خانواده در چهار سطح

سیّد مهدی واعظ موسوی

در این نوشتار، به بررسی خانواده در چهار سطح می‌پردازیم:

1. خانوادة خشک و سخت‌گیر (والدین سخت‌گیر و مستبد)؛

2. خانوادة سهل‌گیر و آسان؛

3. خانوادة گسسته (خانوادة پریشان)؛

4. خانوادة سالم.

ویژگی‌های خانوادة خشک و سخت‌گیر:

1. روابط خانواده حقوقی است تا حقیقی؛

2. پدر و مادر با بچّه‌ها همان‌طور رفتار می‌کنند که والدین خودشان رفتار کرده‌اند؛

3. مدیریت خانواده، به معنای دیکتاتوری است؛

4. مدیر خانواده، خود را مالک خانواده می‌داند؛

5. جادّة زندگی در این خانواده، یک طرفه است؛

6. مدیر خانواده مقرّراتی است؛ نه اختیار دهنده؛

7. برای عقاید و تصمیمات دیگران، حتّی اگر معقول و مستدل هم باشد، احترام قائل نیست؛

8. اعضای خانواده حقّ هیچ‌گونه ابراز عقیده‌ای ندارند؛ حتّی در مواردی که می‌تواند مانع بروز بعضی از مشکلات در خانواده گردد؛

9. اعضای خانواده جرئت سؤال کردن در مورد انجام دادن یا ندادن کارها ندارند؛

10. مدیر خانواده بر رفتار و کارهای اعضای خانواده کنترل شدید دارد و همة تصمیمات را شخصاً اتّخاذ می‌کند؛

11. انضباط و کنترل فیزیکی به جای تربیت نشسته است؛

12. مدیر خانواده دچار خودخواهی، خود بزرگ‌بینی و تکبّر است؛

13. مدیر خانواده اهل استدلال و بحث آزاد نیست؛

14. مدیر خانواده دلیلی برای دستوراتی که صادر می‌کند، ارائه نمی‌دهد و خواستار اطاعت بدون چون و چراست؛

15. مدیر خانواده نسبت به رعایت نظم و انضباط، ارزشی افراطی قائل است و توانایی تحمّل هیچ‌گونه بی‌نظمی را ندارد؛

16. مدیر خانواده شنوندة خوب و فعّالی نیست و به سخنان دیگران گوش نمی‌دهد و اگر هم سخن کسی را بشنود، برای آن است که با آن مخالفتی نشان دهد؛

17. مدیر خانواده پیوسته سن، تجربه، دانش و هوش خود را به رخ دیگران می‌کشد؛ لذا اجازة دخالت در همة کارها، حتّی در خصوصی‌ترین

کارهای خانواده را به خود می‌دهد؛

18. برخورد پدر و مادر با فرزندان، احترام‌آمیز نیست و حتّی از تحقیر فرزندان خود در حضور دیگران باکی ندارند؛

19. نیازهای عاطفی اعضای خانواده (هوش عاطفی) ارضا نمی‌شود؛

20. گاهی یکی از والدین با فرزندان ائتلاف می‌کند،. در چنین حالتی، ارزش و مقبولیت هر دو (پدر و مادر) کاهش می‌یابد؛

21. فرزندان این نوع خانواده، معمولاً جذب گروه‌های بیرون از خانواده شده و با عزّت نفس پائینی که دارند، دچار بزهکاری می‌شوند؛

22. بسیاری از والدین به خاطر کمال‌گرایی‌ای که دارند، فرزندان خود را تحت فشار قرار می‌دهند و از آنها، بالاترین انتظارات را دارند و پیوسته بر آنان سخت‌گیری کرده و برنامه‌های سخت و فشرده برایشان تدارک می‌بینند؛

23. زمینة دروغ‌گویی و ریاکاری در خانواده به خاطر ترس از تنبیه و سرزنش افزایش می‌یابد؛

24. چون علایق و نیازهای فرزندان پیوسته سرکوب می‌شود و همیشه دیگران برای آنها تصمیم می‌گیرند، خلّاقیت خود را از دست می‌دهند؛ گرچه ممکن است به علّت سخت‌گیری والدین در آموزش بعضی از مهارت‌ها، پیشرفتی دیده شود؛

25. اضطراب، افسردگی، همچنین وسواس و کمال‌گرایی و آرمان‌گرایی مطلق، ناامیدی و بسیاری از مشکلات روانی ممکن است دامنگیر فرزندان گردد؛

26. غالباً والدین سخت‌گیر، خود را منطقی تصوّر و برای هر کارشان دلیل‌تراشی می‌کنند؛ ولی به خاطر سخت‌گیری آنهاست که فرزندان فرمانشان را اجرا می‌کنند؛ نه به خاطر منطقشان.

ویژگی‌های خانوادة سهل‌گیر و آسان‌گیر

1. پدر و مادر به دنبال نیازهای ارضا نشدة خودشان هستند؛ به دنبال جوانی، نوجوانی و دل‌مشغولی‌های خودشان هستند؛

2. به امر تربیت و تأمین نیازهای جسمی و روانی فرزندان نمی‌پردازند و چون آسان‌گیر هستند، برای خاموش کردن صدای اعضای خانواده، هرچه بخواهند، به آنها می‌دهند؛ لذا فرزندان پر توقّع می‌شوند؛

3. هدف‌ها و انتظارات برایشان روشن نیست و به همین دلیل در تربیت فرزندان خود، از روش فلسفه یا دیدگاه خاصّی پیروی نمی‌کنند؛

4. هیچ‌نوع کنترلی بر رفتار فرزندان خود ندارند و آنان را کاملاً آزاد می‌گذارند تا به هر نحوی که خود مایل هستند، شیوه‌های خاصّ زندگی خود را انتخاب کنند و به کار گیرند؛

5. هیچ‌نوع انتظار و توقّع خاصّی از فرزندان خود ندارند؛ لذا فرزندان هم می‌آموزند که والدین نباید از آنها انتظارات خاصّی داشته باشند؛

6. اگر فرزندان از دستورات آنان اطاعت نکنند، ناراحت نمی‌شوند و چنان رفتار می‌کنند که گویی عدم اطاعت از دستورات والدین، امری طبیعی، عادّی و متداول است؛

7. در پاداش دادن (وقتی از فرزندان رفتار پسندیده‌ای سر می‌زند) یا تنبیه (هنگامی که خلافی از آنان سر می‌زند) اهمال می‌کنند و بی‌تفاوت هستند (منظور از تنبیه کردن در معنای روان‌شناختی آن، محروم کردن فرزند از پاداش است و تنبیه بدنی مورد نظر نیست).

8. شیوه‌های رفتاری والدین چنان است که در فرزندان، اعتماد لازم را نسبت به آنان ایجاد نمی‌کند؛

9. نسبت به تکالیف و نمرات درسی فرزندان خود توجّه نشان نمی‌دهند و علاقه‌ای نیز به معلّمان و مدیریت مدرسة محلّ تحصیل آنان ندارند؛

10. آنچه که فرزندان اراده کنند یا بخواهند، برای آنان تهیّه می‌کنند و در این مورد، سلیقة خاصّی اعمال نمی‌کنند؛

11. هیچ‌گونه تلاش خاصّی را در زمینة استقلال فرزندان خود انجام نمی‌دهند و چنانچه یکی از فرزندان شدیداً به آنان وابسته باشد، کار خاصّی را در زمینة کاهش این نوع وابستگی که بعداً برای آنان مشکل‌ساز خواهد بود، انجام نمی‌دهند؛

12. نظم و ترتیب را در محیط خانواده رعایت نمی‌کنند و از فرزندان خود نیز انتظار خاصّی در این زمینه ندارند؛

13. فرزندان خود را برای انجام هر کاری آزاد می‌گذارند و حتّی در مواردی که مداخلة آنها لازم به نظر می‌آید، دخالت نمی‌کنند؛

14. این بچّه‌ها چون در زندگی با موانعی مواجه نشده‌اند، لذا وقتی وارد جامعه می‌شوند، به خاطر عدم تجربة کافی، زود تسلیم می‌شوند و شکننده هستند.

ویژگی‌های خانوادة گسسته یا پریشان

1. در این خانواده‌ها به علّت اختلاف بین والدین، معمولاً قهر و‌ آشتی زیاد رخ می‌دهد که تأثیر منفی روی فرزندان دارد؛

2. گاهی فرزندان به عنوان قاضی تلقّی می‌شوند و گاهی قربانی یکی از طرفین می‌گردند؛

3. فرزندان علاوه بر اینکه نیازهای روانی و جسمی‌شان ارضا نمی‌گردد، به تدریج الگوهای پرخاشگری را می‌آموزند (کودکانی که بدون مقدمّه کودکان دیگر را می‌زنند)؛

4. سطح خودپنداره و عزّت نفس (ارزش و احترامی که هریک از افراد خانواده برای خود قائلند) پایین است؛

5. چهرة افراد خانواده غالباً عبوس است؛

6. افراد خانواده معمولاً غمگین، گرفته، افسرده و بی‌احساس به نظر می‌آیند؛

7. گوش افراد خانواده برای شنیدن خواسته‌های یکدیگر، سنگین است؛

8. صدای آنان یا بلند، خشن، گوش خراش است یا به اندازه‌ای آرام و نجوا مانند است که به سختی قابل شنیدن می‌باشد؛

9. نشانة دوستی و صمیمیت در بین افراد خانواده کم است و در مواردی، حتّی از وجود یکدیگر نیز بی‌اطّلاع هستند؛

10. شوخی‌های افراد خانواده با هم در بیشتر اوقات، گزنده، بی‌رحمانه و مبتنی بر قساوت قلب است؛

11. بزرگترهای خانواده به‌قدری سرگرم امر و نهی کردن و دستور دادن به کوچکترها هستند که هرگز نمی‌فهمند فرزندشان دارای چه ویژگی‌های شخصیتی هستند؛

12. فرزندان خانواده کمتر از وجود پدر و مادر خود، به عنوان دو انسان بالغ، فهمیده، باشعور، اصیل و دوست‌داشتنی بهره‌مند می‌شوند؛

13. پدر و مادر برای احتزار و دوری از یکدیگر، آن‌چنان خود را مشغول کارهای خارج از خانه می‌کنند که گویی تنها وظیفة آنان، کارکردن و تأمین مایحتاج زندگی است؛

14. افراد خانواده، احساس تنهایی و بی‌یاور بودن می‌کنند و به این باور می‌رسند که بی‌چاره و نگون‌بخت هستند و در واقع، نوعی درماندگی را تجربه می‌کنند؛

15. افراد خانواده غالباً عصبی هستند، احساس گناه و تقصیر می‌کنند

یا بر عکس، احساس می‌کنند مورد ظلم و ستم قرار گرفته‌اند و برای جبران این احساس، گاهی با یکدیگر رفتاری بسیار خشونت‌آمیز و غیرانسانی نشان می‌دهند؛

16. افراد خانواده برای کنترل امور غیرممکن، تلاش فراوان می‌کنند و هرگز متوجّه نمی‌شوند که انجام بعضی از خواسته‌های آنان به وسیلة طرف مقابل غیرممکن است؛

17. افراد خانواده گاه دچار مشکل کمال‌طلبی مطلق می‌شوند و در این راه، هم خود متحمّل فشارهای روانی زیادی می‌شوند و هم بر افراد دیگر خانواده فشارهای فزاینده‌ای را وارد می‌آورند؛

18. افراد خانواده به اصطلاح، حالت نهایت‌نگری دارند و در نظر آنان، همة پدیده‌های عالم در دو نقطة متضاد هستند و هر چیزی:

ـ یا سفید است یا سیاه؛

ـ یا خوب است یا بد؛

ـ یا زیان‌آور است یا مفید؛

ـ یا دوست‌داشتنی است یا غیر دوست‌داشتنی. به طور کلّی هیچ حدّ وسطی را در نظر نمی‌گیرند؛

19. وابستگی افراد خانواده با یکدیگر ناسالم است و در این موارد یا نسبت به احساسات، خواسته‌ها و نیازهای خود بی‌توجّه هستند یا خود را مرکز و محور عالم به حساب می‌آورند و خودخواهی آنها در همة رفتارهایشان تجلّی پیدا می‌کند؛

20. افراد خانواده نسبت به هر موضوع یا پدیده‌ای تعصّب بی‌مورد و شدید نشان می‌دهند و این ویژگی باعث می‌شود از استدلال، منطق و عقل سلیم فاصلة بسیار داشته باشند؛

21. افراد خانواده و خاصّه فرزندان این خانواده‌ها با یکدیگر به رقابت ناسالم می‌پردازند و موفّقیت یکی از آنان در زمینة خاصّی، مثل موفّقیت شغلی، خرید یک ماشین یا لباس و... موجب رنجش، نگرانی، اضطراب و حسادت شدید فرد یا افراد دیگر خانواده می‌شود؛

22. افراد خانواده مسائل و مشکلات خود را انکار می‌کنند و به همین دلیل نیز مشکلات آنان هرگز حل نمی‌شود و این مشکلات در همة ابعاد رفتاری آنان تجلّی پیدا می‌کند؛

23. افراد خانواده در مورد خود و دیگران به داوری و قضاوت‌های نادرست می‌پردازند و یکی از اعتیادهای مضرّ و در عین حال، لذّت‌بخش آنان، غیبت و بدگویی از دیگران است؛

24. دروغ‌گویی در بین اعضای خانواده رایج است و هریک از اعضای خانواده یادگرفته‌اند که برای اجتناب از درگیری و مشاجره‌های پایان‌ناپذیر بعدی، به افراد دیگر دروغ بگویند؛

25. افراد خانواده به یکدیگر فحش می‌دهند؛

26. خشونت‌های جسمی رایج است؛

27. نگرش هریک از اعضای خانواده بر این استوار است که طرف مقابل آنان، فردی خود رأی، نفهم، خودخواه و... است و بهترین راه برای به زانو درآوردن او، کتک زدن و تحقیر او است؛

28. نگرش‌های اعضای خانواده در زمینه‌های مختلف، تحریف شده است و باورداشت‌هایی نظیر:

ـ به زن نمی‌توان اعتماد کرد؛

ـ همة آدم‌ها بد هستند؛

ـ هر فرد باید به فکر خودش باشد و... ؛

به سادگی تبلیغ می‌شود؛

29. فرزندان خانواده میل شدیدی را برای مورد تأیید قرارگرفتن به وسیلة اولیای خود نشان می‌دهند و با از دست دادن هویّت خود و نیز بر خلاف میل و خواستة خویش، به خواسته‌های هرچند نادرست پدر، مادر یا بزرگترها تن درمی‌دهند؛

30. احساس عدم رضایت از خود یا حالت از خود راضی بودن افراطی در خانواده شایع است و آثار این نوع احساس در همة ابعاد رفتاری آنان مشاهده می‌شود؛

31. احساس تنهایی و بی‌یار و یاور بودن در بین اعضای خانواه شایع است و در این راه، به بن‌بست روانی یا غم و اندوه و افسردگی می‌رسند؛

32. افراد خانواده از اضطراب دائمی و احساس سردرگمی در رنج هستند و به همین دلیل، اختلالات شناختی، هیجانی و نیز اختلالات رفتاری در بین این خانواده‌ها شایع است.

ویژگی‌های خانوادة سالم

1. افراد خانواده سرزنده و با محبّت هستند؛

2. رفتار و اعمالشان با نوعی اصالت همراه است؛

3. افراد خانواده به طور آشکار رنج و ناراحتی و نیز احساس هم‌دردی خود را نسبت به افراد دیگر بیان می‌کنند؛

4. افراد خانواده از ریسک و خطر کردن معقول و سنجیده نمی‌هراسند؛ می‌دانند که ممکن است با خطر کردن اشتباهاتی نیز داشته باشند؛ ولی اشتباهات، می‌توانند خود مقدّمه‌ای برای شناخت اشکالات و زمینه‌ای برای رشد و کسب تجربة بیشتر باشند؛

5. افراد خانواده برای یکدیگر ارزش و احترام قائلند؛

6. یکدیگر را دوست دارند و از این احساس خود شادمان هستند؛

7. روابط افراد خانواده با یکدیگر هماهنگ و روان است؛

8. با آهنگی پرمایه و روشن با یکدیگر سخن می‌گویند؛

9. زمانی که در خانواده سکوت برقرار است، سکوتی است آرام‌بخش و نه سکوتی مبتنی بر ترس یا احتیاط؛

10. وقتی در خانواده سر و صدا هست، صدای فعّالیتی پرمعنی است و نه غرّشی رعدآسا و برای خفه کردن صدای دیگران؛

11. هریک از اعضای خانواده می‌دانند که حقّ آن را خواهند داشت که حرف خود را به گوش دیگران برسانند و در این زمینه، نیازی به سکوت و تحمّل فشار حاصل از آن نمی‌باشد؛

12. اگر یکی از اعضای خانواده هنوز فرصتی برای صحبت کردن پیدا نکرده است، به دلیل تنگی وقت بوده است و نه کمی محبّت، کم توجّهی یا بی‌ملاحظه بودن اعضای دیگر خانواده؛

13. اعضای خانواده به راحتی یکدیگر را نوازش می‌کنند و در آغوش گرفتن فرزندان توسط پدر و مادر امری است عادّی و توأم با تجربة عشق و محبّت خانوادگی؛

14. افراد خانواده صادقانه با هم صحبت می‌کنند؛

15. با علاقه به سخنان هم گوش می‌دهند؛

16. با هم رو راست و صادق هستند؛

17. به راحتی علاقة خود را به هم نشان می‌دهند؛

18. به راحتی و آزادانه با یکدیگر درد دل می‌کنند؛

19. این حق را دارند که دربارة هر موضوعی، مثل ناکامی‌ها، ترس‌ها، صدمه‌هایی که دیده‌اند، خشم خود، انتقاد از دیگری، خوشی‌ها یا کامیابی‌ها با یکدیگر سخن بگویند؛

20. افراد خانواده برای کارهای خود، برنامه‌ریزی می‌کنند؛

21. در اجرای برنامه‌ها اگر مشکلی پیش آمد، به سادگی خود را با آن تطبیق می‌دهند و در نتیجه قادر هستند بدون تجربة احساس ترس یا واهمه، بیشتر مشکلات زندگی خود را حلّ و فصل کنند؛

22. در این خانواده، زندگی آدمی و احساسات بشری، بیش از هر عامل دیگری مورد توجّه و احترام است؛

23. در خانواده، پدر و مادر، خود را مدیر و رهبر خانواده می‌دانند و نه رئیس یا ارباب؛

24. می‌دانند که در موقعیت‌های مختلف چگونه به فرزندان خود بیاموزند تا به مرحلة یک انسان واقعی بودن نزدیک شوند؛

25. اعضای خانواده دربارة اشتباهات خود در قضاوت رفتار، بروز هیجان‌ها و... به همان سهولتی با یکدیگر سخن می‌گویند که در مورد کردار و گفتار صحیح خود اظهار نظر می‌کنند؛

26. رفتار اولیای خانواده با آنچه به فرزندان خود می‌گویند یا توصیه می‌کنند، مطابقت دارد و در این راه، از خود صداقت بسیار نشان می‌دهند؛

27. پدر و مادر خانواده مانند هر مدیر موفّق، نسبت به زمان، حسّاس هستند و مترصّد آن می‌باشند تا از هر فرصت مناسب برای سخن گفتن و تعامل با فرزندان خود، استفاده کنند؛

28. اگر یکی از افراد خانواده مرتکب اشتباهی شد و نادانسته خسارتی ایجاد نمود، پدر و مادر و بزرگترها در کنار او قرار می‌گیرند تا از او حمایت کنند. این رفتار باعث خواهد شد تا فرزند بی‌دقّت، بر احساس ترس یا گناه خود فائق آید و از فرصت آموزشی که پدر و مادر برای او فراهم کرده‌اند، بیشترین بهره را بگیرد؛

29. اولیای خانواده می‌دانند که فرزندان عمداً بدی نمی‌کنند. به همین دلیل اگر متوجّه شوند که فرزند آنان در زمینه‌ای خرابکاری کرده است، به این نتیجه می‌رسند که یا سوءتفاهمی در کار بوده یا احساس فردی و احترام به خویشتن در فرزند آنان کاهش پیدا کرده است و باید برای این مشکل راه حلّی پیدا کنند؛

30. اولیای خانواده می‌دانند هنگامی فرزند آنان برای یادگیری آمادگی بیشتری خواهد داشت که خود را با ارزش بداند و احساس کند که دیگران نیز برای او ارزش قائل هستند؛

31. اولیای خانواده می‌دانند که اگرچه با شرمنده کردن و تنبیه بدنی فرزندان می‌توان رفتار آنان را تغییر داد، امّا این آگاهی را نیز دارند که آثار این تنبیه‌ها در ذهن آنان باقی می‌ماند و به سادگی و به سرعت قابل ترمیم نمی‌باشد؛

32. پدر و مادر خانواده آموزش فرزند خود را با گوش دادن، حس کردن، فهمیدن و در نظرگرفتن زمان و دورة خاصّ رشد او آغاز می‌کنند؛

33. پدر و مادر خانواده می‌دانند که در زندگی هر شخصی، مشکلاتی پیش خواهد آمد و اجتناب از همة مشکلات زندگی امکان‌ناپذیر نیست؛ لذا گوش به زنگ هستند که برای هر مشکل تازه، راه حلّی پیدا کنند و به فرزندان خود نیز می‌آموزند تا چگونه در حلّ مشکلات، از خلّاقیت و نوآوری بهره‌بگیرند؛

34. اولیای خانواده می‌دانند که تغییر و تحوّل، از ویژگی‌های زندگی است. آنها می‌پذیرند که فرزندانشان به سرعت، مراحل مختلف رشد را طی می‌کنند و هیچگاه نباید سدّ راه رشد و تغییر فرزندان خود شوند.

منبع: نشریة خانوادة خوشبخت، شمارة 4، صص 53-48.