نظریّة جنسی اسلام (بخش اول)

ابراهیم شفیعی سروستانی

با توجّه به تفاوت‌های گسترده و عمیق دیدگاه اسلامی و دیدگاه غربی در زمینة چگونگی برخورد با غریزة جنسی انسان و همچنین آثار فراوان تبیین این تفاوت‌ها در اتّخاذ سیاست‌ها و راهکارهای عملی مواجهه با ناهنجاری‌ها و آسیب‌های جنسی، در این فصل، به تبیین جوانب مختلف نظریّة جنسی اسلام و تفاوت‌های آن با نظریّه‌های جنسی غربی می‌پردازیم.

برخی از نویسندگان، نظریّه را این‌گونه تعریف کرده‌اند: یک نظریّه مجموعه‌ای از سازه‌ها (مفاهیم)، تعاریف و گزاره‌های به هم مرتبط است که از طریق مشخّص ساختن روابط بین متغیّرها، با هدف تبیین و پیش‌بینی پدیده‌ها، دید نظام‌یافته‌ای از پدیده‌ها ارائه می‌کند.1

بر اساس این تعریف، مراد از نظریّة جنسی اسلام، مجموعه‌ای از سازه‌ها (مفاهیم)، تعاریف و گزاره‌های به هم مرتبط برگرفته از آموزه‌های اسلامی است که از طریق مشخّص ساختن روابط بین متغیّرها، دید نظام‌یافته‌ای از غریزة جنسی انسان ارائه می‌کند.

«قرآن کریم» و روایات معصومان(ع) برای سامان‌دهی غریزة جنسی در جامعه، یک نظام به هم پیوستة معنایی را ارائه داده‌اند که از مجموع آنها می‌توان به عنوان نظریّة جنسی اسلام یا اندیشة سازمان‌یافتة اسلام در باب نیاز جنسی انسان یاد کرد. در این نظریّه، غریزة جنسی به عنوان یکی از غرایز طبیعی انسان که ارضای به موقع، کامل و مناسب آن، نقش مهمّی در رشد و کمال انسان دارد، به رسمیت شناخته شده است و برخلاف تفکّر برخی ادیان، انسان به سرکوب و فراموش شدن این غریزه دعوت نشده است. همچنین در این نظریّه، با ارائة تصویر درستی از جایگاه غریزة‌ جنسی در رشد و تعالی فرد و جامعه، راهکارهای مناسب و متعادلی برای ارضای درست این غریزه و جلوگیری از طغیان آن ارائه شده است. برای شناخت بهتر نظریّة جنسی اسلام و درک تفاوت نظریّه‌های موجود در این زمینه باید به

چند مطلب توجّه کرد: نخست، مبانی هستی‌شناسانه و انسان‌شناسانة نظریّة جنسی اسلام؛ دوم، جنبه‌های گوناگون این نظریّه و سوم، اصول نظریّة یاد شده.

مبانی نظریّة جنسی اسلام

از ديد بسياري از صاحب‌نظران، حکمت عملي يا ايدئولوژي هر مکتب، به حکمت نظري يا جهان‌بيني آن مکتب وابستگي زيادي دارد و مباحث حوزة معرفت‌شناسي، هستي‌شناسي و انسان‌شناسي که معمولاً در حکمت نظري يا جهان‌بيني هر مکتب مطرح مي‌شود، بر مباحث هنجاري، اخلاقي و حقوقي مطرح در حکمت عملي يا ايدئولوژي، تأثير بسياري دارد.

به بيان ديگر، مسائل عقل عملي، جدا و بدون ارتباط با مسائل حيطة نظر نيست. بايدهايي که فيلسوف در مورد واقعيت جهان، انسان، غايت‌مندي و عدم غايت‌مندي جهان و انسان دارد، جهت‌گيري او را در اخلاق و بايدهايي تعيين مي‌کند که دربارة چگونه زيستن انسان دارد. بدون شک، پايه‌هايي که يک فيلسوف طبيعت‌گرا عنوان مي‌کند، متفاوت است با پايه‌هايي که يک فيلسوف الهي برمي‌شمرد. به همين دليل، در تبيين مسائلي که در فلسفة اخلاق يک فيلسوف وجود دارد، توجّه به نظام فکري او دربارة هستي و انسان، ضروري است. در حقيقت، حکمت عملي هر مکتب، به حکمت نظري آن وابسته است.2

استاد شهيد، مرتضي مطّهري در اين‌باره چنين مي‌نويسد: ايدئولوژي هر مکتب، مبتني است بر جهان‌بيني آن و جهان‌بيني آن، مبتني است بر نظريّه‌اش دربارة معرفت و شناخت. مترقّي بودن هر ايدئولوژي بستگي دارد به مترقّي بودن جهان‌بيني‌اش و مترقّي بودن جهان‌بيني‌اش بستگي دارد به مترقّي بودن شناخت‌شناسي‌اش. در حقيقت، حکمت عملي هر مکتب وابسته است به حکمت نظري آن و حکمت نظري‌اش

وابسته است به منطق آن مکتب. پس هر مکتب در درجة اوّل، بايد منطق خود را مشخّص نمايد.3

با توجّه به مطالب يادشده، نمي‌توان ديدگاه‌هاي يک مکتب دربارة اصول اخلاقي حاکم بر حوزه‌اي خاص، مانند روابط جنسي را بدون توجّه به مباني نظري آن مکتب که توجيه‌کنندة ضرورت رعايت آن اصول اخلاقي است، بررسي و مطالعه کرد. بنابراين، براي شناخت نظريّة جنسي اسلام و تفاوت ماهوي آن با ديگر نظريّه‌هاي جنسي، به ويژه نظريّه‌هاي مطرح در مغرب‌زمين، بايد به مطالعه و بررسي مباني هستي‌شناسانه و انسان‌شناسانة اين نظريّه پرداخت.

مباني ناظر بر اوصاف وجودي انسان، جهان و آفريدگار انسان و جهان هستند که از متون اسلام، استخراج و به يکي از دو شکل بسيط، يعني مفاهيم يا مرکّب، يعني گزاره‌هاي اخباري يا توصيفي بيان مي‌شوند و شالودة استخراج و تدوين اهداف اصول، برنامه‌ها و روش‌ها به شمار مي‌آيند.4

الف. مباني هستي‌شناسانه

هستي به منزلة بديهي‌ترين بديهيات، نخستين چيزي است که در مباحث فلسفي، دربارة آن بحث مي‌شود. در فلسفة اسلامي، به دليل برخوردار بودن از ماهيت ديني، مباحث خداشناسي، قانون‌مند و هدفمند بودن هستي و منحصر نبودن هستي به عالم دنيا و توجّه به عالم آخرت، از محوري‌ترين مباحثي است که در اين نظام فلسفي مطرح مي‌شود و هدف آن، حصول تعالي و تقرّب انسان به خداوند است؛ امّا منظور از مباني هستي‌شناسانه، گزاره‌هایي توصيفي است که بيان‌کنندة ديدگاه اسلام در مورد هستي است.5

برخي از پژوهشگران کشورمان در آثار خود، به ‌تفصيل، مباني هستي‌شناسانة اخلاق جنسي اسلام را بررسي کرده و بر اساس اين مباني، به تببين اصول6 حاکم بر اخلاق جنسي اين مکتب پرداخته‌اند که خلاصة آن به اين شرح است:

با توجّه به نگاهي که دين اسلام در قالب کلام وحي به هستي دارد و همچنين مباني هستي‌شناسانة آن، بينش، ملاک‌ها و معيارهاي جديدي براي شکل‌گيري شخصيت انسان در ابعاد مختلف وجودي وي، از جمله شأن جنسي ارائه مي‌دهد. بر اين اساس، کلام وحي با لحاظ کردن مباني هستي‌شناسانه‌اي، همچون خدامحوري، هستي تجلّي نظام احسن، هستي اعّم از دنيا و آخرت و هدفمندي و زوجيت، اصول اخلاق جنسي خاصّي را پايه‌ريزي مي‌کند که مبتني بر قداست، مرزشناسي، رضايت، حکمت، تمهيد، پاکي و طهارت، مصونيت، هدفمندي، جذّابيت جنسي و تناسب است.7

بي‌ترديد، نوع نگاه انسان به هستي و مبدأ و منتهاي آن، آثار گسترده‌اي بر چگونگي عملکرد او در همة حوزه‌هاي حيات فردي، خانوادگي و اجتماعي دارد. انساني که به خداوند يکتا ايمان و باور دارد و او را شاهد و ناظر بر خود مي‌داند، اوامر و نواهي پروردگارش را پذيرفته و در برابر آنها تسلیم محض است؛ هستي را هدفمند و نه پوچ و بيهوده مي‌بيند؛ به جهان آخرت و روز رستاخيز اعتقاد دارد و معتقد است که بايد روزي پاسخ‌گوي افکار، رفتار و گفتار ناپسند خود باشد؛ همة مناسبات فردي، خانوادگي و اجتماعي خود، از جمله روابط جنسي را به گونه‌اي سامان مي‌دهد که مورد رضايت خداوند و در مسير احکام الهي باشد تا فرداي قيامت، مورد مؤاخذه قرار نگيرد؛ برخلاف انساني که ربوبيت خداوند و حاکميت او بر عالم تکوين و تشريع را نپذيرفته و خود را مقيّد به هيچ چارچوبي نمي‌داند؛ هستي را پوچ و بيهوده مي‌پندارد و تنها در پي لذّت‌جويي بيشتر است؛ به معاد و بازخواست روز رستاخيز اعتقادي ندارد و هيچ مسئوليتي در برابر خالق خود احساس نمي‌کند.

ب. مباني انسان‌شناسانه

مراد از مباني انسان‌شناسانه، مفاهيم يا گزاره‌هایي توصيفي است که بيان‌کنندة ديدگاه اسلام در مورد انسان است. مفاهيم يا گزاره‌هايي که بر نظريّة جنسي اسلام اثرگذارند.8 يکي از پژوهشگران حوزة اخلاق جنسي، با توجّه به اين تعريف، مباني انسان‌شناسانه نظريّة جنسي اسلام را با استفاده از متون ديني، به ويژه قرآن کريم استخراج کرده که برخي از آنها به اين شرح است:

1. به رسميت شناختن غريزة جنسي؛

2. آفرينش انسان بر اساس فطرت الهي؛

3. کرامت داشتن انسان؛

4. انديشه‌ورزي انسان؛

5. اصالت نفس و روح انسان.9

پژوهشگر يادشده، پس از بررسي تفصيلي مباني انسان‌شناسانة نظريّة جنسي اسلام مي‌نويسد:

اسلام برخلاف اخلاق جنسي کهن که غريزة جنسي را پليد مي‌داند، بر عدم پليدي غريزة جنسي و ارضاي مشروع آن در چارچوب خانواده تأکيد مي‌کند. همچنين بر خلاف رويکرد ليبرال می‌باشد که مبتني بر مباني اومانيستي و سکولار به انسان، قوانين اجتماعي و اخلاق جنسي است که نوعاً به دليل عدم وجود يک نگاه جامع‌نگر از منظر دين، دچار خلل است. به اين معنا که در اسلام، غريزة جنسي در ارتباط با ابعاد الهي و ارزش‌هاي اخلاقي ديني لحاظ شده و افزون بر رعايت حدود آزادي ديگران، گرايش‌هاي عالي ديني ـ انساني و احکام الهي نيز آزادي انسان را محدود مي‌کند. در ضمن، اخلاق جنسي اسلامي، اخلاقي صرفاً مبتني بر تمتّع و کام‌گيري جنسي نيست؛ زيرا از نگاه اسلام، نياز جنسي صرفاً نياز فيزيولوژيکي نيست؛ بلکه نيازي عاطفي و رواني است. بر اين اساس، چيزي که ماية سکون بين زوجين است، همان مودّت و رحمت الهي است که جاذبه‌اي معنوي ميان زن و مرد ايجاد مي‌کند و رابطة جنسي را الهي‌تر و انساني‌تر مي‌کند.10

براي روشن‌تر شدن تفاوت مباني نظریّة جنسي اسلام با مباني نظريّة جنسي غربي، توجّه به اين نکات ضروري است:

- تفکّري که پس از رنسانس و عصر روشنگري در مغرب زمين حاکم شد، بر چند پايه قرار داشت:

اوّل، اومانيسم يا انسان‌گرايي که انسان را به عنوان موجودي مستقل، بريده از آسمان و بي‌نياز از هدايت‌هاي الهي معرفي مي‌کرد؛

دوم، ليبراليسم يا اصالت بخشيدن به آزادي‌هاي فردي و انکار اصول و ارزش‌هاي ثابت اخلاقي که ثمره‌اي جز اباحي‌گري، نسبي شدن اخلاق و نفي همة محدوديت‌هاي برخاسته از تعاليم ديني نداشت؛

سوم، سکولاريسم يا دنياگرايي که پيامد آن، بي‌توجّهي به حيات اخروي و تمرکز نگاه بر سعادت دنيوي انسان، از يک سو و نفي حاکميت دين در عرصة قانون‌گذاري و برنامه‌ريزي‌هاي اجتماعي از سوي ديگر بود.

چهارم، هدونيسم يا لذّت‌گرايي که غايت فعّاليت انسان را رسيدن به لذّت بيشتر مي‌دانست و هرگونه هدف متعالي را نفي مي‌کرد.11

بر اساس اين مباني، نمودهاي مختلف زندگي فردي، خانوادگي و اجتماعي انسان، تنها جنبة مادّي، اين جهاني، لذّت‌طلبانه و سودگرایانه يافتند و از هرگونه تقدّس، معنويت و اهداف متعالي، اخروي و کمال‌طلبانه خالي شدند و صرفاً در خدمت ساختن بهشتي بريده از خدا در عرصة خاک قرار گرفتند. روابط زناشويي و جنسي زن و مرد نيز بر اساس همين مباني، تعريفي متفاوت يافتند.

با توجّه به مطالب يادشده مي‌توان به عمق و گسترة تفاوت مباني نظريّة جنسي اسلام با مباني نظريّة جنسي حاکم بر مغرب‌زمين دست يافت؛ زيرا چنان‌که گفته شد، نظريّة جنسي اسلام برخلاف نظريّة جنسي غربي بر اساس باور به حاکميت خداوند بر عالم تکوين و تشريع، مسئوليت انسان در برابر خداوند، اعتقاد و التزام به ارزش‌ها، هنجارها و احکام برخاسته از تعاليم وحي، محدود نشدن زندگي انسان به عالم دنيا و ضرورت حرکت در مسير رشد و کمال معنوي و نفي لذّت‌گرايي غيرمسئولانه و بي‌حدّ و حصر شکل گرفته است.

2. جنبه‌هاي گوناگون نظريّة جنسي اسلام

با نگاهي به احکام متعدّدي که در زمينة ارتباط زن و مرد در آموزه‌هاي اسلامي بيان‌ شده است، به ‌خوبي مي‌توان به وجود يک نظام و ارتباط منطقي ميان اين احکام در ظاهر متفرّق دست يافت. يکي از پژوهشگران کشورمان در اين زمينه، مي‌نويسد:

حجاب در اسلام، در يک مسئلة اساسي‌تر ريشه دارد؛ يعني اسلام مي‌خواهد انواع لذّت‌جويي‌هاي جنسي، به محيط خانوادگي و چارچوب ازدواج قانوني اختصاص يابد. پس بايد پايه‌هاي استحکام حجاب را در لايه‌هاي عميق‌تر جست‌وجو کرد که همان کنترل روابط جنسي، وجود حيا و عفاف در جامعه و جلوگيري از اختلاط است. از اين‌رو، در يافتن راهکارهاي گسترش حجاب، بيشترين راهکارها به تنظيم روابط جنسي زن و مرد مربوط مي‌شود.12

پژوهشگر ديگري در بيان اصول حاکم بر طرح موضوع حجاب در قرآن کريم، يکي از اين اصول را نگاه سيستماتيک يا نظام‌مند به موضوع حجاب برشمرده است.13

بنابراين، مي‌توان گفت در قرآن کريم، موضوع حجاب در چارچوب عفاف و حيا در جامعه طرح‌ شده و خداوند، حجاب را موضوعي جدا از ديگر موضوع‌ها ندانسته است. روند طرح موضوع حجاب و عفاف در «سورة نور» را مي‌توان به اين ‌صورت ترسيم کرد:

1. بيان حدّ زنا (ترمز و خطّ قرمزي براي جلوگيري از فساد و فحشا) و سخت‌گيري بر زناکاران به چند صورت؛

2. بيان حدّ قذف (به عنوان مکمّل مبارزه با فحشا از راه سخت‌گيري قانوني)؛

3. بيان لعان و قانون و احکام آن؛

4. بيان افک و آموزش دادن به اعضاي جامعه در زمينة شناخت برخورد درست يا نادرست با چنين رويدادهايي؛

5. حکم شيوع فاحشه و آثار آن؛

6. موعظة مؤمنان براي پيروي نکردن از نقشه‌هاي شيطان؛

7. تأکيد مجدّد بر آثار منفي قذف در دنيا و آخرت؛

8. همتايي مردان پاک با زنان پاک و مردان ناپاک با زنان ناپاک؛

9. نهي از ورود به خانة ناآشنايان جز با اجازه و اعلام؛

10. بيان اجازة ورود به خانه‌هاي عمومي و غير مسکوني؛

11. بيان لزوم عفاف چشم و پوشاندن ناموس و عورت براي مردان مؤمن؛

12. بيان لزوم پوشانيدن زينت‌ها براي زنان و بيان استثناهاي آن؛

13. بيان لزوم پوشانيدن گريبان با مقنعه از سوي زنان؛

14. بيان لزوم پا نکوبيدن براي پنهان ماندن زينت‌هاي پنهان؛

15. بيان لزوم فراهم کردن اسباب ازدواج مجرّدها؛

16. بيان لزوم عفّت ورزيدن مجرّدها تا فراهم شدن زمينة ازدواج؛

17. بيان لزوم کسب اجازة کودکان و بردگان براي ورود به اتاق پدر و مادر؛

18. بيان لزوم کسب اجازة فرزندان پس از بلوغ، براي ورود به اتاق پدر و مادر؛

19. بيان اجازة رفع حجاب زنان بازنشسته و نااميد از ازدواج (مسن) به ‌شرط نداشتن زينت.

زمخشري در «کشّاف» به حسن تربيت قرآن در «سورة نور»، در موضوع حجاب اشاره‌ کرده است. قرآن، نظام کامل عفاف و حيا را که ويژگي‌هاي گوناگوني دارد، ترسيم کرده که يکي از ويژگي‌هاي اين نظام، پوشش ويژة زنان در کنار دوري از زينت و تبرّج است. بي‌شک، رعايت حجاب در چارچوب ترسيم‌ شده از سوي قرآن، ثمربخش خواهد بود. بايد دانست اين نظام در «سورة احزاب» نيز رعايت شده است. در آية 32 و 33، بحث چگونگي سخن گفتن با مردان، پرهيز از تبرّج، حفظ متانت و ترجيح دادن خانه‌نشيني را مطرح مي‌کند. در آية 53 به مردان و زنان مي‌آموزد که چگونه با هم معاشرت داشته باشند و اختلاط و انس گرفتن گفتاري را به کمترين حدّ خود برسانند. در آية 59 نيز بحث پوشش را براي زنان مطرح مي‌کند.14

با توجّه به مطالب يادشده مي‌توان گفت احکام مرتبط با روابط زن و مرد در جامعة اسلامي، به منظور سامان‌دهي مطلوب روابط جنسي در جامعه (زمينه‌سازي براي ارضاي درست غريزة جنسي، محدود شدن تمايلات جنسي به عرصة خانواده و جلوگيري از طغيان اين غريزه و تبديل ‌شدن جامعه به عرصة بروز و ظهور تمايلات جنسي) تشريع شده‌اند.

نظريّة جنسي اسلام، مبتني بر مجموعه راهکارهاي ايجابي و سلبي است که در مجموع، يک نظام به‌ هم پيوسته را ايجاد مي‌کنند. مهم‌ترين راهکارهاي ايجابي اسلام براي پاسخ‌گويي و مهار غريزة جنسي، ازدواج و تشکيل خانواده است. بر اساس ديدگاه اسلام، تنها راه ارضاي مشروع غريزة جنسي، ازدواج است؛ اعّم از ازدواج دائم و موقّت. به همين دليل، قرآن و روايات بر تسهيل شرايط ازدواج و فراهم آوردن زمينة ازدواج جوانان در اوّلين سال‌هاي رشد و بلوغ جنسي تأکيد مي‌کنند.

در کنار اين راهکار ايجابي، راهکارهاي متعدّد ديگري پيش‌بيني‌شده است که هدف آنها جلوگيري از طغيان غريزة جنسي و مهار آن تا زمان فراهم شدن امکان ارضاي مشروع اين غريزه و در يک کلام، خويشتن‌داري جنسي است.

مهم‌ترين اين راهکارها عبارتند از:

اوّل، سفارش به حفظ حيا و شرم و تلاش در راه شکسته نشدن حدود و چارچوب‌هاي حيا و شرم در روابط ميان افراد جامعه، به گونه‌اي که اجتماع عرصة بروز و ظهور رفتارهاي ناشايست، به ويژه رفتارهاي جنسي نشود؛

دوم، حفظ حريم و مرز ميان زن و مرد و جلوگيري از اختلاط و ارتباط بي‌مورد آنها و به ‌بيان ‌ديگر، کاهش تماس بي‌مورد دو جنس با يکديگر و کاهش موارد تحريک جنسي در جامعه؛

سوم، دعوت به عفاف با همة مظاهر آن؛ يعني عفاف در نگاه (حفظ کردن نگاه از نظر به نامحرم که در قرآن کريم از آن، با عنوان «غَضّ بصر» ياد شده است)، عفاف در رفتار (پرهيز از رفتارهاي تحريک‌آميز در جامعه يا به تعبير قرآن کريم، خودداري از تبرُّج و خودنمايي جنسي) و عفاف در گفتار (خودداري از سخنان تحريک‌آميز، چه از نظر محتواي سخن و چه از نظر لحن و چگونگي بيان سخن)؛

چهارم، پوشش ويژه براي زنان که از آن، به حجاب تعبير مي‌شود. اين پوشش ويژه بايد به گونه‌اي باشد که تحريک جنسي از سوي زنان را به حدّاقل برساند و زمينة حضور آنان در عرصه‌هاي گوناگون جامعه را به دور از هر گونه تحريک جنسي فراهم آورد؛

پنجم، دور داشتن فرزندان از هر گونه تحريک جنسي نا به‌جا در محيط خانه با تأکيد بر لزوم اذن براي داخل شدن در محلّ استراحت والدين و جداسازي بستر خواب فرزندان؛

ششم، غيرت‌ورزي نسبت به همسر و ديگر محارم خود. به ‌بيان ‌ديگر، حفظ زنان و دختران خانواده از آلودگي‌هاي جنسي و جلوگيري از سوءاستفادة نامحرمان از جمال و زيبايي‌هاي آنها؛

هفتم، غرور و تکبّر زنان در برابر مردان نامحرم (زَهو) که موجب سد شدن راه طمع‌ورزي مردان بيمار دل نسبت به زنان مي‌شود؛15

هشتم، سخت‌گيري شديد در برخورد با ناهنجاري‌ها و انحراف‌هاي جنسي؛

در نظريّة جنسي اسلام، برخلاف تصوّر برخي از افراد، به زن و مرد به ‌صورت يکسان توجّه شده و عموم راهکارهاي بيان ‌شده در نظرّیة جنسي اسلام هم مربوط به مردان و هم مربوط به زنان است و تنها برخي از آنها، مانند غيرت‌ورزي که ويژة مردان و حجاب و پوشش خاص که ويژة زنان است، به ‌صورت اختصاصي مطرح شده است.

پی‌نوشت‌ها: