سیّد مهدی واعظ موسوی
نهاد خانواده و فرآیند تربیت نیز از آثار تحدید نسل بی‌بهره نمانده است.
تغییر نگرش به تکثیر اولاد، موجب بسیاری از اختلالات در خانواده شد. وقتی خانوادة گسترده به خانوادة هسته‌ای تبدیل شد و خانوادة هسته‌ای به یک یا دو فرزند بسنده کرد، نهاد خانواده، ازدواج و فرآیند تربیت از آثار منفی آن در امان نماند.
پدر و مادری که حدّاکثر از دو فرزند برخوردارند، بدیهی و واضح است که تمام وقت، همّت و امکانات خود را صرف آن دو کنند؛ به گمان اینکه هر چه بیشتر به آنها بپردازند، نتیجة بهتری خواهند گرفت. غافل از اینکه پرداختن زیاد به فرزندان، موجب لوس شدن، پرتوقعّی و در نتیجه مطالبه‌گری نسل شده و از این‌رو نخواهد توانست با هر شرایطی بسازد؛ لذا طبیعی است که نتواند با ناملایمات همسر و خانوادة همسرش کنار بیاید.
نسل دورة تحدید نسل، طلبکار و نازپرورده است؛ از این‌روست که به محض رو به رو شدن با کوچکترین ناملایماتی به طلاق می‌اندیشد و به جای حلّ مسئله، آن را پاک می‌کند! او کمتر با مخالفت پدر و مادر و بزرگترها رو به رو شده است.
پدر و مادری که از فرزندان زیادی برخوردار و همواره منتظر تولّد فرزند دیگری بود، فرزند در نظرش چندان جلوه‌ای نداشت؛ زیرا کمیاب گرانبهاست. به همین دلیل، سیاست فرزند کمتر به فرزندسالاری انجامید.
وقتی تعداد فرزندان در یک خانواده زیاد باشد، این خانواده خود یک جامعة کوچک است. به این ترتیب، فرزندان به سادگی جامعه‌پذیر می‌شوند؛ زیرا تعداد زیاد فرزندان، تعاملات ارتباطی و اجتماعی را به آنان می‌آموزد، سطح تحمّل و صبوری فرد را افزایش و میزان خودخواهی و خودشیفتگی فرد را کاهش می‌دهد.
از سویی دیگر، فرزندان در خانوادة پرجمعیت مجبورند بخشی از نیازهای خانواده را تأمین کنند. از این‌رو، تب کاذب ادامة تحصیل از بین خواهد رفت و هرکس به کار یا تحصیل مشغول خواهد شد. در گذشته، بسیاری از افراد روزها را کار می‌کردند و شب‌ها به تحصیل مشغول بودند.
در «آلمان» صنعتی، 16% دانش‌آموزان به دانشگاه می‌روند؛ امّا در کشور ما، والدین به هر قیمتی، تمام همیّتشان را صرف دانشگاهی شدن فرزندانشان می‌کنند که این سنّ ازدواج را بالا می‌برد و بالانس و تعادل خانواده را به هم می‌زند. والدین نباید به بهانة تحصیل مانع ازدواج فرزندانشان، به ویژه دختران شوند.
علم‌دوستی همیشه در کشور ما ارزش بوده است؛ امّا مدرک‌گرایی، پدیدة شوم و نامبارکی است که در سال‌های اخیر بر خانواده و جامعه سایه افکنده است. از سویی دیگر، در سیاست تحدید نسل، اگر یکی از دو فرزند آسیبی ببینند یا دچار حادثه‌ای شوند، این خانوادة کوچک به سرعت تأثیر می‌پذیرد.
مثلاً اگر فرزند این خانواده معتاد، بی‌نماز یا بی‌قید شود یا در ازدواجش شکست بخورد و به طلاق مبتلا شود یا در تصادفی بمیرد، گویا یکی از ارکان خانواده از بین رفته است؛ از این‌رو اختلالی در نظام خانواده به وجود می‌آید؛ در حالی که در خانواده‌های پرجمعیّت حتّی اگر پدر خانواده یا مادر نیز از بین می‌رفت، خانواده به مراتب کمتر آسیب می‌پذیرفت. در مشاوره، بارها شاهد این واقعیّت تلخ بوده‌ام که خانواده به دلیل تحدید نسل به هنگام مواجهه با حوادثی از این دست، به کلّی مختل می‌شود.
خانمی می‌گفت: از هشت سال پیش که دخترم از همسرش جدا شده است، تا کنون هیچ‌گونه رابطة جنسی با همسرم نداشته‌ام؛ زیرا نمی‌توانم با این شکست دخترم کنار بیایم.
همچنین کار خانمی که تنها دخترش را در حادثه‌ای از دست داده بود، به جنون و طلاق کشیده شد و مادر جوانی به خاطر جراحتی که به دست نوزادش وارد آمد، سکته کرد و مرد.
آری. به محض اینکه خونی از دماغ بچّه‌ای می‌آید، پدر و مادرش چنان دچار استرس می‌شوند و این حادثة کوچک چنان برایشان جلوة ویژه‌ای می‌کند که به بیماری‌های روان‌تنی (psychomatic) مبتلا می‌گردند.
بارها در مشاوره، شاهد پدر و مادری بوده‌ام که دنیا و آخرتشان را فدای تنها فرزندشان کرده‌اند.
مادری مذهبی می‌گفت: تمام زندگی ما همین یک دختر است؛ به همین دلیل هرچه بخواهد، برای او فراهم می‌کنیم. حتّی اگر بخواهد با پسری دوست شود، مخالفتی نمی‌کنیم.
امّا در گذشته، پدر و مادرها به دلیل داشتن فرزندان زیاد، حتّی دنیای خود را نیز به طور کامل صرف فرزندانشان نمی‌کردند، تا چه رسد به آخرتشان.
مثلاً معمولاً فرزندان برای رفتن به مدرسه، از سرویس‌های عمومی، مانند اتوبوس استفاده می‌کردند یا پیاده راه می‌پیمودند؛ امّا الآن دانش‌آموزان حتّی مسیر کوتاه منزل تا مدرسه را نیز با اتومبیل‌های شخصی خانواده یا سرویس‌های نیمه خصوصی طی می‌کنند.
بنابراین وقتی تعداد فرزندان کم و تمرکز پدر و مادر معطوف به فرزندان شد، در نتیجه فرزندان تصوّر می‌کردند که تافته‌ای جدابافته هستند و به همین دلیل، همه چیز و همه کس باید در اختیار آنان باشد.
پس می‌بینیم رابطه‌ای تنگاتنگ بین پدیدة تنظیم خانواده و اختلال در مسائل خانواده و فرآیند تربیت وجود دارد. پدیدة افزایش روزافزون طلاق، خروجی نسلی است که در خانواده‌ای رشدیافته که یا تک‌فرزند بوده یا حدّاکثر از برادری یا خواهری برخوردار بوده‌است؛ لذا او هیچگاه جامعه‌پذیری را فرانگرفته‌است؛ چون پیوسته در حال دریافت خدمات پدر و مادر و اطرافیان بوده است.
در ضرب المثلی می‌خوانیم مهمان که یکی شد، صاحب‌خانه برایش گاو می‌کشد. ما نیز تمام ظرفیّت مادّی و معنوی خود را به پای
فرزندانمان قربانی کردیم.
امروز گویا خانه و مدرسه، دولت و ملّت، معلّم و روحانی، همه و همه کمربستة خدمت به نسل نو هستند.
در گذشته واعظ، خطیب، گوینده، نویسنده، مدرسه و هر رسانه‌ای، از حقوق پدر و مادر و بزرگترها سخن می‌گفتند و امروز همه از حقوق فرزند و نوجوان و جوان دم می‌زنند. جالب‌تر اینکه به جای ابراز محبّت، سرگرم خدمات مادّی به همسر و فرزند خویش شده‌ایم. به همین دلیل هم مراجعان بسیاری از خلأ عاطفی در خانواده رنج می‌برند و شکوه دارند.
خروجی نسل تحدید شده، بالارفتن آمار طلاق، ازدواج‌های ناموفّق، پیدایش نسلی پرمطالبه و پرمدّعا شد.
بین فرزند خانوادة شلوغ و فرزند خانواده‌ای که همة امکانات، آماده و در اختیارش بوده، تفاوتی آشکار است. پدر و مادری که اتاق خواب خود را نیز در اختیار فرزندشان قرار می‌دهند و خودشان جدا از هم در هال و آشپزخانه می‌خوابند، در واقع، خود را در ضمن فرزندشان قرارداده‌اند و فرزند را سالار خود ساخته‌اند.
در گذشته، دختری که ازدواج می‌کرد، راه برگشتی نداشت و خانة شوهر بهتر از خانة شلوغ پدری‌اش بود؛ زیرا در خانة پدری باید به خواهران و برادران کوچک خود نیز رسیدگی می‌کرد. کمبود در خانة همسر برای او تجربة جدیدی نبود؛ زیرا در خانة پدری نیز کمبودها را تجربه کرده بود.
امّا دختر و پسر نسل جدید در خانة پدری خدمات زیادی دریافت می‌کنند؛ در حالی که بعد از ازدواج باید خدمات بدهند.
تکثیر نسل به طور طبیعی سنّ ازدواج را کاهش می‌داد و آمار طلاق را نیز پایین می‌آورد؛ بنابراین در گذشته فرزندان ما با وجود فساد گسترده و فرهنگ برهنگی، زودتر ازدواج می‌کردند و آمار طلاق پایین‌تر بود.
با تغییر نگرش جامعه به تکثیر نسل، می‌توان سنّ ازدواج و آمار طلاق را کاهش داد. آموزش مهارت‌های زندگی به تنهایی برای رسیدن به این دو هدف مهم کافی نیست.
تا مکانیسم و ساز و کار تحدید نسل به تکثیر نسل تغییر نکند، از آموزش خانواده به تنهایی سودی نمی‌بریم. ابتدا باید جادّه‌ای را درست کرد و بعد دربارة پیچ‌های خطرناک آن هشدار داد. طلاق، خروجی فرآیند تربیت نسل مطالبه‌گر است.
اگر در طول21 سال فرصت تربیت، فرزندمان را مقاوم بار آوریم، هم به موقع ازدواج می‌کند و هم در ازدواجش پایدار خواهد بود؛ ولی اگر فرزندی پرتوقّع تربیت کنیم، به طوری که به جای بار برداشتن، باری باشد، در این هنگام مسئولیت‌پذیر نخواهد بود و طبیعی است که در ازدواجش ناموفّق باشد؛ زیرا هنوز نتوانسته است در تعامل با پدر و مادرش موفّق باشد.
بدین ترتیب، نسل فعلی نسلی آسیب‌پذیر و نازک نارنجی شده‌است. نسل گلخانه‌ای به جای نسل دیمی نشسته است.
پس باید تحدید نسل شکسته و تکثیر اولاد به یک گفتمان تبدیل شود. بهانة همیشگی و مشرکانة آماده نبودن زیرساخت‌ها نیز نباید ما را از این مهم منصرف کند. مگر در گذشته، غنی و فقیر دارای فرزندان زیادی نبودند؟ از سوی دیگر، باید تب تحصیلات را نیز شکست که باعث کم‌رنگ شدن حضور زن در خانه، ارزش مادر شدن و مسئولیت‌پذیری پدر شده است.