بازگشت فاروق اعظم

ماه‌بانو قیاسی

گویی گره خوردن نام حضرت امیر(ع) با مفهوم و معنای عدل چیزی انکار ناشدنی است. به خاطر چنین گره و پیوندی است که بی‌آنکه خطّی از روایات را بخوانیم، از خودمان می‌پرسیم: می‌شود زمان گسترده شدن عدل در تمام جهان باشد و حضرت علی(ع) نقشی در این ماجرای عظیم نداشته باشند؟! آنگاه که سری به روایات می‌زنیم، می‌فهمیم که حضرت امیرالمؤمنین، علی(ع) به زمین بازخواهند گشت؛ نه یک بار؛ بلکه دو بار در هنگامة ظهور رجعت خواهند کرد؛ چنان‌چه خودشان می‌فرمایند:

«ألا أنا الذي أقتل مرّتين و أحيی مرّتين‏؛1

آگاه باشید که من آن کسی هستم که دو بار کشته می‌شود و دو بار زنده می‌گردد.»

به حضرت علی(ع) در دو دسته از روایات به عنوان کسی که بازگشت می‌کنند، اشاره شده است: دستة اوّل، روایاتی است که به رجعت دابّة الأرض اشاره دارند و دستة دوم، روایاتی به طور کلّی، بازگشت ائمّة معصومان(ع) به زمین را بیان می‌کنند.

الف) بازگشت دابّة صاحب میسم

ترکیب دابّة الأرض، به معنای جنبندة زمین، عبارتی قرآنی است که در تفاسیر روایی، آن را به حضرت امیرمؤمنان(ع) تأویل و تفسیر کرده‌اند. این جنبنده که آمدنش از نشانه‌های ظهور امام عصر(عج) دانسته شده،2 در بیشتر روایات با عبارت صاحب میسم و صاحب عصا همراه گشته است.

واضح‌ترین آیه دربارة دابّه آیه‌ای است که خداوند متعال در آن می‌فرماید:

«وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دابّة مِنَ الارض تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لا يُوقِنُونَ وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُون‏؛3

و چون قول [عذاب‏] بر ايشان واجب گردد، جنبنده‏ای را از زمين برای آنان بيرون می‌آوريم كه با ايشان سخن گويد كه: «مردم [چنان‌كه بايد] به نشانه‏های ما يقين نداشتند و آن روز از هر امّتی، گروهی از كسانی را كه آيات ما را تكذيب كرده‏اند، محشور می‏گردانيم. پس آنان نگاه داشته می‏شوند تا همه به هم بپيوندند.»

آیة اخیر، یکی از واضح‌ترین و روشن‌ترین آیات مربوط به رجعت است؛ چرا که در آن، به بازگشت گروهی از مردم اشاره می‌کند؛ در حالی‌ که همه می‌دانیم که در قیامت کبرا، همة انسان‌ها، بدون استثنا زنده می‌شوند؛ چنانچه امام صادق(ع) از حماد بن عثمان پرسیدند: «مردم دربارة اين آيه: «روزی كه از هر جمعی دسته‏ای را محشور كنيم» چه مي‌گويند؟» عرض كرد: مي‌گويند: مربوط به قيامت است. فرمودند: «چنين نيست. دربارة رجعت است؛ مگر در قيامت، خدا از هر جمعی، دسته‏ای را محشور می‏كند و ديگران را وامی‏گذارد؟! آية قيامت اين است: «وَ حَشَرْناهُمْ فَلَمْ نُغادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً؛4 همه را محشور می‌کنیم و احدی را وانمی‌گذاریم.»5

تأویل دابّةالأرض در روایات

دربارة آیة «دابّةالأرض» از امام صادق(ع) نقل شده است:

«روزی شخصی به عمّار گفت: آيه‏ای در كتاب خدا هست كه دل مرا فاسد گردانيده و مرا به شك انداخته است. عمّار گفت: كدام آيه است؟ گفت: آية «وَ إِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ‏...» اين دابّه چگونه جنبنده‌ای است؟ عمّار گفت: به خدا سوگند! كه نمی‌نشينم و نمی‌خورم و نمی‌آشامم تا اين دابّه را به تو بنمايم! پس عمّار با آن شخص به خدمت حضرت اميرالمؤمنين(ع) آمد و آن حضرت، خرما و روغن تناول می‏فرمودند. پس حضرت‏ فرمودند: «ای ابواليقظان (کنیة عمّار)! بيا!» عمّار نشست و مشغول خوردن شد. آن مرد تعجّب كرد از اینکه عمّار قسم خورده [؛ ولی به قسمش عمل نکرده است]. پس وقتی عمّار برخاست، آن مرد گفت: يا ابااليقظان! تو قسم ياد كردی كه نخوری و نياشامی و ننشينی تا دابّه را به من بنمایی. [پس چرا چنین نکردی؟!] عمّار گفت: اگر عقل داری، به تو نشانش دادم.»6

همچنین از ابابصیر نقل شده است که امام صادق(ع) فرمودند: «اميرالمؤمنين(ع) در مسجد خوابيده بود. پيغمبر(ص) آمدند، پاهايشان را حركت داده و فرمودند: «ای جنبندة زمين! برخيز.» مردی گفت: يا رسول اللّه! ما هم يكديگر را به اين نام بخوانيم؟ فرمودند: «نه. به خدا! اين لقب اختصاصی او است. او جنبنده‏ای است كه خدا مي‌فرمايد: «هنگامی كه عذاب واجبشان شود، جنبنده‏ای از زمين بيرون آوريم كه با آنان سخن گويد.»7

همچنین در روایتی طولانی و خواندنی که رسول خدا(ص) و ابوذر غفاری در آن، القاب و مقامات حضرت امیرمؤمنان(ع) را برمی‌شمرند،

رسول خدا(ص) بخشی از ماجرای معراج را نقل می‌کنند و از قول ملائکه می‌فرمایند: «ای نبیّ خدا! چگونه شما را نشناسیم؛ در حالی‌که شما باب مقام و محلّ رفع اختلاف‌ها هستید و علی(ع) دابّةالأرض و پایان‌دهندة قضای الهی و صاحب عصا و قسمت‌کنندة جهنّم در قیامت است؟...»8

خود حضرت امیرمؤمنان، علی(ع) نیز در روایات مختلفی خود را دابّةالأرض خوانده‌اند؛ چنانچه ابوطفیل نقل می‌کند که از ایشان پرسید: اين آيه كه مي‌فرمايد: «چون عذاب واجبشان شود، جنبنده‏ای از زمين بيرون آريم كه با آنان سخن گويد.» اين جنبنده چيست؟ حضرت فرمودند: «ابوطفيل! از اين سؤال بگذر.» ابوطفیل اصرار كرد. حضرت فرمودند: «اين جنبنده‏ای است كه می‏خورد و در بازار راه می‏رود و زن مي‌گيرد.» گفت: كيست؟ حضرت فرمودند: «پادشاه زمين است.» گفت: باز نشناختم. حضرت فرمودند: «صدّيق و فاروق و ذوالقرنين اين امّت.» گفت: باز هم نشانی دهيد. حضرت فرمودند: «آن‌کس که خداوند درباره‌اش می‌گوید: «و برای آنان شاهدی از خودشان می‌آوریم.» و «آنكه علم كتاب نزد او است.» و «آن‏كس كه راستی آورد.» و «راستی را تصديق كرد.»، منم. همة مردم كافر بودند؛ غير از من و محمّد(ص).» عرض كرد: او را نام ببر. فرمودند: «نام بردم ابوطفیل... .»‏9

وظیفة دابّة الأرض در زمین

در روایات، دابّةالارض، کسی است که صفوف مؤمن و کافر را از همدیگر جدا می‌کند و به عبارت دیگر، حق را از باطل جدا می‌سازد. چنانچه گفتیم، نام دابّةالارض با صاحب عصا و میسم همراه است. میسم، همان مُهری است که با آن، کافران و مؤمنان را نشانه‌گذاری می‌کنند. حضرت رسول خدا(ص) در همان روایتی که لقب دابّةالأرض را اختصاصی امیرالمؤمنین(ع) می‌شمارند، می‌فرمایند: «ای علی! در آخر‌الزّمان خدا تو را به بهترین صورت بیرون می‌آورد؛ در حالی‌كه آهنی در دست داری و دشمنانت را با آن داغ، نشان می‌گذاری...»10

روزی جماعتی از اصحاب امیرالمؤمنین(ع)، از ایشان دربارة دجّال پرسیدند. ایشان در ضمن سخنانشان به دابّةالأرض اشاره کردند و فرمودند: «... آمدن دابّة الأرض؛ جنبندة زمین می‏باشد كه از جانب «كوه صفا» كه همراه او انگشتر سلیمان و عصای موسی است. انگشتر را بر روی هر مؤمنی كه می‏گذارد، در جای آن نوشته می‏شود: «این مؤمن حقیقی است.» و بر روی هر كافری بگذارد، نوشته می‏شود: «این كافر حقیقی است.» تا جایی كه مؤمن صدا می‏زند: «وای بر تو ای كافر!» و كافر صدا می‏زند: «ای مؤمن! خوشا به حالت! كاش امروز مثل تو بودم و به چنین رستگاری بزرگی نائل می‏آمدم.» سپس آن دابّةالأرض، سرش را بالا می‏برد و بلند می‏كند و مردمی كه در بین مشرق و مغرب هستند، او را ببینند. این بعد از آن است که به اذن خدا، خورشید از جانب مغرب طلوع می‏كند. در آن وقت، دیگر توبه برداشته می‏شود. نه توبه‏ای قبول و نه عملی به سوی خداوند بالا می‏رود و ایمان كسی كه قبلاً ایمان نیاورده یا در حال ایمان، خیری كسب نكرده بود، به حال صاحبش سودی ندارد.»11 آنگاه حضرت فرمودند: «از آنچه بعد از آن روی می‏دهد، از من نپرسید؛ زیرا حبیبم رسول خدا(ص) با من عهد نموده كه جز به عترت خود اطّلاع ندهم.»12

چنانچه از روایت نیز پیداست، بعد از ظهور دابّةالأرض، از آنجایی که حقّ و باطل به طور کامل مشخّص می‌گردند و حجّت بر همگان تمام می‌شود، دیگر توبه از کسی پذیرفته نیست؛ چنانچه وقتی که «دریای سرخِ» گشوده شده برای «بنی‌اسرائیل»، بر سر و بدن فرعون ملعون بازمی‌گشت، فرعون فریاد زد: به راست بودن خدای موسی(ع) ایمان آوردم! امّا توبه‌اش قبول نگردید. خداوند متعال او را در این زمان سرزنش کرد و فرمود: «اكنون؟! در حالی‌كه پيش از اين، نافرمانی می‌کردی و از تباهكاران بودی؟ پس امروز تو را با زره [زرّين‏] خودت به بلندی [ساحل‏] می‌‏افكنيم تا برای كسانی که پیرو تو می‌شوند، عبرتی باشد و بی‏گمان، بسياری از مردم از نشانه‏‌های ما غافلند.»13

ب) بازگشت دوم خلیفة اوّل

حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) تنها کسی هستند که به عنوان «صاحب الکَرّات؛ صاحب رجعت‌ها»14 شناخته می‌شوند. خود حضرت می‌فرمایند: «منم صاحب میسم (ابزار داغ‌گذاری) و منم بزرگترین جدا کنندة حق از باطل و منم صاحب رجعت‌ها و سلطنت دولت‌ها. از من، از آنچه در روز قیامت اتّفاق می‌افتد، بپرسید و از عهد هر نبیّ‌ای که خداوند او را برانگیخته است.»15

از جابر نقل شده است که حضرت باقر(ع) فرمودند: «علی(ع) دو رجعت دارد؛ یكی با حسین(ع) كه با پرچم خویش می‌آید و از معاویه و یاورانش و سایر بنی‌امیّه انتقام می‌گیرد. خداوند سی هزار یاور از «كوفه» و هفتاد هزار از جاهای دیگر برایش می‌فرستد. در «صفّین» مثل دفعة اوّل جنگ می‌كنند و به گونه‌ای دشمنان را نابود می‌كنند كه یك نفر از آنان نمی‌ماند كه سرگذشت جنگ را بازگو کند؛ رجعت دوم در حضور پیغمبر(ص) است. برمی‌گردد كه جانشین او باشد. خدا سلطنت روی زمین را به پیغمبر می‌دهد؛ چنان‌كه در قرآن وعده داده است: «اوست كه پیغمبر خویش را به هدایت و دین حق فرستاد تا وی را بر همة ادیان غلبه دهد؛ هرچند مشركان كراهت داشته باشند.»16

با توجّه به این دسته از روایات، به نظر می‌رسد حضرت امیرمؤمنان(ع)، برای انتقام از دشمنان خداوند و سلطنت بر جهان، برای بار دوم رجعت می‌کنند. البتّه اینکه این رجعت‌ها دقیقاً به چه ترتیب، به چه تعداد و در چه زمانی اتّفاق می‌افتد، به وضوح در روایات مشخّص نشده است؛ همچنین معلوم نیست که رجعت حضرت علی(ع) به عنوان دابّةالأرض هم در این دو مرحله رجعت حساب می‌شود یا این دو رجعت، بعد از جداسازی صفوف است. آنچه که در روایات به طور قطع مشخّص است، رجعت کردن ایشان (حدّاقل دو بار)، انتقام‌گیری‌شان از دشمنان خداوند و سلطنت بر زمین است؛ چنانچه خداوند وعده کرده بود.

لازم به ذکر است، حضرت امیرمؤمنان(ع)، فقط در هنگامة ظهور امام عصر(عج)، دو بار رجعت می‌کنند. این سخن، لزوماً به این معنا نیست که حضرت، پیش از ظهور، هرگز رجعت نکرده‌اند؛ چنانچه از تاریخ زندگی ایشان نیز برمی‌آید که صاحب بیش از دو بار رجعت باشند که بیان مصادیق آن در این مقاله نمی‌گنجد.

برخی از روایات، از دادخواهی حضرت امیر(ع) در دادگاهی که قاضی‌اش حضرت رسول خدا(ص) و مجری احکامش، حضرت قائم آل محمّد(عج) است، خبر می‌دهد. امام صادق(ع) در ضمن حدیث طولانی و مفصّلی که مفضّل بن عمر آن را نقل می‌کند، بعد از بیان تظلّم‌خواهی حضرت زهرا(س)، می‌فرمایند:

«... سپس امير المؤمنين(ع) از محنت‌های عظيمی كه بعد از پيغمبر ديد و با آن امتحان خود را داد، به آن حضرت شكايت می‏كند. مي‌گويد: «يارسول اللَّه! داستان من، مانند داستان هارون است و من به شما همان را مي‌گويم كه هارون به موسی گفت: «فرزند مادرم! مردم مرا تنها گذاشتند و نزديك بود مرا بكشند؛ پس تو كاری نكن كه دشمن به من سرزنش كند و مرا با مردم ظالم قرار مده.»17 من هم صبر كردم و تسليم حوادث شدم و راضی به رضای خدا گشتم و با مخالفتی كه با من نمودند و نقض عهد خود كه با آنها در بارة من معاهده نمودی، حجّت بر آنها تمام گشت. يا رسول الله! من متحمّل رنج‌ها و گرفتاري‌هایی شدم كه هيچ جانشين پيغمبری در هيچ امّتی متحمّل نگشت تا جايی كه با ضربت عبدالرّحمن بن ملجم مرا به قتل رساندند و خداوند شاهد به چگونگی نقض بيعت من است... .» آنگاه امام صادق(ع) ذکر می‌کنند که چگونه امیرالمؤمنین(ع) از غاصبان خلافت و کسانی که جنگ راه انداختند و دشمنی کردند، شکایت می‌کنند و دادخواهی می‌نمایند.18

از دیگر کارهایی که حضرت علی(ع) در بازگشت خود به دنیا انجام می‌دهند، بالا بردن پرچم خداپرستی در تمام نقاط جهان است. روزی مفضّل، شاگرد ممتاز امام صادق(ع)، از ایشان دربارة رجعت رسول خدا(ص) پرسید. حضرت فرمودند: «آری. والله! پیغمبر و علی حتماً می‌بایست قدم بر روی زمین بگذارند. آری. به خدا! آنها به همه ‌جا، حتّی به پشت «کوه قاف» و ظلمات و قعر دریاها هم می‌روند تا آنجا که جایی نمی‌ماند؛ جز اینکه پیغمبر و علی(ع) می‌روند و آثار واجب دین خدا را در آنجا برپا می‌دارند...»19

پی‌نوشت‌ها: