ادب الطّف
«ادب الطّف أو شعراء الحسین» کتابی به زبان عربی اثر سیّد جواد شُبّر (1393-1304 ه .ق.) محقّق لبنانی است و محمّدجواد مغنیه بر آن مقدّمه نوشته است. در این کتاب شاعرانی که دربارة امام حسین(ع) و واقعة عاشورا به زبان عربی مرثیه سروده‌اند، از قرن اوّل تا چهاردهم هجری، به تفکیک هر قرن معرفی و نمونه‌ای از مرثیه‌های هرکدام آورده شده است. این کتاب نخستین بار در سال 1969 م./ 1388 ه .ق. و در 10 جلد منتشر شده است.
اسرارالشّهادة
«اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات» که به «اسرار الشهادة» شهرت یافته است، کتابی اثر ملّاآقا دربندی (ح 1286-1208 ه .ق.)، عالم و واعظ مشهور دورة قاجار- و مفصّل‌ترین مقتل عاشورا تا امروز است. این کتاب به زبان عربی، شامل 12 مقدّمه، 44 مجلس و یک خاتمه است و وی، تألیف آن را در سال 1272 ه .ق. به پایان برده است.
در این کتاب، علاوه بر گزارش مفصّل و داستانی واقعة عاشورا و وقایع پس از آن، مطالب اعتقادی، روایی و کلامی فراوانی در موضوعاتی، نظیر مقام اهل بیت(ع)، به ویژه امام حسین(ع) و اهمّیت و جایگاه عزاداری و زیارت آن حضرت آمده است. محدّث نوری در «لؤلؤ و مرجان» با انتقاد شدید از این کتاب، آن را مایة طعن، استهزاء و تمسخر مخالفان مذهب دانسته است. بخش‌های پایانی اسرار الشهادة توسط خود دربندی با نام «سعادات ناصری» به فارسی ترجمه و به ناصرالدّین شاه تقدیم شده است. متن کامل آن را نیز حسین شریعتمداری تبریزی (؟-1333 ه .ق.) به درخواست حسین پاشاخان امیربهادر و با عنوان «انوار السعادة» به فارسی برگردانده
است.
التّنزیه
«التّنزیه فی اعمال الشبیه» -که به اختصار «التّنزیه» خوانده می‌شود - کتابی است به قلم سیّد محسن امین (1371-1284 ه .ق.)، فقیه و مورّخ شیعة لبنانی که به زبان عربی با موضوع نقد برخی رسوم عزاداری شیعیان نگاشته شده است.
یکی از دغدغه‌های امین به گواه آثارش، حذف خرافات و بدعت‌ها از مراسم عزاداری بوده است. او با همین هدف، کتاب «المجالس السّنیه» را با موضوع شهادت امام حسین(ع) و دیگر امامان شیعه(ع) تألیف کرد و در آن، ضمن تأکید بر جایگاه عزاداری، از برخی از رسوم عزاداران که متضمّن خودزنی است، انتقاد کرده است. در پاسخ به این انتقاد، عبدالحسین صادق عاملی (؟-1361 ه .ق.) کتاب «سیماء الصِلحاء فی اثبات جواز اقامة العزاء لسیّدالشّهداء» را در سال 1345 ه .ق. نگاشت. یک سال بعد، در محرّم سال 1346 ه .ق. امین، «التّنزیه» را در پاسخ به آن کتاب تألیف کرد که نخستین‌بار در سال 1347 ه .ق. در «صیدا» در «لبنان» منتشر شد...
الدَمعة الساکبة
«الدّمعة الساکبة» کتابی است دربارة چهارده معصوم(ع) اثر محمّدباقربن عبدالکریم دهدشتی بهبهانی نجفی(؟-1285 ه .ق.، نجف). در یکی از زیارت‌نامه‌های امام حسین(ع) -که مجلسی آن را در «بحارالانوار» آورده است و اشاره کرده که در اصل به خطّ شهید اوّل بوده است - عبارت السّلام علیک یا صاحب الدّمعة الساکبة آمده است و احتمالاً نام کتاب هم از این عبارت گرفته شده است...
الفتوح
«الفتوح» اثر ابومحمّد احمدبن علی، معروف به ابن اعثم کوفی (؟-ح322-314 ه .ق.)، مورّخ، محدّث و شاعر سنّی متمایل به شیعه، یکی از منابع مهمّ تاریخ اسلام به زبان عربی است. برای این کتاب، نام‌های دیگری از جمله «تاریخ فتوح» و «فتوحات الشّام» هم ذکر شده است. روش تاریخ‌نگاری ابن اعثم، روش ترکیبی، یعنی آوردن ماحصل استنباط شخصی خود از مجموع گزارش‌های منابع متقدّم است. به همین دلیل او کمتر نام راویان اخبار را ذکر کرده است. ابن اعثم در این کتاب، از بیان داستانی در گزارش وقایع بهره گرفته است؛ روشی که پس از او، توسط مورّخان بعدی، از جمله در نگارش کتاب‌های مقتل عاشورا استفاده شده است. تنها نسخة شناخته شدة این کتاب - که نخستین‌بار در «حیدرآباد دکن هند» و در هشت جلد به چاپ رسیده - از سقیفه شروع شده و تا پایان خلافت مستعین، خلیفة عبّاسی را دربر می‌گیرد.
المنتخب
«المنتخب فی جمع المراثی و الخطب» یا «منتخب طریحی»، کتابی به زبان عربی اثر فخرالدّین طریحی (1085-979 ه .ق.)، عالم شیعة دورة صفوی است که در آن، مجموعة کشکول‌مانندی از احادیث، مواعظ و نصایح، اشعار و مراثی شاعران عرب و فضایل مصائب اهل بیت(ع) با محوریّت واقعة عاشورا گردآمده است.
حماسة حسینی
«حماسة حسینی» مجموعه‌های دو جلدی اثر مرتضی مطّهری (1298-1358) - اسلام‌شناس، متفکّر و نویسندة شیعة معاصر - به زبان فارسی و با موضوع تحلیل قیام امام حسین(ع) و نقد و بررسی فرهنگ عاشورایی است. این کتاب به دو بخش تقسیم شده است:
بخش اوّل: سخنرانی‌هایی است که در حدود سال‌های 1347تا 1356 ه .ش. عمدتاً در «حسینیّة ارشاد تهران» ایراد شده؛
بخش دوم: یادداشت‌های پراکندة مؤلّف در موضوع عاشوراست که بعضاً مادّه‌خام‌هایی برای سخنرانی بوده‌اند.
روضة الشّهداء
«روضة الشّهداء» (باغ شهیدان) مقتلی به زبان فارسی با موضوع شرح مصائب انبیا، اهل بیت(ع) و خصوصاً امام حسین(ع) است که توسط حسین واعظ کاشفی (؟-910 ه .ق.)، عارف و ادیب نامدار دورة تیموریان، در سال 908 ه .ق. نگاشته شده است. کاشفی که از نزدیکان امرای تیموری بود، این کتاب را به تشویق مرشدالدّوله عبدالله (معروف به سیّدمیرزا)، نوادة سلطان حسین میرزا (معروف به بایقرا) نوشت. این کتاب یک مقدّمه، 10 باب و یک خاتمه را شامل می‌شود. در باب نخست، به ابتلای جمعی از انبیا پرداخته شده است؛ در باب‌های دوم و سوم دربارة زندگانی، احوالات و رحلت پیامبر(ص)، باب‌های چهارم تا ششم به ترتیب به بیان فضایل حضرت فاطمة زهرا(س)، امام علی(ع)، امام حسن(ع) و باب‌های هفتم تا دهم به شرح فضایل و مصائب امام حسین(ع) و یاران و خانواده‌اش در واقعة عاشورا اختصاص یافته است. خاتمة کتاب هم دربارة اعقاب و اخلاف پیشوایان معصوم(ع) است.
مشهور است روضة الشهداء، نخستین مقتل عاشورا به زبان فارسی است.
روضة الواعظین
«روضة الواعظین و بصیرة المتعظّین» (باغ وعظ‌گویان و بصیرت وعظ‌نیوشان) کتابی است به زبان عربی، اثر ابوجعفر (ابوعلی) محمدبن حسن فتال نیشابوری (؟-508 ه .ق.) مشهور به فارسی، فقیه و مفسّر شیعة قرن پنجم و اوایل قرن ششم که استاد ابن شهرآشوب مازندرانی بوده است.
روضة الواعظین در بین شیعه، منبعی مشهور و از مصادر «بحارالانوار» بوده است. مولّف، فقدان کتابی جامع در اخلاق، مواعظ، حِکم و آداب در بین آثار شیعه را علّت نگارش این کتاب بیان کرده است.
طوفان البکاء
«طوفان البکاء فی مقاتل الشهداء» یا «کتاب جوهری»، کتابی از محمّد ابراهیم جوهری هروی (؟-1252/1253 ه .ق.) ملقّب به افصح الشّعرا، شاعر و مرثیه‌سرای شیعة دورة قاجار، با موضوع شرح مصائب اهل بیت(ع)، به ویژه واقعة عاشورا به زبان فارسی است.
عزاداری سنّتی شیعیان
«عزاداری سنّتی شیعیان در بیوت علما و حوزه‌های علمیّه و کشورهای جهان» (تحقیقی و تاریخی) مجموعه‌ای هفت جلدی با موضوع تاریخ و معرفی آئین‌ها و رسوم عزاداری در کشورهای مختلف، اثر سیّد حسین معتمدی کاشانی(؟-1318 ه .ق.) پژوهشگر روحانی اهل «کاشان» است. این مجموعه به تدریج در بین سال‌های 1378تا 1384 ه .ق. منتشر شده و هر کدام از مجلّدات آن، موضوع مستقلّی دارد که عمدتاً محصول تحقیقات و مشاهدات شخصی مؤلّف هستند.
قمام زخّار و صمصام بتّار
«قمقام زخّار و صمصام بتّار» (دریای آکنده و شمشیر برّنده) کتابی است اثر فرهادمیرزای قاجار (1233-1305 ه .ق.) ملقّب به معتمدالدّوله، نوة فتحعلی شاه و پانزدهمین فرزند عبّاس میرزا به زبان فارسی و با موضوع زندگی امام حسین(ع) و قیام و شهادت ایشان.
مؤلّف نگارش این کتاب را در سال1303 ه .ق. آغاز کرده و در ذی‌حجّة 1304 ه .ق. به پایان رسانده است. او پس از مقدّمه و
یادکردن فضائل اهل بیت(ع) و تلاش‌های بنی‌امیّه جهت جلوگیری از نشر این فضایل، به بیان حوادث منجر به شهادت امام حسن(ع) پرداخته و سپس حرکت امام حسین(ع) را از آغاز تا روز عاشورا و شهادت امام و یارانش شرح می‌دهد. در ادامه، پس از اشاره به اسارت اهل بیت(ع) و قیام‌های توّابین و مختار، فضایل زیارت امام حسین(ع) را بیان کرده و نهایتاً با ذکر مرثیه‌هایی به عربی و فارسی، کتاب را به پایان می‌رساند.
کامل الزّیارات
«کامل الزّیارات» مشهورترین اثر ابوالقاسم جعفر بن محمّد بن قولویه قمی (؟-368/367 ه .ق.) فقیه و محدّث مشهور شیعه است. این کتاب از مهم‌ترین منابع شیعی در مورد زیارت است که از جمله مورد استفادة مفید در کتاب «المزار» قرار گرفته است. کامل الزّیارات شامل 843 حدیث است که در 108 باب ارائه شده است.
گنجینة الاسرار
«گنجینة الاسرار» منظومه‌ای است عرفانی با موضوع واقعة عاشورا اثر عمّان سامانی (1258-1322 ه .ق.)، شاعر و عارف دورة قاجار و از مشهورترین سروده‌های عاشورایی است. عمّان سروده‌های پراکنده‌ای را که دربارة عاشورا داشته است، در سال1305 ه .ق. در «اصفهان» و به تشویق آقا سلیمان خان که رئیس خواجه‌سرایان بوده، جمع‌آوری و با نام «گنجینة الاسرار» تدوین نموده است.
گنجینة الاسرار مبتنی بر تفسیر عارفانة واقعة عاشوراست و گرایش عرفانی و گاه غلوآمیز شاعر کاملاً در آن مشهود است. این منظومه پس از انتشار، شهرت بسیاری یافته و بر آثار عاشواریی پس از خود، تأثیرگذار بوده است.
لهوف
«اللّهوف علی قتلی الطّفوف» یا «اللّهوف» مشهور به «لهوف» اثر رضی الدّین سیّدعلی بن طاووس (589-664 ه .ق.)، متکلّم، محدّث و ادیب شیعه، کتابی به زبان عربی با موضوع واقعة عاشوراست.
هدف نگارش لهوف، استفادة زائران «کربلا» بوده و به همین سبب، مطالب آن به صورت خلاصه آمده است. رویکرد لهوف به واقعة عاشورا رویکردی عرفانی است و ابن طاووس در مقدّمة آن با تأکید بر مقام
قرب امام حسین(ع) و یارانشان نزد خدا، به سبب این واقعه، می‌نویسد: اگر لزوم پیروی از سنّت در پوشیدن لباس عزا و سوگواری بر واقعة عاشورا نبود، هر آینه ما در برابر این نعمت بزرگ جامه‌های سرور و شادی می‌پوشیدیم.
لؤلؤ و مرجان
«لؤلؤ و مرجان در شرط پلّة اوّل و دوم روضه‌خوان»، آخرین اثر حسین نوری طبرسی معروف به محدّث نوری (1254-1320 ه .ق.)، محدّث و عالم شیعة «حوزة نجف»، است که در سال 1319 ه .ق. به زبان فارسی و با موضوع آداب منبر، از جمله اخلاص و صدق نوشته شده است.
محدّث نوری این کتاب را با هدف مقابله با جریان داستان‌سرایی و در انتقاد از رواج روایات دروغ دربارة واقعة عاشورا در عصر خود تألیف کرده است.
وی همچنین از اهل علم هم به سبب سکوت و مسامحه در مقابل تحریفات روضه‌خوان‌ها انتقاد کرده است. لؤلؤ و مرجان، اوّلین کتابی است که با رویکرد آسیب‌شناسانه و در موضوع اصلاح روضه‌خوانی‌ها توسط یک عالم شیعه نوشته شده و الهام‌بخش آثار مشابه و اقدامات اصلاحی بعد از خود بوده است.
مُثیر الاحزان
«مُثیر الاحزان و مُنیر سبل الاشجان» کتابی تاریخی به زبان عربی و با موضوع گزارش واقعة عاشورا و شهادت امام حسین(ع) اثر نجم الدّین جعفرین محمّد معروف به ابن نما (؟-680 ه .ق.)، عالم و فقیه شیعة قرن هفتم قمری است.
مثیرالاحزان سه بخش یا مقصد دارد: بخش اوّل، گزارش آغاز قیام امام حسین(ع) تا ورود به کربلا؛ بخش دوم، شرح رخدادهای روز عاشورا و بخش سوم، بیان وقایعی است که پس از شهادت آن حضرت رخ داد.
مثیرالاحزان کتابی مختصر در حجم حدود 100 صفحه است و می‌توان آن را نخستین یا یکی از نخستین مقاتل کوتاه به حساب آورد.
مَعالی السّبطین
«معالی السّبطین فی احوال الحسن و الحسین(ع)» اثر محمّد مهدی حائری مازندرانی (1300-1385 ه .ق.)، واعظ شیعة قرن چهاردهم، ساکن «کربلا»، کتابی است به زبان عربی در دو جلد و با موضوع زندگانی و فضایل امام حسن(ع) و امام حسین(ع). کتاب دو قسمت را شامل می‌شود؛ قسمت نخست که حجم کمی دارد و به شرح مختصر زندگی امام حسن(ع) و قسمت دوم که اغلب مطالب جلد اوّل و دوم را دربرمی‌گیرد، به شرح تفصیلی زندگی امام حسین(ع) اختصاص‌یافته است.
مقاتل الطّالبیین
«مقاتل الطّالبیین» کتابی است به زبان عربی با موضوع شرح زندگی 216 نفر از سادات و خاندان ابی‌طالب که کشته‌شده‌اند یا عمرشان در زندان به سرآمده است. مؤلّف کتاب، علیّ بن الحسین ابوالفرج اصفهانی (356/357 بعد از 362-284 ه .ق.)، ادیب و مورّخ احتمالاً زیدی است. ابوالفرج اصفهانی این کتاب را به زبان عربی و ظاهراً در دورة جوانی خود، در جمادی الاوّل 313 ه .ق. نوشته است.
در مقاتل الطّالبیین، مؤلّف به هر یک از کشته‌شدگان آل ابی‌طالب مدخلی اختصاص و ذیل هر نام، چند خط یا گاهی چند یا چندین صفحه دربارة آن فرد و نحوة کشته شدنش توضیح داده است.
مقتل الحسین(ع)
«مقتل الحسین(ع)» اثر لوط بن یحیی ازدی معروف به ابومخنف (ح 90-157 ه .ق.)، از نخستین گزارش‌ها از قیام و شهادت امام حسین(ع) است. این مقتل حدود60 یا 70 سال بعد از واقعة عاشورا و به زبان عربی نگاشته شده است. ابومخنف، در این کتاب، روایات را با یک یا دو واسطه و در مواردی بی‌واسطه از شاهدان و حاضران در عاشورا، بدون هیچ اظهار نظری از خود، نقل کرده است.
مهیّج الاحزان
«مهیّج الاحزان و موقد النّیران فی قلوب اهل الایمان» (برانگیزانندة اندوه‌ها و روشن‌کنندة آتش‌ها در قلب‌های اهل ایمان) کتابی با موضوع گزارش شهادت امام حسین(ع) به زبان فارسی اثر حسن بن محمّد علی یزدی حائری (بعد از 1242-؟ ه .ق.)، فقیه و عالم شیعة ایرانی دورة قاجار است.
این کتاب یک مقدّمه و 14 مجلس را شامل می‌شود و در تمام مجالس کتاب، اشعار متعدّدی آمده است که غالب آنها عربی و برخی نیز فارسی است.
نفس المهموم
«نفس المهموم فی مقتل الحسین المظلوم(ع)» کتابی به زبان عربی با موضوع گزارش شهادت امام حسین(ع) به زبان عربی اثر عبّاس قمی (1294-1359 ه .ق.)، محدّث و عالم شیعه، است. قمی این کتاب را در سال1335 ه .ق. و پیش از دو کتاب دیگرش، یعنی «نفثة المصدور» و «منتهی الآمال» که موضوع مشابهی دارند، نوشته و هدف خود را از تألیف آن نگارش مقتلی بر اساس روایات معتبر و با استفاده از منابع قابل اعتماد بیان کرده است.
نفثة المصدور
«نفثة المصدور فیما یتجدّد به حزن یوم العاشور» (سوز سینة پر درد در یادآوری اندوه‌های روز عاشورا)، رساله‌ای مختصر به زبان عربی با موضوع واقعة عاشورا اثر عبّاس قمی است. قمی این کتاب را پس از نفس المهموم (پایان نگارش 1335 ه .ق.) و به عنوان تکمله‌ای بر آن کتاب نوشته و نگارش آن را در ذی‌قعدة 1342 ه .ق. در «مشهد» به پایان برده است.
منبع: «فرهنگ سوگ شیعی»، محسن حسام مظاهری، تهران، نشر خیمه، چاپ اوّل، 1395.