نگاهی گذرا به زندگی‌نامة حضرت معصومه(س)

سیّدامیر محمّد ماسوله‌ای

ترجمه از عربی: ملیحه سرکرده

حضرت فاطمه(س) دختر هفتمین امام شیعیان حضرت موسی بن جعفر(ع)، خواهر امام رضا(ع) و از سلالة خاندان اهل بیت(ع) علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) و فاطمه زهرا(س) دختر رسول خدا(ص) هستند.

مادر مکرّم ایشان و امام رضا(ع) نجمه خاتون است که به ایشان تکتم هم می‌گویند و کنیة ایشان امّ البنین است و بعد از ولادت امام رضا(ع)‌ طاهره نامیده‌ شدند. در مورد فضایل مادر ایشان بسیار گفته‌ شده و در آن زمان، به تقوای الهی شهره بودند.

حضرت فاطمة معصومه(س) در شرایطی در خانة امام موسی‌بن جعفر(ع) چشم بر جهان گشودند که روزگار سختی برای پدر بزرگوارشان بود؛ چرا که در شرایط دشوار زندان، اسارت و مرارت‌های طاقت‌فرسایی که حاکمان عبّاسی بر ایشان تحمیل کرده بودند، به سر می‌بردند.

آگاهی دقیق نسبت به تاریخ ولادت ایشان کار دشواری است؛ ولی برحسب روایات زیادی که آمده است، ایشان در 15ذی‌قعده سال 173ه‍ .ق. متولّد شدند.

نام این بانوی بزرگوار فاطمه و در بیشتر اوقات با اسم شریفة معصومه همراه است و به ایشان فاطمة معصومه می‌گویند. بر اساس روایات این لقب از سوی امام رضا(ع) به این بانوی والا مقام اسلام داده شده است؛ به این‌گونه که: «هرکس معصومه را در «قم» زیارت کند، مانند کسی است که مرا زیارت کرده است.»1

معصومه صفت آن بانوی بزرگوار یا به نوعی اسم دیگر ایشان است و این نام دلالت دارد بر اینکه ایشان از نظر طهارت روح و کمالات معنوی،

مرتبة والایی دارند.

عصمت در اصطلاح، به معنی بازداشتن و نگاه داشتن از گناه است و معصوم انسان پاکدامنی است که چه در ساحت اعتقاد و چه در ساحت عمل از هرگونه خطا و اشتباه مصون است.

کریمة اهل بیت(س) لقب خاصّ این بانوی بزرگوار است و در میان بانوان اهل بیت(ع) این نام زیبا تنها به آن حضرت اختصاص یافته است، همان‌گونه که امام حسن مجتبی(ع)، در میان مردان خاندان اهل بیت(ع) به کریم اهل بیت(ع) ملقّب گشته بودند.

حضرت معصومه(س) پیوسته از وجود پدر و برادر بزرگوارشان بهره‌مند می‌شدند تا جایی که در علم و فضیلت جایگاه رفیعی را کسب نمودند و در ایّام نوجوانی نسبت به بسیاری از علوم و مسائل اسلامی و احکام شرعی آگاهی داشتند.

در یکی از همان روزها جماعتی از شیعیان به مدینه آمدند تا برخی از سؤالات دینی خود را به امام موسی(ع) عرضه کند و علم را از معدن آن به دست آورند؛ ولیکن امام کاظم(ع) و پسر بزرگوارشان امام رضا(ع) در سفر بودند و حضور نداشتند. آن عدّه از شیعیان از اینکه حجّت خدا را نیافتند و سؤالاتشان بی‌پاسخ مانده بود، ناراحت شدند و تصمیم به بازگشتن به شهر خود داشتند که در این هنگام، حضرت معصومه(س) سؤالاتشان را که مکتوب شده بود، از ایشان گرفتند و به آنها پاسخ دادند؛ آن‌چنان که اندوه این جماعت به شادی بدل شد و پیروز از گرفتن پاسخ سؤالاتشان قصد دیار خود کردند و در راه، خارج از شهر با امام کاظم(ع)‌ مواجه شدند و ماجرا را برای ایشان تعریف کردند. وقتی امام(ع) پاسخ‌های دخترشان را مشاهده کردند، در عبارت مختصری فرمودند: «پدرش فدایش شود!»

عبّاسیان اولاد پیامبر(ص)، به خصوص امام کاظم(ع) را بسیار اذیّت و آزار می‌کردند و مورد ظلم و ستم و جور قرار می‌دادند. این دردها قلب پاک حضرت معصومه(س) را به درد می‌آورد و تنها تکیه‌گاه ایشان بعد از پدر، وجود برادرشان، حضرت امام رضا(ع)‌ بودند.

پس از اینکه حکومت ظالم عبّاسی بر بلاد حاکم شد، فرمان دستگیری و بازداشت امام کاظم(ع) را صادر کرد و از همین زمان، حضرت معصومه(س) از حضور پدر محروم شدند و بسیار اندوهگین شدند. سنّ آن بانو کمتر از ده سال بود و البتّه در این مورد، اقوال دیگری هم هست.

امام کاظم(ع) در دو سال آخر عمر پربرکتشان از زندانی به زندان دیگر انتقال داده می‌شدند و این بدان علّت بود که هارون به صاحبان زندان دستور قتل امام کاظم(ع) را صادر می‌کرد؛ ولی هیچ‌کدام از ایشان قادر به انجام این عمل شنیع نبودند و از انجام آن امتناع می‌ورزیدند. تا اینکه سند بن شاهک به دستور هارون آن حضرت را مسموم کرد.

بعد از مرگ هارون و در ایّام حکومت پسرش، مأمون عبّاسی، امام رضا(ع) به اجبار وی راهی «خراسان» شدند و در هنگامی‌ که امام رضا(ع) مدینه را ترک کردند، خاندان اهل بیت(ع)، عزیزی را که واسطة رحمت الهی بود، از دست دادند. این شرایط برای اهل بیت(ع)، خانوادة امام کاظم(ع) و به خصوص برای حضرت معصومه(س) سخت و دشوار بود. ایشان همانند دیگر خواهران و برادرانشان بی‌طاقت شده و هر روز در فراق برادر عزیزشان اندوهناک بودند. در همین ایّام، امام رضا(ع) نامه‌ای را برای خواهر بزرگوارشان، حضرت معصومه(س) نوشتند.

البتّه ما از محتوای نامه چیزی نمی‌دانیم؛ ولی همین نامه باعث شد که حضرت معصومه(س) با سرعت و بدون مجال، وسایل سفر و کاروانی را برای حرکت به خراسان آماده کنند . ایشان بعد از تأمین مایحتاج این سفر طولانی، با برخی از برادران و برادرزادگانشان به سوی خراسان حرکت کردند. در این کاروان، حضرت معصومه(س) به همراه شش تن از برادرانشان به نام‌های فضل، جعفر، هادی، قاسم، هارون و زید و تعدادی از غلامان و کنیزان حضور داشتند.

هنگامی که کاروان به شهر«ساوه» در «ایران» رسید، توسط عدّه‌ای از کارگزاران مأمون محاصره شدند و بینشان درگیری صورت گرفت. در این معرکه تقریباً تمامی مردان کاروان به شهادت رسیدند.2

همة صحنه‌های کشتار برادران و برادرزادگان و پراکنده شدن و آوارگی کاروان، در مقابل چشمان حضرت معصومه(س) روی داد. تصوّر کنید که آن بانو در این لحظات دشوار چه حالی داشتند؟

به هر حال، حضرت معصومه(س) بر اثر اندوه زیاد از این ماتم یا بر اثر مسمومیت از زهر جفا یا به سبب جراحات ناشی از معرکه و درگیری با سپاه عبّاسیان، بیمار شدند3 و قادر به ادامة مسیر نبودند. پس به سمت شهر قم حرکت نموده و از مسافت میان قم و ساوه سؤال کردند. به ایشان گفته شد: 10فرسخ مانده است. پس فرمان دادند که ایشان را به قم ببرند. بزرگان قم به استقبال حضرت معصومه(س) آمدند و موسی بن خزرج اشعری پیشاپیش آنها بود و افتخار میزبانی حضرت نصیب او شد و هفده روز بعد، حضرت معصومه(س) در قم دیده از جهان فروبستند4 یا به بیانی دیگر، ایشان پیش از آنکه دیدگان مبارکشان به دیدار برادر روشن شود، به شهادت رسیدند.

در روایات بی‌شماری بر زیارت آن بانوی بزرگوار تأکید شده و اینکه پاداش زیارت ایشان بهشت است. نمونه‌ای از این روایات را می‌آوریم:

ـ عدّه‌ای از اهالی «ری» نزد امام صادق(ع) آمدند و گفتند که ما اهل ری هستیم. حضرت فرمودند: «مرحبا به اهل قم.» پس گفتند: ما اهل ری هستیم. پس دوباره حضرت کلامشان را تکرار و فرمودند: «خداوند حرمی دارد که در «مکّه» است و رسول خدا(ص) نیز حرمی دارند که در مدینه است و امیرالمؤمنین حرمی دارند، آن در «کوفه» است و ما نیز حرمی داریم و آن شهر قم است و زنی از فرزندان من در قم از دنیا می‌رود که نامش فاطمه است. پس هرکه او را زیارت کند، ‌بهشت بر او واجب می‌شود.»

راوی می‌گوید این کلام را زمانی حضرت فرمودند که هنوز موسی بن جعفر(ع) چشم به جهان نگشوده بود.5

و نیز در روایت دیگری از امام صادق(ع) آمده است: «همانا خداوند حرمی دارد و آن مکّه است و حضرت رسول حرمی دارند که آن مدینه است و امیرالمؤمنین حرمی دارند که آن کوفه است و بدانید که قم، کوفة کوچک است و بدانید که بهشت هفت در دارد که سه تای آنها به سمت قم باز می‌شود. زنی از فرزندان من در قم از دنیا می‌رود که نامش فاطمه دختر موسی(ع) ‌است و به شفاعت او همة شیعیان من وارد بهش می‌شوند.»6

سعد از علیّ بن موسی الرضا(ع) روایت می‌کند که ایشان فرمودند: «ای سعد! نزد شما از ما اهل بیت قبری هست؟» گفتم: فدایتان شوم! قبر دختر امام موسی کاظم(ع) را می‌گویید؟

فرمودند: «آری و هرکس آن را با معرفت زیارت کند، پاداش او بهشت است.»7

از امام جواد(ع) روایت شده است که فرمودند: «کسی که عمّه‌ام را در قم زیارت کند، پاداش او بهشت است.» ‌8

سلام و درود خداوند بر روح تابناک این بانوی بزرگوار!

پی‌نوشت‌ها: