اکونومیست: خاورمیانه؛ اوّل قربانی تغییرات آب و هوایی و سپس جنگ

صفحات چاپی ۶۰ تا ۶۲

مطالعه در کتاب‌خوان

این نشریّه انگلیسی روز دوشنبه، 11مردادماه 1395 در گزارشی تفسیری نوشت:

تا دهة 1970م. آب و هوای شهر «بصرة عراق» همچون جنوب اروپا بود. بصره دارای کانال‌های فراوان آب بود و از این بابت، عراقی‌ها این شهر را «ونیز خاورمیانه» لقب داده بودند.

رودخانة «شطّ العرب» زمین‌های باتلاقی فراوانی را آب‌رسانی می‌کرد و در دهة 1970م. پاره‌ای از 10 میلیون نفر نخل که خرماهای آنها به عنوان بهترین خرمای جهان شناخته می‌شدند، آبیاری می‌کرد.

امّا عواملی متعدّد نظیر جنگ، آب شور تراوش شده از دریا به این زمین‌ها، سدهایی که بر روی رودخانة شطّ العرب ساخته شد و نیز عملیات‌های اکتشاف نفت باعث شد تا زمین‌های زراعی منطقه خشک شود و کشاورزان مجبور شدند زمین‌هایشان را ترک کنند و متحمّل خساراتی جبران ناپذیر شوند.

اغلب تالاب‌ها و باغستان‌ها امروز به بیابان تبدیل شده‌اند. عراق اینک هر سه روز یک بار شاهد توفان ریزگرد است.

در این ماه، دمای بصره به 53 درجة سانتیگراد رسید که بالاترین دماست. فقط «کویت» و «درّة مرگ کالیفرنیا» این رکورد حرارتی را شکسته‌اند.

جما شفرد از کارکنان برنامة هشدار سریع و برنامة محیط زیست سازمان ملل در این‌باره توضیح داده است: تحلیل داده‌ها و مفروضات نشان می‌دهد که از دهة 1970م. فرکانس و تناوب اوج گرما شاهد افزایش بوده و روزها و شب‌های خنک تابستان کاهش یافته است.

تغییرات آب و هوایی در سطح کرة زمین باعث ملایم شدن زمستان‌ها شده است؛ امّا برخلاف آن، در خاورمیانه این اتّفاق به گونه‌ای دیگر رخ داده و تابستان‌هایی گرم‌تر را به وجود آورده است؛ حتّی در لبة غربی خاورمیانه که هوا نسبتاً خنک‌تر است، دما به طور مثال در کشور «مراکش» در تابستان امسال به 47 درجة سانتیگراد هم رسید.

پیش‌بینی شده است تا پایان قرن حاضر، اوج گرما در طول روز، تا 7 درجه بالاتر برود.

کار مطالعاتی دیگر انجام گرفته در سازمان ملل، پیش‌بینی کرده است که تا پایان قرن، وزش توفان‌های شن در عراق، از 120 مورد در سال، به 300 مورد در سال، افزایش خواهد یافت.

منطقة خاورمیانه در مقایسه با گذشته، مکانیسم چندانی برای مقابله با تغییرات آب و هوایی پیش‌بینی شده و سازگار کردن خود با آن ندارد.

طبق آمار و ارقام سازمان ملل، رشد بی‌رویّة جمعیت، عمدة منابع آبی منطقه را بلعیده و سبب شده است دو سوم کشورهای «شبه جزیرة عربی» و «هلال حاصلخیز»، فاقد حدّاقل زمین حاصلخیز برای بقای نوع بشر باشند.

این‌گونه که پیش می‌رود، شهر «صنعاء»، پایتخت «یمن» تا سال 2019م. یا شاید زودتر، دیگر آبی برای مصرف کردن نداشته باشد. در شهر «تعز» در 260 کیلومتری جنوب صنعاء، سفره‌های آب مدّت‌هاست که به کف رسیده است.

در جنوب عراق، برای مقابله با گرمای شدید هوا در بعضی از خانه‌ها دستگاه خنک کننده وجود دارد؛ امّا برق شهر روزانه 16 ساعت قطع

صفحهٔ ۶۱

است. در «بغداد» هم مردم به استفاده از خنک کننده‌های دست‌ساز روی آورده‌اند.

خاورمیانه، خانة بزرگترین جمعیت مهاجران جهان بوده و 39% از مهاجران جهان را در خود جای داده است.

صدها هزار مهاجر در چادرها زندگی می‌کنند. در این چادرها در کشور عراق، هر بادی که از شمال می‌وزد، با خود گاز میدان گازی «قرنا» را می‌آورد و اگر باد از جنوب بوزد، گاز «جزیرة مجنون» را.

پدیده تخریب محیط زیست، زندگی را در این منطقه سخت‌تر هم کرده است.

«آژانس محیط زیست» سازمان ملل در گزارشی که در ماه مه منتشر شد، اشاره کرده است که شرایط سخت آب و هوایی، سالانه جان 230.000 نفر را در منطقة غرب آسیا که همان شبه جزیرة عربی و هلال حاصلخیز می‌باشد،گرفته است.

این خشونت گرمای هوا بسیار کشنده‌تر از جنگ، از میان انسان‌ها قربانی می‌گیرد.

بر اساس پیش‌بینی‌های به عمل آمده بین سال‌های 2070 تا 2100 م. دمای هوا در اکثر نقاط حاشیة «خلیج فارس» می‌تواند آن‌قدر بالا برود که در این دما، ماندن در طول روز زیر نور آفتاب، بیشتر از شش ساعت در روز برای هیچ انسانی ممکن نباشد؛ حتّی برای بدن سازگارترین افراد نوع بشر.

در آن شرایط دمایی، به خصوص در شهر «مکّه» انجام مناسک حج در زیر نور آفتاب، عاری از خطر نخواهد بود.

مشکلاتی که منطقة خاورمیانه خود برای خود ساخته و پرداخته، این شرایط سخت آب و هوایی را تشدید کرده است.

آبیاری بی‌رویّه سبب خشک شدن دریاچه‌ها شده و دریاها را نیز به مخزن تولید غبار ریزگرد بدل کرده است.

دریای «بحر المیّت» سالانه یک متر از مساحتش کم می‌شود.

نفت، ثروت کشورهای حاشیة خلیج فارس است؛ اما ثروتی که خیالی است.

نفت که «قوّة اعجاز» ( Midas touch ) دنیای مدرن است، مشکلات جانبی آن، خود قاتل آن است.

تا پایان قرن حاضر، بالا آمدن آب دریا 11% از خاک بحرین را در آب فرو خواهد برد.

جنگ و پدیدة شهرنشینی، مهاجرت روستاییان را به دنبال داشته و آنها را از زمین‌های زراعی‌شان کوچانده است.

انبوه ابرهای غبار هم از بیابان‌های صحرا می‌آیند.

پدیدة بیابان‌زایی، رشد نگران کننده‌ای پیدا کرده است و به موازات آن، توفان‌های شن، غبارهای رادیو اکتیو به جا مانده از جنگ را به هوا پخش می‌کند. وقوع جنگ‌های پراکنده در منطقه هم مزید بر علّت و مانع از انجام یک سری اقدامات پیش‌گیرنده و مقابله‌کننده با این معضلات، به خصوص درختکاری شده است.

به دلیل آنکه ضلع شرقی خاورمیانه درگیر جنگ است، نمی‌توان وارد منطقه شد و به درمان این دردها پرداخت.

کشورهای ثروتمند منطقه می‌توانند با توسعة فضای سبز و ساختن محیط زیست مصنوعی، خود را در برابر این خطرات عایق‌بندی کنند.

در «کویت»، سرتاسر خیابان‌ها درختکاری شده و این اقدام به حدّی مؤثّر بوده است که حتّی مردم آن، این تابستان را یکی از خنک‌ترین تابستان‌ها در کرة زمین می‌شناسند.

برای رفع مشکل از دست رفتن خاک در اثر بالا آمدن سطح آب دریاها، احیای اراضی می‌تواند راه‌حلّ مناسبی باشد؛

امّا با حادتر شدن مشکلات، سطح آگاهی مردم و مسئولان هم رو به رشد است.

در «عربستان»، محمّد بن سلمان نایب ولیعهد، در طرح تحوّل اقتصادی خود تا سال 2030م. برنامه‌ریزی کرده است که این کشور تا آن زمان، 9.5 گیگاوات انرژی تجدید شونده تولید کند.

«اتّحادیة عرب» هم یک برنامة متهوّرانه پیاده کرده و یک کمیتة بین دولتی برای ارزیابی تغییرات آب و هوایی تشکیل داده است.

حتّی افراطی‌های «سوریه» هم از این طرح‌ها منتفع می‌شوند. «جبهة النّصرة» که تا هفتة قبل رسماً از انشعابات «القاعده» بود هم از صفحات خورشیدی به نحو احسن استفاده کرده است؛ امّا افسوس! جهان مکان بهتری برای زیستن می‌بود، اگر این سازمان تروریستی دستش به هیچ نوع منبع انرژی نمی‌رسید!

صفحهٔ ۶۲