طبابت کار خداوند است

رضا ابراهیمی

اشاره‌ای کوتاه بر مطلب شمارة قبل:

همان‌گونه که در مطلب شمارة قبل عنوان شد طبابت، کار خداوند است، قدمت طبّ اسلامی به تأیید تمامی حکمای این طبّ، به درازای عمر انسان و حتّی به تعبیر بهتر، به درازای عمر زمین است. برخی از نام‌آورترین دانشمندان، حکما و محقّقان بزرگ در این علم بر این باورند که علم طبّ، مبدأ الهی دارد و متّکی بر وحی است. محمّدبن محمّدبن نعمان عکبری بغدادی، ملقّب به شیخ مفید(ره) می‌فرماید: طبّ دانشی است درست که آگاهی از آن، امری ثابت و راه دسترسی به آن وحی است.

آگاهان به این دانش، آن را تنها از طریق پیامبران بهره گرفته‌اند و با استفاده از سمع (ادّلة نقلی)، با هدف درمان و نیز برای فراگیری آن کوشیده‌اند در واقع آگاهی از این علم، نعمتی از جانب خداوندی است که برهمة نهفته‌ها آگاه است.

سیّد بن طاووس نقل کرده است: خداوند آدم را از بهشت فرو آورد و او را از آگاهی به همه چیز برخوردار ساخت. طبابت از جمله چیزهایی بود که خداوند وی را از آن آگاه کرد.

«قرآن کریم»، از ابراهیمِ خلیل(ع) نقل می‌کند که فرمود:

«وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ؛

و چون بیمار شوم، او (خداوند) شفایم می‌دهد.»

این سخن بدین معناست که طبابت، کار خداوند متعال است و طبیب واقعی اوست. خداوند است که خواصّ درمانی را در داروها نهاد و در نظام آفرینش، برای هر دردی، دارویی آفرید و به انسان، استعداد شناخت دردها و داروها و چگونگی درمان آنها را عنایت کرد و بدین‌سان، خود را مظهر نام‌های «طبیب» و «شافی» قرار داد؛ چنان‌که پیامبران الهی(ص) نیز برای درمان بیماری‌های جان، مَظهر این نام‌های مقدّس هستند.

بنابراین از نگاه اسلام، طبیب و دارو، خواه برای روح (جان و روان) و خواه برای تن (بدن و جسم)، تنها نقش یک واسطه را در نظام حکیمانة آفرینش ایفا می‌کنند و درمان‌کننده، فقط خداوند متعال است.

آیات قرآن، پزشكی و طبابت

قرآن كریم، كتاب انسان‌سازی است و هدف آن، هدایت انسان به سوی

كمال و برآوردن نیازهای بشر در این مسیر است. این هدف، عمدتاً در چند محور، از جمله: اعتقادات، اخلاق و احكام، پی‌ریزی شده است؛ بنابراین، قرآن، كتاب كیهان‌شناسی، زیست شناسی، طبابت و... نیست؛ بلكه شأنش بالاتر از این معنا است و اگر دیده می‌شود كه گاه از مسائل علمی نیز در قرآن ذكری به میان آمده، به دلیل مسائل دیگر است.

در مورد طبابت باید دانست كه معالجه، به وسیلة پزشك انجام می‌گیرد؛ ولی شفا با خدا است. چه بسا معالجه صورت پذیرد؛ ولی شفایی در كار نباشد. شفا، گاهی از راه معمول آن؛ یعنی معالجة پزشك و خوردن دارو و گاهی از راه‌های دیگر به دست می‌آید؛ به عبارت دیگر، خدا شفا را گاه در عوامل طبیعی و گاه در معنویات و عوامل غیرطبیعی قرار می‌دهد.

قرآن نیز می‌تواند عاملی معنوی برای شفای امراض جسمی باشد. در این مورد، هم خود قرآن اشاره دارد و هم از اهل بیت(ع) روایات و احادیث متعدّدی به دست ما رسیده كه در بیماری‌های جسمی به قرآن پناه می‌بردند یا بیماران را به قرآن ارجاع و پناه می‌دادند و شفای امراض را در آن جست‌وجو می‌كردند.

در اینجا دو نمونه از این روایات را می‌آوریم:

1. در كتاب «طبّ الائمّه» از امام محمّدباقر(ع)نقل شده است كه فرمودند:

«كسی را كه سورة «حمد» و «توحید» درمان نكند، هیچ چیز دیگری درمان نخواهد نمود. هر دردی را این دو سوره درمان می‌كنند.»

2. همچنین در كتاب «مكارم الاخلاق» از امام جعفر صادق(ع) نقل شده است كه حضرت فرمودند:

«لَو قُرِأَتِ الحَمدُ عَلی مَیّت سَبعِینَ مَّرةً ثُمَّ رُدَّت فِیه الرُّوحُ ما كانَ عَجَباً؛

اگر پس از قرائت هفتاد بار سورة «حمد» بر مرده‌ای، زنده گردد، تعجّبی نیست.»

قرآن نیز به شفای معنوی و جسمانی بشر اشاره نموده است:

«یـاَیُّهَا النّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وشِفاءٌ لِما فِی الصُّدُورِ ...؛1

ای مردم! اندرزی از سوی پروردگارتان برای شما آمده است و درمانی برای آنچه در سینه‌هاست؛ (درمانی برای دل‌های شما) و هدایت و رحمتی است برای مؤمنان.»

«و نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرءَانِ ما هُوَ شِفاءٌ و رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنینَ و لایَزیدُ الظّالِمینَ إِلاّ خَساراً؛2

و از قرآن آنچه را شفا و رحمت برای مؤمنان است، نازل می‌كنیم؛ (در حالی‌كه) ستمكاران را جز خسارت نمی‌افزاید.»

جایگاه طبّ در احکام و قوانین اسلام

فلسفة احکام و قوانین اسلامی، تکامل مادّی و معنوی جامعة انسانی است. از نگاه اسلام بزرگترین نعمت الهی، سلامت جسم و بزرگتر از آن، سلامت جان است. همچنین خطرناک‌ترین بلاها، بیماری جسم و خطرناک‌تر از آن، بیماری جان است. متن سخن امیرالمؤمنین امام علی(ع) در این‌باره چنین است:

«إنَ مِنَ البَلاءِ الفاقَةَ، و أشَدُ مِن ذلِکَ مَرَضُ البَدَنِ، و أشَدُ مِن ذلِکَ مَرَضُ القَلبِ، و إنَ مِنَ النِعَمِ سِعَةَ المالِ، و أفضَلُ مِن ذلِکَ صِحَةُ البَدَنِ، و أفضَلُ مِن ذلِکَ تَقوَی القُلوبِ؛

یکی از گرفتاری‌ها تنگدستی است. سخت‌تر از آن، ناتندرستی است و سخت‌تر از آن هم بیماری دل و یکی از نعمت‌ها توانمندی مالی است و برتر از آن، تندرستی است و بهتر از آن نیز تقوای دل‌ها.»

مسئله این است که اگر بیماری، خطرناک‌ترین بلا و سلامت، بزرگترین نعمت است، اسلام که تکامل و سعادت انسان را هدف خود قرار داده، برای مبارزه با بیماری‌ها و تأمین سلامت جامعه چه برنامه‌ای دارد؟ و به دیگر سخن، طبّ در احکام و قوانین اسلامی چه جایگاهی دارد؟

پیش از این، اشاره‌ای مختصر و گذرا به قرآن کریم و برخی از آیات داشتیم؛ امّا اکنون برآنیم تا مختصری به جایگاه طبّ در احکام و مقرّرات دین مبین اسلام بپردازیم.

جایگاه طبّ پیشگیری در اسلام

بررسی متون اسلامی به روشنی نشان می‌دهد که یکی از اهداف اصلی و حکمت‌های مهمّ احکام و مقرّرات اسلامی «طبّ پیشگیرانه» از طریق پیشگیری از بیماری‌ها و تأمین سلامت انسان است. خداوند متعال، تصریح می‌کند که قرآن و برنامه‌های نورانی و حیات‌بخش آن، جامعة بشر را به راه‌های تأمین سلامت، رهنمون می‌کند:

«يَهْدي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلام‏؛3

خداوند، هر که را از خشنودی او پیروی کند، به وسیلة آن (کتاب) به راه‌های سلامت، رهنمون می‌شود.»

خداوند متعال به عنوان خالق بشر و کلّ کائنات و عالم، به مسائل مختلف حیات و جهان در قرآن کریم نیک و بدها، پاک و ناپاک‌ها و مطلوب و نامطلوب‌هایی را که تأمین یا تهدید کنندة سلامت جسم و جان انسان است، با رهنمودهایی مشخّص نموده است. با بیان مفاهیمی، مثل حلال و حرام و طیّب و خبیث، انسان را از برخورداری از غذاهای معیّن، مجاز و آزاد گذاشته و از مصرف موادّ غذایی مشخّص دیگر نهی کرده است؛ چیزهای پاکیزه‌ای را که طبع انسان سالم آنها را بپذیرد و بلع و هضم و جذب و دفعش مناسب و در جهت سلامت انسان باشد، تجویز و چیزهایی را که طبع سالم انسان از آن متنفّر و استفاده از آن، برایش مضر یا مشمئزکننده باشد، منع کرده است.

با گذشت 14 قرن از این مرزبندی قرآن، اگر اندیشمندانه و با انصاف، حکمت‌های این حلال و حرام‌های الهی را بررسی کنیم، می‌بینیم که تمام این دستورات، توجیه علمی داشته که می‌توان در بررسی علمی این دستورات قرآن، به برخی از آن حکمت‌ها دست یافت.

قرآن در مورد تغذیه، از جهتی، انسان را به خوردن غذاهای پاکیزه (‌طیّب) توصیه می‌کند و به کیفیت استفاده از آن هم عنایت دارد و از طرفی، از خوردن غذاهای غیربهداشتی (خبیث) منع می‌کند که این دستورات را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

1. دستور به اعتدال در غذا خوردن؛

2. ممنوعیت چیزهای ناپسند (تحریم خبائث)؛

3. سفارش در مورد چیزهای پاک و پاکیزه (توصیه به طیّبات).

اوّل: قاعدة اعتدال در غذا خوردن

قرآن یک قاعده و چارچوب کلّی و اساسی برای تغذیه ارائه می‌دهد و می‌فرماید:

«كُلُوا وَ اشرَبُوا وَ لـا تُسرِفُوا؛4

بخورید و بیاشامید؛ ولی اسراف نکنید.»

حضرت امیرالمؤمنین، امام علی(ع) در خصوص این آیه می‌فرمایند: «در قرآن آیه‌ای است که جامع تمام طبّ است.» و اشاره به آیة فوق می‌کنند.

اسراف کلمة جامعی است که هرگونه زیاده‌روی در کمّیت و کیفیت و بیهوده‌گرایی و اتلاف و مانند آن را شامل می‌شود. اسراف مصادیق گوناگونی دارد؛ مانند زیاد خوردن و آشامیدن، فرو دادن سریع غذا بدون جویدن کامل، زیاده‌روی در خوردن یک نوع غذا و تجاوز از خوردن خوراکی‌های حلال و روی آوردن به حرام.

پیامدهای اسراف در غذا

صاحب‌نظران برای اسراف در تغذیه، ضررهایی را بر شمرده‌اند که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. سوءهاضمه، فراخ شدن معده و بزرگی شکم؛

2. پیچ خوردن معده؛

3. حملة حُنّاق سینه یا سوزش قلب؛

4. دچار شدن به وبا، تیفوئید و... ؛

5. چاقی که خود یک بیماری خطرناک است؛

6. پوسیدگی دندان؛

7. بالا رفتن غلظت خون (تصلّب شرائین)؛

8. بیماری‌های مفصلی و سنگ کلیه (اسراف در خوردن یک نوع غذا)؛

9. آثار روانی، مثل کودنی، تنبلی و افزایش شهوت جنسی.

دوم: ممنوع کردن چیزهای ناپسند (خبائث)

پس از بررسی آیاتی که غذاهای مضر را «خبائث» نامیده، این نکته روشن می‌گردد که هر چه را خداوند تحریم فرموده، یکی از حکمت‌هایش برای پیشگیری از زیان مترتّب بر آن بوده است و نیز روشن می‌گردد که به رغم تمام پیشرفت‌های علمی، باز انسان نیازمند هدایت از جانب کسی می‌باشد که علم او مافوق تمام دستاوردهای بشری است. قرآن کریم در برخی آیات، به صورت کلّی می‌فرماید:

«وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ؛5

و برایشان [خوارکی‌های] پاکیزه را حلال می‌شمرد و پلیدی‌ها را بر آنان حرام می‌کند.»

خبائث به چیزهایی گفته می‌شود که پلید است؛ یعنی امور پست و فاسد و متعفّن؛ به طوری که طبع انسان آنها را نمی‌پسندد. قرآن کریم در برخی آیات، به طور مشخّص از خوردن برخی غذاها منع می‌کند

و می‌فرماید:

«حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِیرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَیْرِ اللهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ....؛6

گوشت مردار، خون، گوشت خوک، آنچه به غیر نام خدا ذبح شده، حیوان خفه شده و... بر شما حرام شده است.»

صاحب‌نظران در بررسی حکمت این‌گونه غذاها به نتایجی رسیده‌اند که برخی از آنها را یادآور می‌شویم:

1. مردار:

در اصطلاح فقهی، مردار به جانوری اطلاق می‌شود که از طریق ذبح شرعی، جان از تنش جدا نشده باشد. برای ذبح شرعی نیز حکمت‌هایی بیان شده که خود نیز دارای تأثیراتی بهداشتی است و آن اینکه چون خون پس از مرگ جانور به محلّ مناسبی برای رشد میکروب‌ها تبدیل خواهد شد، ذبح شرعی با بریده شدن رگ‌ها و شریان‌های بزرگ گردن، باعث خروج تمام خون بدن حیوان خواهد شد و دست و پا زدن حیوان ذبح شده نیز به این امر کمک خواهد کرد. ممنوعیت خوردن گوشت مردار، در سوره‌های «انعام»، «نحل»، «بقره» و «مائده» با الفاظ مختلف تکرار شده که علّت آن، خطرات جسمی و روحی استفاده از آن و آلودگی مردم آن روزگار به این مسئله است. در روایات نیز به برخی از مضرّات استفاده از گوشت مردار اشاره شده است؛ به عنوان مثال از امام صادق(ع) حکایت شده:

«هیچ‌کس مردار نمی‌خورد؛ مگر اینکه بدنش ضعیف و رنجور می‌شود، نیروی او را می‌کاهد و نسل او را قطع می‌کند و آن‌کس که به این کار ادامه دهد، با مرگ ناگهانی (مثل سکته) از دنیا می‌رود.»

ضررهای دیگری برای خوردن گوشت مردار در روایات برشمرده‌اند که عبارتند از: بدبویی بدن، ایجاد صفراء، بد اخلاقی، عصبانیت، قساوت قلب و از بین رفتن مهر و عطوفت، منجمد شدن خون و غیره.

از این روایات روشن می‌گردد علاوه بر اینکه استفاده از مردار، ضررهای جسمی دارد، دارای ضررهای روانی و اخلاقی هم می‌باشد و در روایت حکایت شده به قدری گوشت مردار مهر و محبّت را می‌برد که شخص، حتّی از کشتن فرزند و پدر خویش ایمنی نخواهد داشت.

در تفاسیر آمده است:

دستگاه گوارش نمی‌تواند از مردار، خون سالم و زنده بسازد. به علاوه مردار، کانونی است از انواع میکروب‌ها.

و ضررهای دیگری که صاحب نظران و پزشکان در کتب خویش به آن اشاره کرده‌اند.

2. خون:

حرمت خوردن خون در چهار سورة قرآن کریم با الفاظ مختلف تکرار شده است:

«إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ...»7

موضوع خوردن خون در میان اقوام و ملل جهان، سابقه‌ای طولانی داشته است و در دوران جاهلیّت هم از آن استفاده می‌کردند.

متخصّصان علوم پزشکی و غذایی، اسرار علمی و فلسفه‌های مختلفی

در مورد حرام بودن خوردن خون برشمرده‌اند و برخی گفته‌اند: خون، محیط مناسبی برای رشد انواع میکروب‌ها است و در آزمایشگاه‌های طبّی، از خون برای کشت انواع باکتری‌ها به منظور مطالعة آنها استفاده می‌کنند و خون در معده بسیار سخت هضم می‌گردد.

در روایات نیز به برخی از ضررهای آن اشاراتی شده است؛ از جمله از امام صادق(ع) روایت شده که فرمودند:

«خوردن خون سبب قساوت قلب و رفتن مهر و عاطفه و موجب تعفّن بدن و تغییر رنگ چهره می‌شود.»

همة این موارد، نشان می‌دهد که تمدّن فعلی بشر تا چه حد مرهون زحمات انبیاء است.

3. گوشت خوک:

این حیوان از نظر اسلام، در لیست غذاهای ممنوع قرار گرفته است.

«إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِیرِ...»8 مصرف گوشت خوک، هم ضررهای جسمی دارد و هم ضررهای معنوی و اخلاقی؛ مانند اینکه خوک غیرت ناموسی ندارد و جفت خود را در معرض استفادة خوک‌های نر دیگر قرار می‌دهد و لذّت می‌برد و این خوی بی‌غیرتی در گوشتش تأثیراتی دارد. پس تغذیه از این گوشت، باعث انتقال این صفت رذیله به انسان می‌گردد.

بیماری‌هایی که توسط مصرف گوشت خوک به انسان منتقل می‌گردد، به طور خلاصه عبارتند از:

الف. کرم کدوی خوک که موجب نارسائی‌هایی در دستگاه گوارش می‌گردد؛

ب. مرض لادردی که در مناطق مسیحی‌نشین زیاد یافت می‌گردد؛ امّا در میان مسلمانان یافت نمی‌شود؛

ج. تری‌شینوز که اثرش التهاب جدارة امعاء، پیدایش جوش‌ها و دمل‌های پراکنده در تمام بدن و... می‌گردد؛

د. بیماری «بوتولیسم» که بر اثر ثقیل الهضم بودن گوشت خوک ایجاد می‌گردد.

گوشت خوک در بیماری‌هایی، مثل اسهال خونی، یرقان عفونی، اسهال آسیبی، بیماری شبه باد سرخ و تصلّب شرائین و دردهای مفصلی و مسمومیت‌ها مؤثّر است.

خوک از خوردن چیزهای پلید و کثافت حتّی مدفوع خود باک ندارد و لذا معده‌اش لانة انواع میکروب‌ها و امراض می‌باشد.

4. ممنوعیت نوشیدن شراب (خمر):

خدای متعال در قرآن کریم، در چهار مرحله با مسئلة شراب برخورد می‌کند که ابتدا قرآن مسلمانان را برای پذیرش این حکم آماده می‌کند و به تدریج اجتماع مسلمانان آن روز را از این خوی پلید پاک می‌کند. قبل از ظهور اسلام، شراب خواری یک عادت بشری بود و در بین بسیاری از ملّت‌ها، شراب یک غذای رسمی بود؛ البتّه هنوز هم شراب خواری در بسیاری از کشورهای غیرمسلمان رواج دارد. حرمت و نجاست شراب و مسکرات، از چند جهت قابل بررسی است و در روایات اهل بیت(ع) و سخنان متخصّصان علوم پزشکی مطالب مختلفی در مورد ضررهای معنوی، اجتماعی و بهداشتی آن گفته شده است که به طور خلاصه به آنها اشاره می‌کنیم:

الف. شراب عقل را زایل و از حوزة انسانیت خارج کرده و تبدیل به یک حیوان می‌کند؛ به گونه‌ای که ممکن است به هر کاری دست بزند؛ حتّی کشتن خانواده و فرزندان؛

ب. زخم معدة حاد که ممکن است منجر به مرگ شود؛

ج. اعتیاد مزمن به الکل، به دستگاه عصبی آسیب وارد می‌کند و منجر به بیماری‌های عصبی در زمینه‌های مختلف می‌شود؛

د. همچنین استفادة الکل، به دستگاه گوارش صدمه وارد کرده و باعث بیماری‌های گوارشی، مثل سرطان مری، التهاب حادّ معده و ... می‌گردد؛

هـ . نوشیدن الکل رابطة نزدیکی با بسیاری از بیماری‌های قلبی دارد؛ از جمله باعث ضعف ماهیچه‌های قلب و... می‌گردد؛

و. نوشیدن شراب باعث نارسائی‌های خونی، مثل کاهش آهن خون و کاهش اسید کولیک در خون و ... می‌شود؛

ز. مصرف الکل تأثیر زیادی روی فعّالیت‌های جنسی دارد؛ از جمله میل جنسی را افزایش می‌دهد؛ ولی توان انجام فعّالیت‌های جنسی را کم می‌کند و...

ح. الکل یکی از علل پنجگانة اصلی ابتلا به سرطان مغز است. همچنین استفاده از شراب و مشروبات الکلی، عوارض روحی و ذهنی بسیاری دارد که صاحب‌نظران و پزشکان در مورد ضررهای آن، به طور مفصّل در کتاب‌های مختلف به آن پرداخته‌اند.

امام سجّاد(ع) فرمودند:

«حقّ شکم آن است که آن را ظرف حرام نسازی.»

امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

«ترک یک لقمة حرام در پیش خدای تعالی، دوست داشتنی‏تر از دو هزار رکعت نماز مستحبّی است.»

و از امام(ع) است:

«رد کردن یک دانة حرام، نزد خدا با هفتاد حج پذیرفته شده برابری می‏کند.»

رسول خدا(ص) فرمودند:

«کسی که لقمة حرام بخورد، تا چهل روز، نه نمازش قبول می‌شود و نه دعایش مستجاب می‌گردد و تمامی گوشت‌های بدنش با حرام رشد می‌کند. پس آتش بر او اولویت دارد و اگر یک لقمه هم بخورد، گوشتش با حرام رشد می‌کند.»

سپس فرمودند:

«کسی که زبان و قلبش را پاک کند و فرج خویش را از حرام نگاه دارد، بهشت بر او واجب می‌شود.»

و فرمودند:

«هر که لقمة حلال بخورد و عمل به سنّت کند و مردم از آزار او در امان باشند، وارد بهشت می‏شود.»

سوم: توصیه به غذاهای حلال و پاک (طیّب)

قرآن کریم توجّه خود را فقط معطوف به تحریم خبائث ننموده؛ بلکه مردم را نیز به سوی غذاهایی که برایشان مفید بوده و سلامتی آنها را تأمین می‌کند راهنمایی کرده است و در این راستا می‌فرماید:

«یَسْأَلُونَکَ مَاذَاأُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبَاتُ؛9

از تو می‌پرسند: چه چیزهایی برای ایشان حلال شده است؟ بگو: (همة) پاکیزه‌ها برای شما حلال گردیده است.»

البتّه معنای کلمة طیّب در منفعت و ارزش غذایی محدود نمی‌گردد؛ بلکه فراتر از آن است و فواید روانی غذا را نیز در بر می‌گیرد. برای اینکه غذایی طیّب باشد، باید حلال هم باشد:

«وَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلاَلاً طَیِّباً؛10

زیرا هنگامی که شخص از دسترنج خود غذا می‌خورد، ضمن دستیابی به یک لذّت و نشئة خاص، احساس سعادت و بزرگی نیز به وی دست می‌دهد.

انواع طیّبات از دیدگاه قرآن

1. گوشت چهارپایان:11

شکّی نیست که اگر گوشت را از رژیم غذایی انسان حذف کنیم، قادر به ادامة یک زندگی بهداشتی و طبیعی نخواهد بود؛ زیرا گوشت از هر غذای دیگری بیشتر پروتئین دارد. کمبود پروتئین بدن در درازمدّت، باعث اختلال در رشد طبیعی بدن، ضعف عضلات،کم‌خونی، کودنی و کم عقلی و... می‌گردد.

2. صید دریا:

قرآن کریم می‌فرماید:

«وَهُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُوا مِنْهُ لَحْماً طَرِیّاً؛12

و او کسی است که دریا را رام ساخت تا از آن، گوشت تازه بخورید.»

نعمت‌های دریا شگفت‌انگیز و بی‌شمارند که از جملة آن ماهی را می‌توان نام برد. گوشت ماهی دارای پروتئین زیادی با کیفیت خوب است و مقدار زیادی ویتامین دارد؛ از جمله ویتامین A و ویتامین D‌ که ویتامین A ضدّ شب‌کوری و برای رشد بافت‌های پوست ضروری است و ویتامین D برای رشد و نموّ استخوان بسیار مفید است. ماهی حاوی کلسیم است و دیگر امتیاز ماهی و کلّاً محصولات غذایی دریایی، غنی بودن آنها از نظر یُد است که عنصری ضروری و مورد نیاز برای غدّة تیروئید می‌باشد.

3. شیر چهارپایان:13

شیر به تنهایی غذایی است خالص، خوش‌طعم و کامل که خداوند به انسان‌ها ارزانی داشته و نعمتی است که باید همیشه شکرگزار خالق آن بود. شیر مملوّ از کلسیم است. کلسیم، نمک مخصوصی است که برای استحکام استخوان‌های بدن، ناخن‌ها و موها نقش حیاتی دارد. بدون کلسیم، استخوان‌ها سست می‌شوند، دندان‌ها می‌پوسند، ناخن‌ها می‌شکنند و مو‌ها می‌ریزند.

4. زیتون:14

زیتون یک مادّة غذایی بسیار ارزشمند است که مقدار زیادی چربی، پروتئین، کلسیم، آهن و فسفات را در خود دارد و همچنین از نظر ویتامین‌های A و D و B یک کمپلکس بسیار غنی است؛ همچنین قرآن با قسم خوردن به این میوه (والتّین و الزّیتون) توجّه و حسّ کنجکاوی بشر را به این میوه جلب کرده و صاحب‌نظران، فواید بسیار فراوانی را برای این میوه برشمرده‌اند.

5. خرما:15

درصد بسیاری از ترکیبات خرما را موادّ قندی تشکیل می‌دهند و از این نظر، غنی‌تر از سایر میوه‌هاست. همچنین خرما بر هضم غذا مؤثّر است و خاصّیت ضدّ گرسنگی دارد و مناطقی که از خرما بیشتر مصرف می‌کنند، کمتر مبتلا به سرطان می‌شوند. خرما برای جوش و غرور جوانی مفید است. بیماران دیابت به جای قند می‌توانند از خرما استفاده کنند. متخصّصان، فواید بسیاری برای خرما برشمرده‌اند که به ذکر همین مقدار اکتفا می‌کنیم. در روایات نیز اشاراتی به خواصّ پراهمّیت خرما شده است.

6. انجیر:16

خداوند از یک طرف به انجیر قسم یاد کرده و از طرف دیگر بحث قوام انسان را مطرح می‌کند. پس بین انجیر و قوام انسان ارتباط وجود دارد

«وَ التّین... لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ في‏ أَحْسَنِ تَقْويم‏» که دانشمندان بعد از تحقیقات در انجیر، به این نتیجه رسیده‌اند که این میوه، تأثیر مستقیم در قوام و قدرت انسان و سلامتی بدن دارد و فواید دیگری نیز برای انجیر برشمرده‌اند. در روایات اهل‌بیت(ع‌) نیز فواید فراوانی برای انجیر حکایت شده است.

7. عسل:

قرآن عسل را مایة شفا معرفی می‌کند و می‌فرماید:

«یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ؛17

از شکم‏هایشان نوشیدنی (= عسل) بیرون می‌آید که رنگ‏هایش متفاوت (و) در آن، برای مردم درمانی است.»

بسیاری از صاحب‌نظران، مفسّران و پزشکان در مورد اهمّیت غذایی و دارویی (شفا بخش) عسل سخن و به قرآن آفرین گفته‌اند که آن را «شفا» خوانده است. اینک به طور خلاصه اشاراتی به خواصّ می‌کنیم:

الف. عسل دارای بیش از 70 مادّة مختلف بوده که برای بدن بسیار مفید است؛‌

ب. عسل خاصّیت ضدّ میکروبی و ضدّ عفونی دارد و میکروب‌ها قادر به حیات در عسل نیستند؛

ج. عسل برای کودکان، هم یک مادّة غذایی و هم یک داروی ارزشمند است؛

د. عسل در پیشگیری از عوارض تابش انواع اشعه و سرطان نقش بسزایی دارد.

کاربرد درمانی عسل:

1. عسل در درمان بیماری‌های پوستی، به ویژه جوش‌های چرکی و زخم‌های کهنه و عفونی مؤثّر است؛

2. عسل تأثیرات نیکویی بر بیماری‌های گوارشی دارد؛

3. عسل در درمان بیماری‌های تنفّسی، مثل بیماری سل، سیاه سرفه و التهاب ریه نقش مؤثّر دارد؛

4. عسل از قدیم الایّام در درمان بیماری‌های چشم به کار برده می‌شد. همچنین در بیماری‌های زنان و زایمان و بیماری‌های گوش، حلق و بینی و بیماری‌های قلبی و کلیه و دستگاه عصبی مؤثّر است که صاحب‌نظران به طور مفصّل به تشریح آنها پرداخته‌اند.

حضرت امام جعفر صادق(ع) فرمودند:

«خداوند تبارک و تعالی این اشیاء را بر بندگان حرام نکرد و غیر آنها را حلال قرار نداد تا ایشان را به آنچه حلال کرده، راغب و از آنچه حرام فرموده، بی‏میل نموده باشد؛ بلکه پس از آفرینش مخلوقات، آنچه را که ابدان ایشان به آن قائم و در راستای مصلحت و خیر آنها است، به آنها تعلیم فرمود و پس از آن، تفهیمشان نمود که این سنخ از اشیاء بر ایشان مباح و حلال است و نیز آنچه را به ضرر ابدانشان هست، به آنها هشدار داد و اعلام فرمود که این قبیل از اشیاء بر آنها حرام است.»

بنابراین:

1. قرآن چیزهایی را که طبع سالم انسان از آن متنفّر و استفاده از آن برای او ناراحتی و بیماری‌های جسمی و روحی ایجاد می‌نماید، حرام کرده است؛

2. علّت و فلسفة حرمت برخی از امور، برای بشر با توجّه به پیشرفت علم، روشن شده است و ممکن است علّت حرمت این‌گونه غذاها منحصر به این امور نباشد و علّت‌های دیگری هم در حرمت این غذا دخیل باشد که هنوز بشر پی به آن نبرده است؛

3. ممکن است در آینده حکم و اسرار و علل بهتری از آنچه تا حال کشف شده برای بشر آشکار گردد؛ زیرا علم بشر خیلی محدود و به تصدیق دانشمندان این عصر، نسبت معلومات بشر به مجهولات او اندک است و هر چه معلومات تازه برای بشر پیدا می‌شود، مجهولات او زیادتر می‌گردد؛

4. فلسفه و علّت برخی از احکام و قوانین اسلام هنوز روشن نشده است که به این موارد، احکام تعبّدی می‌گویند و لازم است هر مسلمانی بدانها عمل کند که مسلّماً عقل و علم آنها را می‌پذیرد و ممکن است در آینده، حکمت‌های آنها برای ما روشن شود؛ چرا که این قوانین از طرف خدای حکیم وضع شده است.

امام رضا(ع) دربارة حکمت مقرّرات الهی که بر انسان حلال یا حرام شده است، می‌فرمایند:

«إِنَّا وَجَدْنَا كُلَّ مَا أَحَلَّ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى فَفِيهِ صَلَاحُ الْعِبَادِ وَ بَقَاؤُهُمْ وَ لَهُمْ‏ إِلَيْهِ‏ الْحَاجَةُ الَّتِي‏ لَا يَسْتَغْنُونَ عَنْهَا وَ وَجَدْنَا الْمُحَرَّمَ مِنَ الْاشْيَاءِ لَا حَاجَةَ بِالْعِبَادِ إِلَيْهِ وَ وَجَدْنَاهُ مُفْسِداً دَاعِياً الْفَنَاءَ وَ الْهَلَاك‏؛

ما می‌بینیم هر آنچه که خداوند تبارک و تعالی حلال کرده، در آن، صلاح و بقای بندگان است و بدان نیازی گریزناپذیر دارند و می‌بینیم همة آنچه که حرام شده است، بندگان بدان نیازی ندارند و می‌بینیم که همه موجب تباهی و زمینة نابودی‌اند.»

در این سخن، امام تصریح می‌فرمایند که آنچه در مقرّرات الهی در زمینه‌های مختلف، مانند خوردن، آشامیدن، ازدواج و... حلال شمرده شده، اموری است که مردم برای تأمین سلامت، رفاه و آسایش خود بدان نیاز دارند و مصالح زندگی و بقای آنها وابسته به آن است و به عکس، آنچه تحریم شده، اموری است که مورد نیاز مردم نیست؛ بلکه به زیان سلامت و آسایش آنان و موجب هلاکت آنهاست.

و بدین سان، انسان می‌تواند با پیوند با خدا و برنامه‌هایی که او برای زندگی بشر ارائه کرده، به بزرگترین نعمت‌های الهی دست یابد و نه تنها آخرت، سلامت، سعادت و خوشبختی دنیای خود را نیز تأمین کند:

«مَن کَانَ یُرِیدُ ثَوَابَ الدُنْیَا فَعِندَ اللَهِ ثَوَابُ الدُنْیَا وَالْاخِرَةِ؛18

هرکس پاداش دنیا می‌خواهد، (بداندکه) پاداش دنیا و آخرت، نزد خداست.»

پی‌نوشت‌ها:

منابع: