تاریخچة طبّ

رضا ابراهیمی

یکی از سؤالاتی که برای انسان همیشه مطرح بوده، این است که خاستگاه اصلی طبّ در کدام سرزمین بوده و چگونه مکاتب درمانی در جهان شکل گرفته‌اند و سؤالاتی از این دست که:

• آیا علم پزشکی، مبدأ الهی دارد و متّکی به وحی است؟ یا سرآغاز آن، تجربة انسان‌هاست؟

• آیا خداوند رحمان و رحیم، راهی برای تأمین بهداشت و سلامت انسان‌ها معرفی نکرده؟ آیا مردم را به حال خود واگذاشته و هیچ راهنمایی برای این منظور در نظر نگرفته است؟

پاسخ به این سؤالات را می‌توان با نگاهی ساده، امّا تحقیقی به طبیعت دریافت.

طبیعت، کتاب عظیم و پر برگی است که توسط خدای تبارک و تعالی نوشته ‌شده و در آن، تمام آداب زیست جانداران، از ماهی‌های عمق دریا و مورچگان زیر خاک گرفته تا پرندگان اوج آسمان‌ها، طرّاحی شده است.

این موجودات، میلیون‌ها سال با این قواعد زندگی کرده و هیچگاه دچار اشتباه نشده‌اند. آنها داروی بیماری‌های خود را از طریق مطالعات متعارف که از روش‌های آزمون و خطا تبعیت می‌کنند، انتخاب نکرده‌ و اگر هم دچار خطا شده‌اند، همان جایی است که انسان در آن، دخالت و آنها را مجبور کرده تا از سیر طبیعی زندگی خارج شوند. برای درک بهتر این موضوع به مثال‌های زیر توجّه فرمایید:

- مرغ هرگاه بترسد، برای تأمین کلسیم بدن خود، پوست تخم خود را می‌خورد؛

- پرندة مامیرا هرگاه ببیند منقار جوجه‌هایش زرد شده، برای درمان زردی آنها از سنگی ویژه که در صحرا وجود دارد، استفاده می‌کند و ماهی کوچک به آنها می‌خوراند؛

- پلنگ حیوانی است سخت‌زا؛ لذا بعد از هر زایمان سعی می‌کند از باردار شدن مجدّد جلوگیری کند. به این منظور از گیاهی به نام گل پلنگ (نروک) استفاده می‌کند و هرگاه علاقه‌مند شد تا دوباره باردار شود، رازیانه می‌خورد؛

- مار برای جلوگیری از کاهش سمّ خود از گیاه پونه فرار می‌کند. از

اینجاست که متوجّه می‌شویم پونه، سم‌زدایی قوی است؛

- اسب اگر زالو خورده باشد، برای دفع آن به شوره‌زار می‌رود و نمک آنجا را می‌لیسد و با این کار زالو‌ها را استفراغ می‌کند؛

از این دست اطّلاعات و آگاهی‌ها به تعداد حیوانات روی زمین می‌توان بیان کرد. اینجاست که باید گفت، خدای متعال که برای درمان درد و آلام حیوانات برنامة هدایتی دارد، برای انسان‌ها که اشرف مخلوقات است، حتماً برنامة عالمانه‌ای خواهد داشت.

برای این منظور، در این مجال، به بررسی ریشه و خواستگاه علم طبّ خواهیم پرداخت و آن را مورد بررسی اجمالی قرار خواهیم داد و ان‌شاءالله در نوبت‌های دیگر به طرح مباحث تخصّصی طبّ پرداخته خواهد شد.

مبدأ علم طبّ

برخی از دانشمندان بر این باورند که علم طبّ، مبدئی الهی دارد و متّکی به وحی است. اندیشمند و محقّق بزرگوار، شیخ مفید(ره)، در این‌باره چنین می‌گوید:

طبّ، دانشی است درست که آگاهی از آن، امری ثابت است و راه دسترسی بدان نیز وحی است. آگاهان به این دانش، آن را تنها از پیامبران بهره گرفته‌اند؛ زیرا نه برای آگاهی یافتن از حقیقت بیماری، جز به کمک سمع (ادلّة نقلی) راهی هست و نه برای آگاه شدن به درمان، راهی جز توفیق. بدین‌سان ثابت می‌شود که یگانه راه این آگاهی، شنیدن از همان خدایی است که به همة نهفته‌ها آگاه است.

به نظر می‌رسد نیاز انسان‌های نخستین ایجاب می‌کرد که «وحی»، برخی از دانش‌های تجربیِ ضروری برای زندگی را در اختیار آنان قرار دهد. مؤیّد این نظریّه، مطلبی است که سیّد بن طاووس(ره) نقل کرده است:

إنَ الله - تَبارَکَ وتَعالی - أهبَطَ آدَمَ مِنَ الجَنَةِ، وعَرَفَهُ عِلمَ کُلِ شَیءٍ، فَکانَ مِما عَرَفَهُ النُجومُ وَالطِبُ؛

خداوند آدم را از بهشت فرو آورد و او را از آگاهی به همه چیز برخوردار ساخت. نجوم و طبّ، از جمله چیزهایی بود که خداوند وی را از آنها آگاه کرد.

بنابراین، می‌توان گفت که سرآغاز علم طبّ، آموزه‌های وحی بوده؛ امّا تجربة دانشمندان نیز بدان افزوده شده و تدریجاً این دانش، گسترده‌تر شده و می‌شود.

بنا به نقل‌های تاریخی، ادریس پیامبر(ع) 830 سال پس از هبوط آدم، نخستین کسی است که حکمت و ستاره‌شناسی و طبّ را از خداوند آموخت و پروردگار جهانیان راز بسیاری از علوم را برای او فاش کرد و بنا به نقل روایات: ادریس را ادریس نامیدند؛ چون بسیار اهل مطالعه و تحصیل بود.

ابن عبّاس در حدیثی از حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) نقل می‌کند که فرمودند: «حضرت داوود(ع) با گیاهان تکلّم می‌کرد و از آنها می‌پرسید:نام تو چیست؟ در چه آب و هوایی روییده می‌شوی؟

خاصیت برگ تو چیست؟ شاخه‌های تو چه دردی را دوا می‌کند؟ دانه‌های تو چقدر ماندگار است و برای درمان کدام بیماری مفید است؟ شیره‌ات، شفای چه دردی است؟ گیاه پاسخ می‌داد و حضرت داوود(ع) این اطّلاعات را به گوش مردم می‌رساند.»

در گذر تاریخ، هر تمدّن، ملّت و هر قومی، چون «بابل»، «چین»، «هند»، «مصر»، «آشور»، «پارس» و «یونان» هر کدام از طریقی، ذخایر علم طبّ را که با وحی آغاز شده بود، غنی می‌ساختند و بر اساس آزمون، خطا و تجربه از این علم آگاه می‌شدند؛ چنان‌که می‌گویند طرز معالجه در زمان قدیم چنان بوده است که ناخوش‌ها را در کنار جاده می‌گذاشتند و در خصوص رفع بیماری از افرادی که از آنها می‌گذشتند، سؤال می‌پرسیدند تا اگر یکی از عابران به همان مرض مبتلا شده و با روش درمانی خاصّی، شفا یافته بود، تجربة شخصی‌اش را به آن بیمار بگوید. سپس به سخن او عمل می‌کردند و گاهی مفید واقع می‌شد. همچنین توسط نبوغ، الهام و بهره‌گیری از قانونمندی حاکم بر طبیعت، به مطالبی دست می‌یافتند که باعث کشف و گسترش هر چه بیشتر علم طبّ می‌شد.

طبّ، پیش از پیدایش تاریخ

دوره‌های مختلف طبّ پیش از تاریخ، جنبه‌های نیمه ‌تجربی و نیمه جادویی داشته است.

بابل

طبّ در بابل، حدود 4000 سال قبل از یونان ظهور پیدا کرد و کار طبابت بر عهدة روحانیون بود. حمورابی، شاه بابل (2000 ق.م.) در قانون خود برای طبیب، پاداش و امکانات قرار داده بود. مردم بابل از نجوم بهره داشتند و تأثیر ستارگان و اجرام آسمانی را در بیماری‌ها دخیل می‌دانستند و به تفأل (فال نیک) و تطیّر (فال بد) معتقد بودند.

چین

در تمدّن چینی که مربوط به 3500 ق.م. است، نیز سه عامل جادوگری، طبابت و روحانیت را در درمان مؤثّر می‌دانستند؛ خصوصاً تمدّن متشکّل حاشیة «رود یانگ تسه».

هند

هندیان، حیات را وابسته به دم (نفخه) می‌دانستند که سبب حرکت آدمی بود. آنها معتقد بودند که وقتی زندگی برای انسان میسّر می‌شود که حال اعتدال بین نفخة باطنی، خون و صفرا برقرار باشد و با به هم خوردن این اعتدال، بیماری بروز می‌کند و کار پزشک رفع عدم اعتدال و برگرداندن سلامتی است.

در هند قدیم، به دلیل وفور گیاهان مختلف و با پی بردن به خواصّ آنها، 107 نوع گیاه شفا‌بخش پرستیده و از آنها برای بهبود بیماری‌ها، رفع سموم، تب و مارگزیدگی استفاده می‌شد. هندیان در درمان بیماری‌ها

از گیاهان بهره می‌بردند و معتقد بودند باید گیاهان را فرد شایسته‌ای که در جنگل ساکن باشد و پاک و مذهبی بوده، جمع‌آوری کند؛ گیاهان تازه اثر بیشتری دارند. گیاه باید ریشه‌دار بوده و تحت تابش نور خورشید و به سمت شمال برگردانده شود.

مصر

تمدّن متشکّل مصریان باستان در کنارة «رود نیل» در حدود 3000 ق.م. بود. آنان به وجود‌آورندة طبّ را ایزیس و تدوین کنندة آن را هوس می‌دانستند و برای طبیب مشهور مصری، ایم هوتب ارزش الهی قائل بودند.

عبری‌ها

آنها حیات را به روح وابسته می‌دانستند و معتقد بودند گوشت، بدن را زنده نگه می‌دارد و کبد را محلّ تمام بیماری‌ها و قلب را جایگاه اندیشه و فکر می‌دانستند. همچنین از جراحّی و شکسته‌بندی اطّلاعاتی داشتند. در «تورات» نیز به مسائل طبّی اشاره شده و دربارة زخم‌ها و بیماری‌ها سخن به میان آمده؛ مثلاً از برص یاد شده است. یکی از مسائل مهم در طبّ «بنی‌اسرائیل»، قرنطینة بیماران و تطهیر آنها پس از درمان است؛ برای مثال از بیماران جذامی، به شدّت دوری می‌شده است. (2500سال ق.م.)

آشور

تمدّن آشور با غلبه بر بابلیان روی کار آمد و میراث آنها را گرفت. آشور از سرزمین‌های اوّلیه‌ای است که بهداشت عمومی را رعایت می‌کرده؛ مثلاً کسی که مرده‌ای را لمس می‌کرد، ناپاک تلقّی می‌شد. آشوریان برای درمان دردها بیشتر از ادعیه، اوراد و جادو استفاده می‌کردند. از این‌رو اگر کسی بیمار می‌شد، ابتدا روحانی و ساحری را به بالینش می‌آوردند تا با ادعیه یا سحر و جادو شیاطین و ارواح پلید را از کالبد او خارج کنند؛ امّا از معالجات طبّی هم صرف نظر نمی‌کردند. آنها در مداوای بیماران از داروهای گیاهی، چربی حیوانات و نفت استفاده می‌کردند. غالباً داروهایی تجویز می‌کردند که بدبو و منقلب‌کننده بود تا ارواح خبیثه با استفراغ، خارج شوند. آنها سه ربّ‌ النّوع را مسئول بیماری می‌دانستند:

1. ربّ ‌النّوع سل؛

2. ربّ‌ النّوع بیماری‌های کبد؛

3. ربّ ‌النّوع سقط جنین و مرگ و میر کودکان.

پارس‌ها (طبّ درایران باستان)

از نظر ایرانیان در طبّ قدیم، حرارت، رطوبت، برودت و خشکی چهار قوّة مهم محسوب می‌شدند که آنها را مزاج می‌نامیدند و اعتدال و سلامت بدن را وابسته به اعتدال آنها می‌دانستند. آنان معتقد بودند چون کبد، منبع خون است، در طرف راست قرار گرفته است. آنها رطوبت و حرارت را مذکّر، برودت و خشکی را مؤنّث می‌دانستند. آسمان، باد و آتش را مذکّر و آب، زمین، درخت و ماهی را مؤنّث می‌پنداشتند.

ایرانیان در زمینة پیشگیری و ضدّ عفونی کردن اقدامات مؤثّری داشتند؛ مثلاً در موقع بیماری‌های واگیردار، بیماران را از افراد سالم دور می‌کردند، محلّ خواب و خوراک بیمار جدا می‌شد، وقتی بیماری‌اش بر طرف می‌شد، او را شست‌وشو داده و با گیاهان و صمغی خوشبو که در آتش می‌ریختند، بخور می‌دادند. آنها عوامل پلشت بر (ضدّعفونی کننده) را به دو دسته تقسیم می‌کردند: عوامل فیزیکی، مثل آفتاب، آتش، سرما و عوامل شیمیایی، مثل اسفند، سداب، کندر، صندل، چوب انار و کافور.

جرّاحی در ایران باستان

ایرانیان معتقد بودند اگر بیمار با گیاه درمان نشد، در صورت صلاحیت برای درمان زخم‌ها و قطع اعضاء، می‌توان از کارد استفاده کرد.

آب‌درمانی درایران باستان

در ایران پس از آتش، مقدّس‌ترین عنصر، آب بود و آلوده کردن آن با پلیدی‌ها از گناهان به شمار می‌رفت. طبق گفتة هرودوت، تاریخ‌نویس مشهور یونانی، ایرانیان در رود، قضای حاجت نمی‌کنند، آب دهان نمی‌اندازند و دست نمی‌شویند. آب یکی از منابع شفابخش بود و برای بهبود بیماری، ترکیباتی به کار می‌بردند که یکی از ارکان آنها آب بود. همچنین برای باروری و شیردهی و افزایش چربی، استفاده می‌شد.

نوردرمانی در ایران باستان

ایرانیان نور خورشید را ضدّعفونی کننده می‌دانستند. حمل جسد در روشنایی روز صورت می‌گرفت. لباس‌های آغشته به استفراغ را در معرض آفتاب می‌گذاشتند و لباس بیماران مسری را از بین می‌بردند. در کتاب «اوستا» آمده است:

هنگامی که خورشید بر آید، زمین (اهوره آفرید) پاک شود، آب روان پاک شود. اگر خورشید برنیاید، دیوان آنچه را در هفت کشور است، نابود کنند.

ایرانیان برای آب، انواع مختلفی را قائل بودند؛ از جمله رطوبت روی گیاهان، آب راکد، آب منی، شیر زنان و... .

گیاه‌درمانی در ایران باستان

گیاهانی چون آویشن، بادرنجبویه، ارزن، بنفشه، خردل، زعفران، زنبق، زیتون، اسفند و سیاه‌دانه را از جمله گیاهان شفابخش می‌دانستند.

یونان

یونانیان طبّ را از اسقلبیوس که فرزند آپولو است، می‌دانند. وی را طبیب بزرگی می‌دانستند که کم‌کم مقام خدایی یافت و مورد پرستش قرار گرفت. امر طبّ و درمان در معابد، صورت می‌گرفت و بیماران در معابد، تحت تلقین کاهنان قرار می‌گرفتند. کاهنان خواب‌های آنها را تعبیر و حتّی در درمان بیماران از آن استفاده می‌کردند؛ به عبارت دیگر درمان‌ها، جنبة روانی داشت. در یونان دو مکتب یا مدرسة بزرگ قرار داشت که در هر دوی این مکتب‌ها، عدّه‌ای از پزشکان به تدریس مشغول بودند: «مکتب کیندوس» و «مکتب کوس».

مکتب کیندوس در زمینة بیماری خاص و مکتب کوس در زمینة بیماری‌های عمومی فعّال بودند. بنیان‌گذار مکتب کوس، بقراط بود و از دستاورد‌های او آن است که طبّ را از سحر و جادو جدا کرد و مسائل اخلاقی و اجتماعی و وظایف پزشک را در برابر بیماری و جامعه به بهترین نحو به رشتة تحریر در آورد.

طبّ بقراطی

(460-370 ق.م.) مهم‌ترین ویژگی این طبّ، داشتن اعتقاد به اخلاط چهارگانه بود. بقراط معتقد بود که بدن انسان مرکّب از چهار خلط خون، بلغم، صفرا و سودا است و سلامت انسان وقتی برقرار می‌شود که این اخلاط به نسبت صحیح به هم بیامیزند. افزایش یا کاهش هریک از این اخلاط، بیماری و درد را پدید می‌آورد. پزشکان بقراطی در زمینة بیماری‌هایی، نظیر ذات الجنب (التهاب پلور یا دیافراگم)، سل، صرع، جنون، بیماری‌های عصبی، بیماری‌های کبدی و بیماری‌های چشم، اطّلاعات نسبتاً وسیعی داشتند؛ امّا آگاهی آنها در مورد اعضا، دستگاه‌ها، رگ‌ها و اعصاب بسیار اندک بوده است. در زمینة درمان در آن دوران از انواع داروهای مسهل، قی‌آور، تقویت کننده و بخور استفاده می‌شده است. از روش‌های درمانی آن زمان، استفاده از هوای تازه، حجامت، حمّام، ماساژ، شیاف، تنقیه بوده است. بیماری‌های پوستی را با حمام ترکیبات گوگردی و ماساژ و با روغن کبد خوک دریایی، درمان می‌کردند. از اقدامات مهمّ بقراط ثبت شرح حال و ملاحظات بیماران بوده و از جمله نصایح بقراط، است که: می‌خوریم تا زنده باشیم؛ نه آنکه زنده‌ایم تا بخوریم.

ارسطو

(384-323 ق.م.) از دیگر فلاسفه و حکیمان یونان است. استاد تئوفرلست و اسکندر بوده است. او دربارة پوسیدگی و عفونت دارای نظریاتی است. نبض را شناسایی کرده و محلّ آن را در شریان‌ها می‌دانسته است. او را پدر علم گیاه‌شناسی یونان می‌دانند؛ زیرا منابع طبیعی را طبقه‌بندی کرد. در حملة اسکندر به هند، ارسطو همراه اسکندر بود و منابع پزشکی و گیاهان هندی را بررسی و نتایج را درج می‌کرد. او از گیاهانی، نظیر دارچین، سدر، تاج الملوک و خیار چنبر یاد کرده است.

روم

طبّ روم، دنبالة طبّ یونانی است. جالینوس در طبّ، پیرو ارسطو بود. او معتقد بود، طبّ جدا از دارو نیست. او خدماتی در زمینة درمان بیماران، مخصوصاٌ در زمینة در رفتگی‌ها و جا انداختن استخوان‌ها و التیام زخم‌ها، ارائه داده است. در زمینة تغذیه و اعتدال در خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها، توصیه‌های بسیار ارزنده‌ای دارد؛ مثلاً در مورد شیر حیوانات توصیه کرد که اگر کسی شیر سالم و خوب بخواهد، باید خوراک خوب به حیوانات بدهد. دربارة ورزش و ماساژ هم نظریاتی داشته؛ از جمله اینکه ورزش را برای تندرستی، خصوصاٌ افراد چاق بسیار مفید دانسته است. به اخلاط چهارگانه معتقد بوده و از انواع مسهل‌ها، داروهای قی‌آور، ملیّن‌ها، مدرها، مرهم‌ها، ضدّ دردها، پادزهرها و شمار زیادی از داروهای نباتی و حیوانی یاد کرده است.

اشکانیان

از دانشمندان معروف علم طبّ در دورة اشکانیان، مهرداد ششم است که خود را به زهرهای متعدّد عادت داده بود؛ به گونه‌ای که هیچ زهری بر او کارگر نمی‌شد. می‌گویند در علم طبّ، تألیفی داشته است، در گیاه‌شناسی مردی آزموده و مطّلع بوده و به قول دکتر محمود نجم آبادی، درکتاب «تاریخ طبّ ایران»، می‌توان او را اوّلین ایمن‌شناس دانست. اشکانیان همه نوع گوشت را می‌خوردند، شراب خرما می‌نوشیدند، انواع بازی‌ها و ورزش‌ها بین آنها معمول بود. در این زمان بود که ایران بر روم پیروز شد و در «عربستان»، اسلام ظهور کرد.

طبّ، پس از پیدایش تاریخ

بعد از اشکانیان، سلسلة ساسانیان به روی کار آمد و عصر ساسانیان را نیز می‌توان، مانند عصر هخامنشیان دورة برجسته‌ای در طبّ ایران دانست. در دورة ساسانیان، سلامتی را بر دو حالت می‌دانستند: سلامت جسم و سلامت روح. بنا بر این دو گروه پزشک داشتند: پزشک جسمانی و پزشک روحانی.

از نظر آنها، میان بیماری‌های جسمانی و اخلاق ناپسند، نوعی ارتباط وجود داشت؛ چنان‌که نادانی، حیله، خشم، غرور، شهوت و امثال آن را عامل بیماری می‌دانستند؛ همچنان که تعفّن، گرسنگی، پیری، نیز از عوامل بیماری‌ها شناخته می‌شدند. از کتاب «دینکرو» که از متون به جا مانده از عصر ساسانی است، چهار نوع درمان برای بیماری‌ها ذکر شده است که عبارتند از: کلام مقدّس، آتش، گیاه‌درمانی و داغ کردن. در این دوره، ساسانیان تحقیقات بیشتری در زمینة گیاهان داشتند؛ چنان‌که برزویة طبیب برای شناخت خواص و جمع‌آوری گیاهان به هند، سفر کرد و به اطّلاعات ارزشمندی دست یافت.

جندی شاپور و دانشگاه آن

«جندی شاپور» یکی از هفت شهر اصلی «خوزستان» بوده که نقش بسیار مهمّی از تاریخ طبّ باستانی ایران داشته است. برخی معتقدند تأسیس اوّلیة این شهر توسط آریایی‌ها بوده و شاپور دوم، فرزند اردشیر ساسانی آن را تجدید بنا کرده و پایتخت وی شد و برخی دیگر معتقدند که خود شاپور آن را برای استقرار اسیران یونانی بنا نهاد و در همان شهر، دانشگاه «جندی شاپور» را تأسیس نمود. بعد‌ها در زمان شاه دیگر ساسانی، انوشیروان این دانشگاه به شدّت پیشرفت کرد و انوشیروان با سیاست و درایت توانست آرامش را در سراسر کشور برقرار سازد. در سایة این آرامش، عدّه‌ای از علما و دانشمندان امپراطوری«روم شرقی» به ایران آمدند و بسیاری از علما و حکما و اطبّا از سراسر جهان نیز جذب این دانشگاه شدند. طبّ جندی شاپور برگرفته از طبّ ایران، هند و یونان بود. روش‌های جدید درمان بیماری‌ها همگام با فنّ داروشناسی توسعه یافت؛ در واقع به این معنا که پزشکان جندی ‌شاپور روش‌های علمی ملل دیگر را اخذ و با معلومات و نظریات خود تکمیل کرده و روشی را برگزیدند که روشی ایرانی بود. به نظر آنها، غذا باید به اندازة کافی رطوبت و حرارت داشته باشد تا رطوبت آثار زیان‌بخش خشکی و حرارت زیادی را دفع کند و هوایی که در غذا است، جذب بدن شود و قسمت خالی غذا با عنصر خاک که در مزاج است، بیامیزد؛ از جمله غذاهای ساسانیان، خورشت شامی، خورشت خراسانی، خورشت رومی و خورشت دهقانی بود.

خورشت شامی: گوشت سرد + برگ معطّر + مرغ بریان + قرقاول.

خورشت خراسانی: گوشت کباب یا گوشت پخته در دیگ + کره + کمی گیاه.

خورشت رومی: شیر + شکر + عسل + برنج + کره.

خورشت دهقانی: گوشت گوسفند نمک زده و خوابانده در رب انار.

ظهور اسلام و جایگاه طبّ

اسلام شکل وحیانی طبّ را کامل نمود و مانند غربالی آنچه اصیل و الهی بود، تمیز داد و روح اصالت، استشفا و مصونیّت را به کالبد فیزیکی و بی‌جان آن دمید. پیامبراکرم(ص) در زمینه‌های مختلف سلامتی، تغذیه، خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها ،تعالیم و کلام بسیار ارزشمندی را بیان فرمودند که در واقع، قرار دادن طبّ در جایگاه اصیل خود و زدودن خرافات و اعتدال بخشیدن به نحوة تفکّر و بینش در مورد درمان، طلب درمان و چگونگی آن می‌باشد و امامان معصوم(ع) در دوران 250 سالة امامت آشکارشان، میراث گران‌بهای حدیث، شاهراه و مسیر اصلی طبّ را که پیامبراکرم(ص) مشخّص و مبیّن نموده بود، آشکار و نورانی، فرا روی مسلمانان گشودند و با تذکّرات لازم و یادآوری نکات عمیق و دقیق، عوامل انحراف آن را از میان برداشتند. آنان با یقین به الگوهای واقعی درمان و شناخت بیماری، مسلمانان را در سال‌های فتره نیز تنها و سرگردان رها نکردند. کتب گران‌بهای حدیثی از ائمّة معصومان(ع) از زبان مبارک ایشان توسط محدّثان اسلامی به جای مانده که از آنها می‌توان به کتب ارزشمند «طبّ الرضا(ع)»، «طبّ الصادق(ع)» و «طبّ امام علی(ع)» اشاره کرد.

در این میان، علما و حکمای ایران به آمیزه‌ای دست یافتند که به تعبیری، آلیاژی بود مرکب از فلزّات هند، چین، یونان، مصر و «بین‌النّهرین» که در کورة اسلام و اهل بیت(ع) گداخته شد و گزیده‌ای با مشخّصات، ویژگی‌ها، مبانی، اصول متقن و پا برجای علم طبّ در اختیار انسان‌ها قرار داد و امّا سخن پایانی در این نوبت، این است که:

طبابت، کار خداوند است.

«قرآن کریم»، از ابراهیمِ خلیل(ع) نقل می‌کند که فرمود:

«وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ؛

و چون بیمار شوم، او (خداوند) شفایم می‌دهد.»

این سخن بدین معناست که طبابت، کار خداوند متعال است و طبیب واقعی اوست. خداوند است که خواصّ درمانی را در داروها نهاد و در نظام آفرینش برای هر دردی دارویی آفرید و به انسان، استعداد شناخت دردها و داروها و چگونگی درمان آنها را عنایت کرد و بدین‌سان، او را مظهر نام‌های «طبیب» و «شافی» خود قرار داد؛ چنان‌که پیامبران الهی نیز برای درمان بیماری‌های جان، مَظهر این نام‌های مقدّس هستند.

منابع: