گفت‌وگو با خانم دکتر مریم حاج عبدالباقی
خانم دکتر مریم حاج عبدالباقی حافظ کلّ قرآن، عضو هیئت علمی دانشگاه و از فعّالان قرآنی رسانه است که اغلب ایشان را در برنامة «آفتاب شرقی» می‌بینیم و از کلام ایشان در خصوص تفسیر قرآن بهره‌مند می‌شویم.
مريم حاج عبدالباقي از جمله بانواني است كه توانسته در مسير رشد و تعالي گام‌های مفیدی بردارد و بر اساس دیدگاه اسلام به زن، نقش و جايگاه او، بين مسئوليت‌هاي مختلف خانوادگي و اجتماعي، توازن برقرار كند.
عبدالباقي چهرة ناآشنايي براي شما نيست؛ چرا كه او پس از سال‌ها تحصيل در دانشگاه و اخذ مدرك دكتراي علوم قرآني از «دانشگاه تهران»، همراه حفظ قرآن، با اطّلاعات قرآنی خود در رسانة ملّي به آموزش و بازخواني همة آنچه كه آموخته بود، پرداخت و به همين دليل اغلب خانواده‌ها، او را مي‌شناسند.
وی در حال حاضر عضو هیئت علمی دانشکدة الهیات «دانشگاه آزاد واحد شمال تهران»، استادیار و سرپرست دفتر فرهنگ دانشکده می‌باشد.
مقدّمه
حلال و حرام در اسلام، بر مبنای سلامت روحی و جسمی انسان است. «قرآن کریم» بر کلمة طیّب تاکید کرده و از خباثت دوری می‌کند؛ ولی شناخت این مسائل و بیان آن، بر عهدة علما و دانشمندان است. اسلام، عین پاکیزگی است؛ زیرا همیشه خواهان سلامت بشر است و آنچه برای انسان مضرّ است، از سوی اسلام تحریم شده.
و بر این اساس، روایاتی از ائمّة معصوم(ع) آمده است؛ از جمله:
«خوردن لقمة حلال، دل را روشن می‌کند و بدان، ای روندة راه خداوند عزّوجل! که لقمة حلال را خاصّیت عظیم است در روشن کردن دل و لقمة حرام را اثری بزرگ است در تاریک کردن دل و کسی که می‌خواهد دعایش به استجابت برسد، کسب و کار و طعام خود را پاکیزه بدارد و کسب حلال، زمینه‌ساز طاعات و عبادات است.»
در این‌باره به گفت‌وگو با خانم دکتر مریم حاج‌عبدالباقی می‌پردازیم.
• ابتدا لقمة حلال و حرام را از منظر دین، سنّت و فرهنگ تعریف کنید و مصادیق آن را توضیح دهید.
بسم الله الرّحمن الرَّحیم و صلّی الله علی محمّد و آله الطّاهرین. مسئله، فقهی است؛ به دو صورت لقمه حلال یا حرام می‌شود: اوّل راه اکتساب و دوم راه مصرف است.
در راه اوّل که راه اکتساب است، در کتاب «مکاسب» مرحوم شیخ مرتضی انصاری آمده: بعضی مکاسب و درآمدها حرامند؛ مثل کسی که از طریق راهزنی، دزدی، جادوگری و... کسب درآمد می‌کند و به همان نسبت، بعضی مکاسب مکروه هستند و بعضی شغل‌ها به صورت غیرمستقیم برای مردم، آزار و اذیّت و مکروهاتی را ایجاد می‌کنند. یکی دیگر از راه‌های اکتساب حرام این است که با پول طیّب و پاک، مثلاً از راه کشاورزی که پول آن حلال است، پولی را که به دست می‌آوریم در راه حرام خرج کنیم یا اینکه خمس و زکات آن را نپردازیم و اینکه این سرمایة حلال را که در راه حرام به کار ببریم؛ مانند قمار یا هر کار حرام دیگری. پولی که از این طریق به دست می‌آید، حرام است. در واقع این پول ابتدا از راه کشاورزی و حلال به دست آمده‌است؛ امّا در مرحلة دیگر در مسیر حرام به کار برده شده. در قرآن کریم آمده است: «فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِه؛ دقّت کنید و ببینید که چه می‌خورید.»
که شامل لقمة حلال و حرام می‌شود و در «سورة کهف» داریم که وقتی اصحاب کهف از خواب بیدار می‌شوند، می‌گویند برویم طعامی تهیّه کنید که ازکی و طیّب باشد و از آنجایی که طعام پاک و مطهّر است، بیاوریم.
چند آیة از قرآن کریم توصیه به مصرف می‌کند و می‌فرماید: «بخورید و بیاشامید»؛ یعنی مصرف کنید از نعماتی که خداوند به شما داده است؛ امّا «حَلالاً طَیِّباً»؛ یعنی اینکه هم حرام نباشد و هم نجس نباشد و دقّت کنید که چه می‌خورید که شامل لقمة حلال و حرام می‌باشد.
در «سورة اعراف، آیة 32» می‌فرماید:
«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زينَةَ اللَّهِ الَّتي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُون؛
ای پیامبر! بگو چه کسی زینتی را که خداوند برای بندگانش بیرون آورده و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو آن در قیامت مخصوص کسانی است که در دنیا ایمان آوردند. این‌چنین آیات را برای گروهی که می‌دانند، بیان می‌کنیم.»
پس مصرف اینها اشکالی ندارد؛ امّا حلال بودن آنها مهم است و در واقع آنچه که شریعت به ما گفته می‌توانید از این راه‌ها کسب حلال کنید، می‌شود حلال و آنچه شریعت گفته از این راه نمی‌توان کسب حلال کرد و این راه حرام است، می‌شود کسب حرام و در نتیجه پول حرام.
• با توّجه به وضعیّت مشاغل کنونی که حلال و حرام با هم آغشته است، چطور می‌توان حلال را از حرام تشخیص داد و تفکیک نمود؟
از نظر من، این مسئله کاملاً مشخّص است و انسان خودش می‌داند هنگامی که وقتش را به جای خاصّی اختصاص داده است، باید زمانش را برای کار در همان‌جا صرف کند و نه در جای دیگری یا کار دیگری و این موضوع کاملاً قابل تشخیص است و در مورد سودهای بانکی، مراجع مشخّص کرده‌اند که اگر قرارداد به صورت مضاربه، مزارعه و مساقات باشد، کاملاً حلال است و اشکال شرعی ندارد. وقتی که ما به مرجع تقلید مراجعه می‌کنیم، مرجع تقلید باید به اقتصاددان مراجعه کند و ببیند این کار با مکانیزم ربا هست یا خیر و مرجع تقلید مسئول است که به مردم پاسخ بدهد و اگر گفت رباست، پس رباست و مقلّد باید حرف او را گوش کند.
• جنبه‌های فردی و اجتماعی لقمة حرام و تبعات و آثار آن بر روی فرد و اجتماع کدامند؟
هر چیزی را که می‌خوریم به ما یک انرژی می‌دهد و آن انرژی اگر از راه حلال به دست آمده باشد، صرف کارهای حلال و اگر از راه حرام به دست آمده باشد، صرف کارهای حرام می‌شود؛ مثلاً مواقعی حال عبادت و نماز خواندن نداریم و باید برویم ببینیم که چه خورده‌ایم و در جنبة فردی بیشتر این است که روی نیّت و فکر اثر می‌گذارد. روی تصمیمات ما هم اثر می‌گذارد و خطرناک می‌شود. در جنبة اجتماعی وقتی که مال دیگران را می‌خوریم، با این کار به مال دیگری تعدّی کرده‌ایم و امنیّت اجتماعی از بین می‌رود و درگیری و توحّش ایجاد می‌کند؛ یعنی در واقع، حالت امنیّت و آرامش و یک زندگی خوب در کنار یکدیگر از بین می‌رود.
• نحوة مصونیّت بخشیدن به خانواده، از کلام وحی چیست؟
در وهلة اوّل در قرآن، دربارة بحث حلال و طیّب، بحث یتیم را داریم:
«إنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْما؛
همانا کسانی که مال یتیمان را با ستمگری می‌خورند.»
«وَ لا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُم؛
و اموال آنان را با ضمیمة اموال خودتان نخورید.»
وقتی که دین را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم سفارش شده به اینکه وقتی می‌خواهید قرض بگیرید، شاهد بگیرید، کاتب هم بگیرید؛ یعنی هم شاهدی وجود داشته باشد و هم بنویسید که مبادا حقّ کسی ضایع بشود که این خود یک فرهنگ‌سازی است و مسئلة فرهنگ‌سازی در رعایت لقمة حلال و حرام خیلی مهم است. وقتی که من می‌بینم مادر من و پدر من به مال مردم خیلی اهمیّت می‌دهند، پس به من فرزند هم انتقال داده می‌شود و من هم به اموال مردم اهمیّت می‌دهم و من این را از خانواده، از پدر و مادر یادگرفته‌ام و این آثار بسیار خوبی دارد؛ امّا حالا متأسّفانه می‌بینیم که قرض‌ها و بدهی‌ها خیلی راحت پرداخت نمی‌شود.
خداوند در قرآن در چندین مورد، پیامدهای حاصله از مال حرام خوردن فرموده‌است::
«إِنَّ الَّذينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ في بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَيَصْلَوْنَ سَعيراً؛
کسی که دارد مال یتیم را می‌خورد، ظهور معنوی‌اش این است که شکمش را پر از حرام نموده و آتش می‌خورد و در روز قیامت با آتش جهنّم و به سعیر داغ می‌شود و می‌سوزد.»
بنابراین یک برخورد معنوی دارد که در برزخ خودش را نشان می‌دهد و یک بروز اخروی دارد.
و در قرآن در جای دیگری آمده است:
«يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها في نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ...؛
روزی که آن گنج‌ها را در آتش جهنم سرخ کنند و با آن پیشانی‌ها و پهلوها و پشت‌هایشان را داغ زنند وگویند: این آن گنجی است که برای خودتان ذخیره کرده بودید...»
اگر کسی مالی را کنز کند، شبیه احتکار و انفاق نکند و با خود بگوید پول‌هایم را روی هم بگذارم و از این کار لذّت ببرد و مالش را انباشته کند؛ مثلاً موادّ خوراکی که مردم احتیاج دارند، انبار کند و بعداً به قیمت گران بدهد، این همان کنز است. قرآن می‌فرماید: این سکّه‌هایی را که اینها نگه داشته‌اند، ما به پیشانی‌شان و پهلوهایشان و پشت‌هایشان، یعنی در روز قیامت به پیشانی‌شان داغ می‌زنیم. جبهه همان جبهه‌ای است که مردم با آن رو به رو می‌شده؛ پهلوهایشان، یعنی پهلو خالی می‌کرده از کمک کردن به دیگران؛ پشت‌هایشان، یعنی همان باری بوده که روی پشت‌هایشان انبار می‌کرده و به دوش می‌گرفته‌اند و خداوند با تعبیرات بسیار زیبا این مسائل را مطرح می‌کند.
قرآن، هفتاد بار از اقامة نماز اسم می‌برد: «أقام الصلوة، أقیم اصلوة، تقیمون الصلوة». در هفتاد موردی که اقامة نماز به کار رفته، در کنارش کلمة انفاق یا زکات هم به کار رفته است؛ یعنی در حقیقت، یک پایة مهمّ ارتباط برقرار کردن با خداوند و خوب از عهدة بندگی برآمدن این است که ما حقّ مردم را داده باشیم و بر حقّ مردم آگاه باشیم.
«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ٭ الَّذينَ هُمْ في صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ٭ وَ الَّذينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ ٭ وَ الَّذينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ؛
به تحقیق مؤمنان پیروز و رستگار شدند ٭ همان کسانی‌که در نمازشان خاضع وخاشعند ٭ و کسانی‌که از لغو روی گردانند ٭ و کسانی‌که زکات را ادا کنندگانند.»
اگر زکات مالمان را ندهیم، مال ما یا مال حرام یا شبه حرام می‌شود و بعد هم بین فاصلة نماز و زکات در «سورة مؤمنون»، «عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» است؛ یعنی وقتی مال حرام شد، صرف لهو می‌شود نه صرف کارهای پریرکت.
خیلی وقت‌ها مادر یا پدر خانواده القای فرهنگ و فرهنگی را در خانواده ایجاد می‌کند. از طرفی زیاده‌خواهی بعضی فرزندان باعث می‌شود پدر خانواده به دنبال مکاسب حرام برود تا بتواند توقّعات فرزندان را برآورده کند.
نکتة جالبی که من در قرآن با آن رو به رو شدم، این فرهنگی است که در قرآن آمده و به شخص می‌گوید: «ابتغاء فضل الله»؛ یعنی اگر به کسی بگویی داری به کجا می‌روی؟ مثلاً می‌گوید دنبال یک لقمة نان حلال؛ ولی در قرآن می‌فرماید: باید بگویید من دارم می‌روم به دنبال فضل خداوند؛ یعنی وقتی مالی به او می‌رسد، می‌گوید این از فضل خداوند است و دیگر مغرور نمی‌شود و هم اینکه این مال که از فضل خداست، باید در راه خدا صرف شود و آمادة عبادت شود و به سمت خدا برود و دیگر اینکه چون این مال را از فضل خداوند می‌داند به آن مال و به خودش مغرور نشود و اگر هم به مالی نرسید و رفت و کار کرد و دست خالی برگشت، وقتی که این اتّفاق برایش افتاد، ناامید نشود؛ چون فضل خداوند تمام نمی‌شود. این فرهنگ زیبایی است که در قرآن آمده است یا می‌فرماید: به آنها بدهید از مال الله؛ یعنی مالی که در جیب‌هاست. می‌فرماید، مال خدا است؛ چون از فضل خدا رسیده است یا می‌فرماید: انفاق کنید از آنچه که شما را مستخلف کردیم؛ یعنی شما خلیفه و جانشین خدا هستید. شما می‌میرید و می‌روید؛ امّا این مال سرجایش می‌ماند؛ ادامه دارد. خانه سرجایش هست. زمین سرجایش هست. اینها همه باقی می‌ماند. شما فعلاً یک مدّت جانشین خدا هستید در روی زمین.
پس اگر من الآن پول دارم و به آن مغرور یا به ریا و عجب دچار می‌شوم، در حالی‌که این مال، مال من نیست، مال خداست. من وقتی که خودم را مستخلف می‌بینم، دیگر این غرور و ریا ایجاد نمی‌شود.
قرآن می‌فرماید: «شیطان به شما وعدة فقر می‌دهد و امر به فحشا می‌کند.» اگر وعدة فقر نباشد، وعدة فحشا هم نخواهد بود؛ زیرا بسیاری از فحشاها از ترس فقر است. بسیاری از سقط جنین‌ها و کشتن فرزندان، از ترس فقر است؛ در حالی‌که اگر فریب شیطان را نخوریم و بدانیم که روزی ما از جانب خداوند تضمین شده است، می‌فرماید چه کم، چه زیاد، روزی شما تضمین شده است. مکرّراً می‌فرماید که من روزی‌دهنده‌ام.
درست است که من کار می‌کنم؛ امّا نباید خودم را روزی‌دهنده بدانم.
ما یک سری سنّت‌های فردی داریم و یک سری سنّت‌های اجتماعی و البتّه سنّت‌های اجتماعی از سنتّ‌های فردی اهمّیت بیشتری دارند و ما در قرآن دو جور عذاب داریم.
یعنی اگر جامعه‌ای گران‌فروشی کرد و حقّ مردم را خورد، طبق سنّت خداوند، گرفتار گران‌فروشی و فقر و عذاب می‌شود و خوب و بد با هم می‌سوزند و عذاب می‌شوند.
یک عذاب، عذاب استیصال است که قوم عاد و ثمود و قوم‌های دیگر به آن مبتلا شدند. عذاب دیگر این است که اگر گروهی کاری می‌کنند که عذاب فتنه و فساد پیش بیاید، آن وقت فساد و اختلافات در سطح جامعه شیوع پیدا می‌کند و در آن هنگام، تر و خشک، خوب و بد با هم می‌سوزند و عذاب می‌شوند.