده بود و دیگر اثری از شلوغ‌کاری‌های دیشب دیده نمی‌شد. سریع خودم را به صف رساندم و نماز خواندم و تعقیبات را نیز انجام دادم.
بعد قرآن آورده و گرداگرد هم نشستند؛ پیرمردی خوش‌سیما در بالای مجلس نشسته بود و هرکس قرآن می‌خواند، او را استادگونه راهنمایی می‌کرد. سپس همه به غذاخوری هدایت شدند. نان خشک شدة روستا روی سفره‌های میز پذیرایی، دل آدم را می‌ربود. همان پیرمرد خوش‌سیما روی آنان آب می‌پاشید و صلوات می‌فرستاد.
قالب‌های پنیر را در بشقاب‌های روحی گذاشته و بین میزها چیده بودند. چای داغ هم در چندین سماور مهیّا شده بود و هرکس برای خودش می‌ریخت. هرکس یک لیوان شیشه‌ای داشت؛ امّا لیوان‌هایی که در اختیار آنها بود، ما نداشتیم.
همان پیرمرد خوش‌رو، من و حسن سروری را صدا کرد و گفت: شما با من بیایید. دو نفر بودیم که با ایشان رفتیم. در یک جای انباری مانند - که بعدها فهمیدیم به آن «کانتینر» می‌گویند - را باز کرد و تعدادی لیوان شیشه‌ای را در گونی ریخت و به من داد و گفت: بروید اینها را بشویید و بیاورید.
ما رفتیم و آنها را شستیم و وقتی برگشتیم، او آنها را بین نیروهای تازه از راه رسیده تقسیم کرد؛ گرچه تا آن لحظه برخی صبحانه‌شان را خورده بودند.
بعد از صبحانه، ما را به خط کرده و هرکس را به جایی فرستادند. من و حسن را نزد پیرمرد خوش‌سیما فرستادند که به او حاجی خیری می‌گفتند. سنّ او بیشتر از 60 سال و دنیا دیده، صبور، آرام و متین بود و در بخش تدارکات کار می‌کرد.
چند انبار در اختیار داشت و چند آدم قوی‌هیکل تحت نظرش کار می‌کردند که هیچ تناسبی با من نداشتند. من نسبت به سنّم ریزنقش بودم. بیش از 13 سال سن هم نداشتم و هرچه فکر کردم که چرا باید مرا پیش این پیرمرد بفرستند، دلیلش را نیافتم.
در گروه اعزامی ما، برخی جوشکار بودند، برخی رانندة لودر و بولدوزر، برخی نجّار و برخی هم قالب‌بند و آرماتوربند و من به خاطر اینکه این مشاغل را نمی‌شناختم، غصّه می‌خوردم. با خودم گفتم پس باید کاری را یادبگیرم. آنها را
به قسمت‌های مختلف فرستادند و من ریزنقش همراه حسن که هیکل بزرگی داشت، مانند فیل و فنجان در کنار حاجی خیری ماندیم.
او ما را به محلّ کار برد و کارهایی به ما سپرد؛ ولی تمام چشمم دنبال خطّ مقدّم بود.
اینجا «ارومیّه» بود؛ مثل شهر خودمان که هیچ سر و صدایی نداشت.
یک روز یک کامیون خاور پسته آوردند. حاجی خیری تمام پسته‌ها را شخصاً خالی کرد و نگذاشت ما دست بزنیم. ما فکر می‌کردیم می‌ترسد ما پسته‌ها را تک بزنیم. بنابراین با حسن قرار گذاشتم یکی از گونی‌های پسته را مخفی کنیم و این کار را کردیم؛ هر روز سراغ آن گونی می‌رفتیم و تا می‌توانستیم، برمی‌داشتیم و در فرصت‌های مختلف می‌خوردیم.
حاجی خیری پشت سرهم می‌گفت: این انبار موش دارد؛ باید کاری کنیم موش‌هایش بروند خطّ مقدّم. من تعجّب می‌کردم که منظور حاجی خیری چیست؟!
چند روز که از پسته‌ها خوردیم، صورت من، حسن و رضا کرمی جوش زد؛ ولی حاجی خیری چیزی نگفت و ما را به درمانگاه نزد آقای شریفی فرستاد. آقای شریفی تا ما را دید، گفت: چقدر پسته می‌خورید؟ خودتان را می‌کشید؛ مگر پسته‌های حاجی خیری حساب و کتاب ندارد؟
او رفت و به حاجی خیری گفت و دوتایی سر گونی پسته رفتند. فردای آن روز شریفی از قول حاجی خیری گفت: همان دو تا موش، پسته‌ها را از ما کش می‌رفتند. آن وقت بود که فهمیدیم حاجی خیری از جریان خبر داشته است.
من که تازه راه جبهه رفتن را پیدا کرده بودم، کم کم نق زدن‌هایم شروع شد و می‌گفتم: من آمدم بروم جبهه؛ نه اینکه اینجا وقت بگذرانم. حسن به من می‌گفت: تو دیوانه‌ای! در همین تدارکات بچرخ و هرچه می‌خواهی، بخور.
من گفتم: بخورم و جوش دربیاورم؟ گفت: اینجا کویته! تا دلت می‌خواهد، استفاده کن. او خودش واقعاً اهل خورد و خوراک بود.
چند روزی از این جریان نگذشته بود که محلّ «قرارگاه حمزه» شلوغ‌تر شد و رنگ و بوی دیگری پیدا کرد. همه در سکوت بودند؛ امّا آدم احساس می‌کرد پشت سکوت خبرهایی هست. ما هم که دنبال رفتن به منطقه بودیم، پشت سر هم به حاجی خیری می‌گفتیم: حاج آقا! اجازه می‌دهی ما هم به منطقه برویم؟ و او می‌گفت: پسرم! کار برای رضای خدا، یعنی عبادت و فرق نمی‌کند که کجا باشی. تو دنبال رضایت خدا باش. خدا همه‌جا هست.
ما هم مجبور بودیم سرمان را پایین بیندازیم و چیزی نگوییم. اگر جثّه‌ام کوچک نبود، می‌دانستم چکار کنم. غصّه‌ام این شده بود که چرا باید پدرم به آن بلندی و من ریزه بمانم؟
یک ماه از ورودمان نگذشته بود که روزی حاجی خیری به آقای فراتی که مسئول تدارکات قرارگاه بود، گفت: من حمید را با خود می‌برم. از اینکه نام مرا برد، تعجّب کردم. شب فرارسید و گفت: فردا خودت را آماده کن. وقت آن رسیده که به منطقه برویم.
فردای آن روز، حاجی خیری چند کامیون خاور را بارگیری کرد. هنگام حرکت، آقای شهابی را به جای خودش معرفی کرد و به همراه راننده، سه نفری به طرف «سردشت» حرکت کردیم. در بین راه، از کنار «دریاچة ارومیّه» گذشته و زیبایی آن را دیدم. در تمام راه، حاجی خیری در عالم تفکّر غوطه‌ور بود و گاهی زیرلب نجوا می‌کرد و ذکر می‌گفت. پشت سر هم از جیبش پسته درمی‌آورد و به من و راننده می‌داد و من می‌خوردم. وسط راه تذکّری داد و گفت: ببین پسرم! دنیا مثل این پسته است؛ هرچقدر بخواهی بخوری، امکان دارد؛ امّا اگر زیاد بخوری، جوش درمی‌آوری و خودش پسته نمی‌خورد.
راننده که مردی داش‌مشتی بود، گفت: حاج آقا! به نظرت درست است که شما مسئول تدارکات باشی و پسته‌ها را خودت برداری و برای جبهه‌ها نفرستی؟ حاجی خیری نگاهی به راننده انداخت و گفت: شما هم کمپوت‌ها را تک می‌زنید.
راننده گفت: از کجا می‌دانید ما کمپوت‌ها را تک می‌زنیم؟ حاجی گفت: از آنجا که قبل از درست کردن شربت، تک زدید و هنوز ایستگاه صلواتی درست نشده، دهانتان را شیرین کردید. راننده تعجّب کرد و دیگر چیزی نگفت.
پس از گذشتن از دریاچة ارومیّه و تماشای آن، ابتدا سرسبزی منطقة «مهاباد» و سپس زیبایی‌های جادّة پر پیچ و خم مهاباد به سردشت، توجّه ما را به خودش جلب کرد؛ تا کنون مناطقی به این زیبایی ندیده بودم. شب را در سردشت استراحت کردیم و صبح زود بعد از محور «درمان‌آباد» به کوه «سیری» رسیده و سپس به روستای «اسلام‌آباد» رفتیم. ساخت جادّه در آن درّه‌ها و کوه‌ها، هر بیننده‌ای را به شگفتی وا می‌داشت.
چیزی که باعث می‌شد بیشتر جذب اخلاق و رفتار حاجی خیری بشوم، نوع برخوردی بود که با من داشت. گرچه من کوچک بودم، ولی در صحبت‌هایش از کوه، درّه و رودخانه برایم تفسیر می‌کرد؛ تفسیرهای قرآنی که برای اوّلین بار بود می‌شنیدم.
بالأخره به منطقة «چومان» رسیدیم و بنا شد از رود چومان عبور کنیم. یکی از گردان‌های جهاد، شبانه یک پل احداث کرده و در منطقة «شانسقه» مقر ایجاد کرده بود. بارها را در مقر تخلیه کردیم. پس از تخلیه راننده یک گونی شکر آورد و گفت: این هم شکر ایستگاه صلواتی. حاجی خیری از او تشکّر کرد و آنجا بود که فهمیدم منظور حاجی خیری از تک زدن شربت ایستگاه صلواتی چه بوده است.
در آنجا، ایجاد مقرّی با نام شهید امینیان شروع شد. روزهای اوّل سرگرم احداث سنگر بودیم و من هم مراقب اسباب و اثاثیه بودم. تا آنکه اوضاع کمی نظم پیدا کرد و محیط مناسبی به وجود آمد. البتّه همة این کارها زیر آتش دشمن انجام می‌شد. من چندان توجّهی به انفجارها نداشتم؛ امّا خوشحال بودم که خود را به منطقه رسانده‌ام.
تقسیم اجناس در بین گردان‌ها و لشگرها بر عهدة حاجی خیری بود؛ با اخلاق خوب و روحیّة بشّاش همه را راضی نگه می‌داشت. کمتر غذا می‌خورد، نان‌های ریخته شده در اطراف سفره را دانه دانه جمع می‌کرد و برای هرکدام صلوات می‌فرستاد. در توزیع برنج، نهایت دقّت را داشت و می‌گفت: هرکدام از این برنج‌ها یک «قل هو الله» است.
گوسفندهای ارسالی به منطقه را خودش ذبح می‌کرد و کارها را با تمام حوصله‌اش - که بی‌نظیر بود - پی می‌گرفت.
صبحی را به یاد ندارم که ایشان خواب مانده باشند. وقتی بیدار می‌شدم، می‌دیدم که همة کارها را آماده کرده و من مثل منزل خودمان احساس می‌کردم که پدرم مرا بیدار کرده است.
گاهی شیطنت می‌کردم و به قول معروف، جیم می‌شدم. یک روز که از مقرّ فاصله گرفته بودم، پایم به یک تله افتاد. آنجا منطقة روستایی شانسقه بود و گویا قبل از جنگ، برای گرفتن گرک و روباه تله می‌گذاشتند و این تله هم از آن زمان باقی مانده بود. من تا آن وقت، تلة دست‌ساز ندیده بودم. وقتی پایم به تله افتاد، خیلی درد گرفت. با تمام توان تله را از هم باز می‌کردم تا پایم را بیرون بیاورم؛ امّا مجدّداً فنر تله فشار می‌آورد و زورم را کم می‌کرد.
تا تله را از پایم درآورم، دو سه ساعت طول کشید. وقتی برگشتم، دیدم که حاجی خیری خیلی نگران است. مرا به سین جیم کشید و من هم راستش را گفتم. پماد آورد و پایم را ماساژ داد و بعد از یکی دو روز، خوب شدم.
تصمیم گرفتم که دیگر دنبال این کارها نروم و برای آینده‌ام فکری بکنم؛ وگرنه اگر به خانه برگردم، دوباره مرا به جبهه راه نخواهند داد. به فکر افتادم که کاری یاد بگیرم. دنبال این بودم که کار با لودر را یاد بگیرم و چون گردان مهندسی الغدیر(پشتیبانی جنگ استان همدان) رو به روی ما مقرّ داشت، با آنها دوست شده و سعی کردم رانندگی با لودر را یاد بگیرم. روزها همین‌که حاجی خیری شروع به خواندن قرآن می‌کرد، به آن مقرّ می‌رفتم و یکی دو ساعت بعد می‌آمدم.
خواندن قرآن بعد از نماز، کار همیشگی او بود. یک روز نصیحتی به من کرد و گفت: در عرض عمرت دقّت کن و در هر روز یک کار برای خدا انجام بده؛ امّا من در فضایی نبودم که حرف او را درک کنم و مشق شب بنویسم؛ بی‌خیال بی‌خیال بودم.
در نیمه‌های یک شب، احساس خاصّی مرا از خواب بیدار کرد. دیدم از بیرون سنگر صدای زمزمه به گوش می‌رسد. آهسته به دنبال صدا بیرون رفتم و دیدم پشت سنگر، کسی به سجده افتاده و در حال راز و نیاز با خدای خودش است. در کنار سنگر نشستم و به سخنانش گوش دادم. چنان با خدایش صحبت می‌کرد که مو به تن انسان راست می‌شد.
در همین حال که به سجده رفته بود، ناگهان شنیدم که شروع به دعا کردن کرد و اوّلین کسی که اسم برد، امام خمینی(ره) بود. در بین دعاهایش، ناگهان نام مرا هم به زبان آورد و برایم دعا کرد. واقعاً انرژی گرفتم و از اینکه دعایم کرده، به خود می‌بالیدم. از آن زمان، درک جدیدی را حس کردم و همان‌جا تصمیم گرفتم که بعد از این، او را به عنوان معتمد خودم انتخاب کنم، تمام رازهای دلم را برایش بگویم و تنها کسی باشد که با او مشورت می‌کنم.
صبح که شد، نماز صبح را پشت سرش خواندم؛ تعجّب کرد و گفت: ضمن تقدیر از اینکه نماز را به جماعت خواندی، امّا پشت سر کسی نماز بخوان که مؤمن باشد. جوابش را ندادم؛ امّا در دلم گفتم که: از تو مؤمن‌تر چه کسی می‌تواند باشد؟
یک روز یکی از رزمندگان، درخواستی برای 10توپ (رول) پلاستیکی سنگری آورد و انتظار داشت ما که توزیع‌کنندة پلاستیک سنگری بودیم، همة 10 توپ را به او بدهیم. ما هم از روزی که وارد منطقه شده بودیم، فقط 10 توپ پلاستیک داشتیم و این برای کلّ منطقه تدارک دیده شده بود و حالا هم 4 توپ بیشتر نمانده بود.
سر و صدای آن رزمنده، بعد از نیم ساعت چنان بالا رفت که تقریباً مقرّهای اطراف نیز شنیدند و آمدند، ببینند که چه خبر است؛ امّا همه حق را به حاجی خیری می‌دادند. با وجود فریادهای آن جوان، حاجی خیری اصلاً صدایش بلند نشد؛ ولی آن جوان سخنانی می‌گفت که از نظر من بسیار رکیک بود. جلو رفتم تا او را قانع کنم؛ امّا با دیدن قدّ و قوارة من، چنان توهین کرد که نگران شدم و دوباره به کوچک بودن خودم غصّه خوردم و حاجی خیری بلند شد و از من دفاع کرد.
دیگران دخالت کرده، او را به کناری کشیدند؛ ولی همچنان بد و بیراه می‌گفت و حاجی خیری را به گداصفتی ملقّب می‌کرد.
در این بین، کسی او را کنار کشید و گفت: می‌دانی این مرد کیست؟ او یکی از باغ‌داران و فروشندگان پسته است؛ 6 سال است که مغازة پسته فروشی خود را تعطیل کرده و تمام باغات پسته‌اش را در راه جبهه هزینه می‌کند. او از مردان شریف «دامغان» است و حقوقی بابت این موضوع دریافت نمی‌کند. او خود را مسئول تدارکات کرده تا مبادا اموال ارسالی مردم حیف و میل شود؛ او شریف‌ترین مرد جبهه است.
در همین حال، من 4 توپ پلاستیک را به پشت سنگر برده و با خاک مخفی کردم و این قضیّه تمام شد.
یک روز دشمن جادّة جلوی مقرّ ما را زیر آتش گرفته بود و هر خودرویی که عبور می‌کرد، گلوله‌های دشمن در اطرافش زمین می‌خورد. بر اثر همین آتش‌بار، گلولة توپی در جادّه افتاد و یک لندکروز آتش گرفت. سراسیمه برای کمک به طرفش رفتیم. گلولة دیگری به زمین خورد که ترکش‌هایش به پای من اصابت کرد. با اینکه بیمارستان نزدیک بود، امّا تا به آنجا برسیم، خون زیادی از من رفت. حاجی خیری خیلی زحمت کشید و بالأخره من را به بیمارستان انتقال دادند و پس از یک ماه، از بیمارستان به منزل رفتم.
در حالی که اقوام دور و برم را گرفته و مشغول احوالپرسی بودند، از طرف «ستاد پشتیبانی جنگ» برایم هدیه آوردند و جهادگران استان به عیادتم آمدند. هدیه را که باز کردم، دیدم یک بسته دو کیلویی پستة دامغان است که حاج خیری برایم فرستاده؛ نامه‌ای هم برایم فرستاده و در آن نوشته بود: چند توپ پلاستیک سنگری را که پنهان کرده بودی، پیدا کردم؛ امّا آن شیشة عسل را پیدا نکردم.
یادم آمد که شیشة عسل را از جعبه‌های ارسالی برداشته و داخل یک درخت بلوط پنهان کرده بودم. با نامة من و نوشتن جای آن، باز هم حاجی خیری نمی‌توانست جای آن را پیدا کند؛ چرا که آن را در مسیر همان تله‌ها پنهان کرده بودم و راضی نبودم حاجی خیری به آن منطقه برود؛ ممکن بود او هم پایش به تله بیفتد.
خلاصه بعدها برای پدر و مادرم از خصوصیات، خاطرات و اخلاق حاجی خیری تعریف کردم و روزگار گذشت. سال‌ها بعد روزی با خانواده‌ام به طرف «مشهد» حرکت کردم. حالا دیگر صاحب فرزند بودم و آنها بزرگ شده بودند. برای نماز در دامغان ایستادم. دلم یاد حاج خیری را کرد؛ امّا نشانی‌اش را نداشتم و دوست داشتم او را به فرزندانم نشان دهم. برایشان گفتم که دامغان پستة خوبی دارد. در کنار «حسینیّه ابوالفضل(ع)» ایستادم و نماز خواندیم. در بازگشت، پسرم کمیل رفت و مقداری پسته خرید.
ناگهان دیدم که پیرمردی از مغازه بیرون آمد. خودش بود؛ حاجی خیری بود. رفتم احوالپرسی کردم. اوّل مرا نشناخت؛ ولی وقتی نشانی دادم، یادش آمد.
با اصرار، ما را به منزلشان دعوت کرد. پس از گفت‌وگوهایی در مورد آن دوران، خبر شهادت حسن سروری را به من داد. من فکر می‌کردم خودم به خط رفته و آنجا مجروح شده‌ام و حسن در ارومیّه مانده است؛ امّا او هم بعد از من، به «حلبچه» اعزام و در آنجا شیمیایی شده و پس از جنگ به شهادت رسیده بود.
من را باش که هم از حاجی خیری و هم از حسن سروری عقب ماندم! نزد این مرد خدا، سراپا خجل بودم که در جبهه، چقدر بازیگوشی می‌کردم. ایشان واقعاً مردی نیک‌نام بود و وقتی به فرزندانم گفتم که این مرد حقّ پدری بر گردنم دارد و استادم بوده، بسیار خوشحال شدند. یاد نصیحت ایشان افتادم که می‌گفت: اگر در هر روز، یک کار برای خدا انجام دهی، عاقبت بخیر خواهی شد.
إن‌شاءالله.
منبع: خبرنامة کانون سنگرسازان بی‌سنگر، خاک‌ریز، شمارة 68، صص 23-21.