دل عاشق را زبانی سرخ می‌باید!

يادوارة اوّلين شاعران و ذاکران اهل بيت(ع)

بخشو

جهانبخش کردي‌زاده، مشهور به بخشو (1315 ه‍ .ش. بوشهر - 1356ه‍ .ش. شيراز)، مشهورترين نوحه‌خوان بوشهري در دورة معاصر است. بخشو با تشويق و آموزش سيّدعلي مهيمنيان، مدّاح و نوحه‌سرا، به عرصة مدّاحي وارد شد و کار خود را از پانزده سالگي با نوحه‌‌خواني در «مسجد تنگک» در جنوب شهر «بوشهر» آغاز کرد. او فنون مدّاحي را علاوه بر مهيمنيان، نزد محمّد شريفيان و غلامرضا اصلاح‌پذير نيز آموخت. صداي خاص، تسلّط بالا و جدّيت بخشو در نوحه‌خواني، در مدّتي کوتاه، نام او را به عنوان نمايندة شاخص مدّاحي بوشهري مطرح کرد و شهرت او را به استان‌هاي «خوزستان» و «فارس» نيز کشاند. نوحه‌خواني در «مسسجد دهدشتي»، از مساجد مهمّ بوشهر، در شهرت‌يافتن بخشو تأثير زيادي داشت.

بخشو علاوه بر نوحه‌خواني و مرثيه‌هاي سنّتي بوشهر، در شروه‌خواني، چاووش‌خواني، مناجات‌خواني، صبحدم‌خواني، بيت‌خواني، جنگ‌نامه‌خواني، مصيبت‌خواني و خيّام‌خواني نيز از تبحّر خاصّي برخوردار بود و سبک ويژه‌اي در واحدخواني داشت. برخي از ملودي‌ها و سبک نوحه‌هاي او، الهام‌بخش ديگر نوحه‌خوانان جنوب و برخي آهنگ‌سازان موسيقي غير مذهبي بوده است. آخرين نوحه‌خواني بخشو در حرم امام رضا(ع) بود و پس از آن در بازگشت، بر اثر عارضة قلبي درگذشت.1

بيضا

ميرزا صادق متخلّص به بيضا (1268-1343 ه‍ .ق.، اردبيل)، از شاعران مشهور «اردبيل» در دورة قاجار است. از دورة کودکي و نوجواني او اطّلاعات چنداني در دست نيست. شغل او کلاه‌دوزي بوده و دکّاني هم در بازار اردبيل داشته است. در کنار اين شغل، به تجارت پوست برّه هم اشتغال داشت و از شهرهاي «بخارا»، «باکو»، «تهران» و «زنجان» پوست خريداري مي‌کرد و در «آذربايجان» مي‌فروخت. ظاهراً بسياري از اشعار او از بين رفته‌اند. اشعار باقيمانده، اغلب به زبان ترکي و در مدح و رثاي اهل بيت(ع) است. شهرت بيضا به مرثيه‌هاي عاشورايي اوست که هنوز هم در مجالس عزاداري در مناطق ترک‌نشين خوانده مي‌شود. مشهور است که بيضا اهل تحقيق در تفسير «قرآن»، «نهج البلاغه» و ميراث شعر فارسي و ترکي بوده است و با علوم اسلامي و مسائل فقهي نيز آشنايي داشته است. ديوان اشعار او با نام «کلام بيضاي اردبيلي» منتشر شده است. بيضا در «بقعة شيخ صفي الدّين اردبيلي» در اردبيل مدفون است.2

جودي

عبدالجواد خراساني متخلّص به جودي (1304 ه‍ .ق.) از شاعران و مرثيه‌سرايان شيعة دورة قاجار است. وي از اهالي «عنبران»، روستايي در منطقة «طرقبه» در سه کيلومتري «مشهد»، بود و در جواني به مشهد رفت و به قنّادي مشغول شد. با آنکه سواد خواندن و نوشتن کاملي نداشت، داراي طبع شاعري بود و بر مبناي علاقه و ارادتش به اهل بيت(ع)‌ اشعار بسياري در مدح، منقبت و رثاي آنان سرود.

ديوان جودي با حدود سه هزار بيت قصيده، مثنوي، مرثيه و نوحه‌هاي سينه‌زني، نخستين‌بار در سال 1299 ه‍ .ق. به دستور ناصرالدّين شاه و به همّت ميرزا سعيدخان مؤتمن الملک، نيابت توليت آستان قدس، در چاپخانة سنگي آستان قدس چاپ شد و پس از آن، بارها در «ايران» و «هندوستان» منتشر شده است. در بخشي از ديوان او، به نام «از مدينه تا مدينه» شرح کاملي از واقعة کربلا، از زمان حرکت کاروان امام حسين(ع) از «مدينه» تا بازگشت اسيران به آن شهر، به زبان شعر بيان شده است. اين شرح البتّه از نظر استناد تاريخي‌اش ارزش چنداني ندارد. ساده، روان و همه‌فهم بودن مرثيه‌هاي جودي، سبب اقبال بسيار روضه‌خوانان و مدّاحان از زمان خود وي تا امروز شده است. از نوحه‌هاي جودي، نوحة مشهور «او مي‌دويد و من مي‌دويدم» را مي‌توان نام برد.3

دعبل خزائي

ابوعلي يا ابوجعفر،‌دعبل بن علي بن رزين بن عثمان خزائي کوفي، (246 ه‍ .ق.، شوش - 148 ه‍ .ق. کوفه) شاعر، اديب، محدّث و عالم شيعه و از سرآمدان شعر عرب و مرثيه‌سرايان عاشوراست و نام اصلي‌اش محمّد يا حسن بوده و دعبل به معناي شتر پير، جل قورباغه يا هر چيز کهنه، لقبي است که دايه‌اش از روي هزل به او داده بود. دعبل دورة کودکي و نوجواني خود را در «کوفه» و «بصره» گذراند و در جواني، به «بغداد» رفت و به تحصيل علم پرداخت. شعر و ادب عربي را نزد

مسلم بن وليدبن انصاري (208 ه‍ .ق. - ؟) آموخت. خاندان دعبل از جمله پدر و عمويش شاعر بودند. دعبل نيز از جواني شعر مي‌سرود و بيشتر عمرش به شاعري و مدح يا هجو صاحب منصبان و امرا و رجال و دريافت صله در ازاي اشعار گذشت.

وي کتابي هم با موضوع شرح حال شاعران از دورة جاهلي تا روزگار معاصر خود، به نام «طبقات الشّعرا» يا «کتاب الشّعرا» نوشته بود که مفقود شده است. دعبل سفرهاي بسياري به کشورهاي آسيايي و آفريقايي داشت. چند سالي به دربار هارون الرّشيد فراخوانده و از جمله شعراي دربار شد؛ امّا اعتقاد به امامت شيعه او را از دربار بيرون آورد.

در ديوان اشعار وي، قصايد بسياري در مدح امامان شيعه(ع)، از جمله امام علي(ع)، امام حسين(ع) و امام رضا(ع) و نيز هجو خلفاي عبّاسي، از جمله هارون الرّشيد، مأمون و معتصم آمده است. او علاوه بر شعر، دستي هم در علوم حديث، کلام، تاريخ و لغت داشت و از صحابة امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و امام هادي(ع) محسوب مي‌شود.

در وصف او گفته‌اند در دفاع از خاندان امامت و نکوهش دشمنان، بي‌پروا بود و زبان تند و جسوري داشت و در پاسخ به تهديدات مي‌گفت: من 30 (در بعضي از اقوال 50) سال است چوبة دار خود را بر دوش گرفته‌ام؛ امّا کسي نيست که مرا بر آن آويزد.

دعبل در برخي قصايد و مراثي خود، از جمله قصيده‌هاي «تائيه»، «رائيه» و «دائيه»، مصائب اهل بيت(ع) در واقعة عاشورا را بيان کرده و صراحتاً مسبّبان آن واقعه را مورد حمله و طعن قرار مي‌دهد. اين مراثي، علاوه بر اظهار غم و سوگواري، داراي درون‌مايه‌هايي حماسي و مبارزاتي‌اند.

نوشته‌اند که دعبل، طبعي ظريف و زباني گزنده داشت و به کمترين بهانه‌اي، زبان به هجو مخالفانش مي‌گشود. به همين سبب، دشمنان بسياري داشت. پس از آنکه متوکّل عبّاسي دستور به تخريب قبر امام حسين(ع) داد، دعبل در هجو او يا در هجو مالک بن طوق تغلبي که از متنفّذان عرب و کارگزاران بني‌عبّاس بود، شعر سرود. سپس از بغداد به بصره گريخت. در آنجا، اسحاق بن عبّاس، والي بصره، دعبل را به زندان افکند و شکنجه داد. پس از رهايي از زندان، دعبل به «اهواز» گريخت و مالک بن طوق درصدد قتل وي برآمد و مزدوري را در ازاي 10 هزار درهم به تعقيب او فرستاد. نهايتاً در يکي از آبادي‌هاي «شوش»، به نام «طيّبه» دعبل به دست آن مزدور زخمي و مسموم شد و بر اثر همان زخم درگذشت. پيکرش را به شوش منتقل کردند و آنجا دفن نمودند. امروز قبر دعبل از جمله زيارتگاه‌هاي شهر شوش به شمار مي‌رود.4

سلطان الواعظين

سيّد محمّد شيرازي مشهور به سلطان الواعظين (1314 ه‍ .ق. تهران - 1391 ه‍ .ق.) از روحانيون و وعّاظ مشهور شيعة ايراني در دورة معاصر است. پدرش علي اکبر ملقّب به اشرف الواعظين، از وعّاظ «شيراز» و «تهران» بود که پس از جنبش مشروطه، به «کرمانشاه» رفت.

سلطان الواعظين دروس مقدّماتي علوم ديني را در «مدرسة پامنار» تهران فراگرفت و در دوازده سالگي همراه پدرش به «عراق» رفت. در «کربلا» به مدّت دو سال دروس سطح متوسطه را نزد اساتيدي، چون شهرستاني و فاضل مرندي خواند و به ايران بازگشت. پس از درگذشت پدرش در سال 1350 ه‍ .ق. به «قم» رفت و حدود پنج

سال در آن شهر اقامت گزيد و از محضر اساتيد حوزة علميّه، از جمله عبدالکريم حائري يزدي، سيّد محمّد حجّت، سيّد محمّدتقي خوانساري و محمّدعلي شاه‌آبادي بهره برد. سپس به تهران بازگشت و به تبليغ دين و منبر پرداخت. وي سفرهاي متعدّدي به کشورهاي مختلف، از جمله سوريه، «فلسطين»، «اردن»، «مصر» و هند داشت و در اين سفرها در کنار وعظ و تبليغ، به بحث و مناظره‌هاي عقيدتي با پيروان اديان و مذاهب ديگر مي‌پرداخت. از اين ميان، بيش از همه مناظرات وي با برخي علماي اهل سنّت در هند شهرت يافت.

مشهور است که در برخي جلسات مناظرة وي در «دهلي»، مهاتما گاندي، رهبر فقيد هند نيز حضور داشته است. مهم‌ترين مناظرات سلطان الواعظين، بين او و دو روحاني سنّي از شهر «کابل»، به نام‌هاي حافظ محمّد رشيد و عبدالسّلام واقع شد. اين مناظرات در شهر «پيشاور»، در منزل شخصي به نام ميرزا يعقوب علي از 23 رجب 1345 ه‍ .ق. به مدّت ده شب ادامه يافت. گزارش اين مناظره هر روز در برخي مطبوعات محلّي منتشر مي‌شد. سلطان الواعظين بعدها مباحث اين مناظره را در کتاب «شب‌هاي پيشاور» تدوين و منتشر کرد که با استقبال زيادي از جانب عامّة شيعه مواجه شد. عمدة مباحث کتاب، مسائل اختلافي تاريخي، عقيدتي شيعه و سنّي، از جمله مسائل تاريخ صدر اسلام و پس از رحلت پيامبر(ص)، سقيفه، خلفاي سه‌گانه و مفاهيم شيعي، مانند ولايت و شفاعت است. هدف حرکت امام حسين(ع) و نيز مشروعيت و فلسفة گريه و عزاداي، از ديگر مباحثي است که در مناظرة ياد شده، مطرح شده و در کتاب آمده است.

«گروه رستگاران» (در اثبات تشيّع)، «صد مقالة سلطاني» (مجموعه مقالاتي دربارة «تورات»، «انجيل» و «قرآن»)، «سرادقات سلطاني» (دربارة صفات و علائم مؤمنان) و «فصايح الصوفيّه و توحيد سلطاني» از ديگر آثار سلطان الواعظين است. وي همچنين مقالاتي اعتقادي در نشريات مذهبي، از جمله «معارف جعفري» و «پرچم اسلام» منتشر مي‌کرد.5

سيّد حِميَري

ابوهاشم، اسماعيل بن محمّد حميري (105 ه‍ .ق. - 173/178/179 ه‍ .ق. عمّان) معروف به سيّد، از شعراي بزرگ عرب است. دورة حيات او هم‌زمان با خلافت پنج خليفة آخر اموي و پنج خليفة نخست عبّاسي بوده است. خانواده‌اش اباضي‌مذهب بودند و خود او هم در ابتدا به کيسانيّه گرايش داشت و امامت محمّدبن حنفيه را ترويج مي‌کرد؛ امّا پس از ملاقات با امام صادق(ع) و مشاهدة کراماتي از آن حضرت، به تشيّع گرويد.

نقل شده است که امام صادق(ع) به او فرمودند: «مادرت تو را سيّد ناميد. در اين‌باره موفّق شدي و تو سالار شاعراني.»

سيّد علاوه بر شعر و ادب، در علوم قرآني، تفسير، حديث و کلام نيز خبره بود و نامش در کنار نام عالمان بزرگ اين علوم مطرح است. زبان شعري او در مدح اهل بيت(ع) و هجو بني‌اميّه، بسيار نافذ بود و قصايدش پر از احتجاجات عقلي و استناد نقلي در دفاع از مکتب شيعه است. او را در کنار بشّار و ابوالعتاهيه، يکي از سه شاعر پرشعر عرب برشمرده‌اند.

اشعار زيادي از سيّد موجود است؛ ولي نمي‌توان آنها را کلّ اشعار وي دانست. 2300 قصيده از هاشميات او را جمع‌آورده‌اند و اميني در «الغدير»، 23 غديريّه از وي معرفي کرده است. از سيّد نقل شده است که: فضيلت و منتقبتي در شأن اميرالمؤمنين(ع) نقل نشده؛ مگر آنکه دربارة آن، شعري سروده‌ام.

سيّد از نخستين مرثيه‌سرايان عاشورا است. مشهور است که روزي به منزل امام صادق(ع) مراجعه کرد و اذن ورود خواست. امام او را در منزل خود نشاندند و خانوادة حضرت، در پس پرده‌اي نشستند. آنگاه امام از او خواستند تا در سوگ امام حسين(ع) شعري بخواند. او نيز مرثيه‌اي خواند که مطلعش اين بود:

اُمرُر عَلي جَدَثِ الحُسَيـ

ـنِ فَقُل لِأعظُمِهِ الزَّکيَّة

امام صادق(ع) گريستند و صداي ناله از خانة آن حضرت بلند شد؛ تا حدّي که به او گفتند: ديگر بس است. او نيز خواندن شعرش را متوقّف کرد.6

فرزدق

ابوفراس، همام بن غالب تميمي، مشهور به فرزدق (20؟ ه‍ .ق. بصره - 110 ه‍ .ق. بصره)، از شاعران بزرگ و مشهور عرب در دورة صدر اسلام است. فرزدق در لغت، به معني پاره‌هاي خمير يا گردة ناني که در تنور بيفتد، است و ظاهراً اين لقب را به دليل درشتي چهره و ترش‌رويي به فرزدق داده بودند. شعر فرزدق، شعري فخيم و داراي تنوّع ترکيبات و معاني دقيق است و در منابع علم لغت و نحو، به اشعار او استشهاد فراوان شده است. در مدح فرزدق گفته‌اند که اگر شعر او نبود، ثلث لغت عرب از دست مي‌رفت و نيمي از اخبار و روايات نابود مي‌شد.

فرزدق به اهل بيت(ع) ارادت خاصّي داشت و به توصية امام علي(ع) قرآن را حفظ کرده بود. او از اشراف بود و در دربار خلفاي اموي، از جمله وليد، سليمان بن عبدالمالک و عمربن عبدالعزيز حضور داشت و در مدح ايشان شعر مي‌سرود. به همين دليل بعضي او را شاعر اهل بيت(ع) نمي‌دانند.

در برخي مقاتل و منابع عاشورا، از جمله «مقتل الحسين» ابومخنف، آمده است که فرزدق در مسير حرکت امام حسين(ع) به کوفه و در منزل صفّاح با وي ديدار کرد. در اين ديدار، فرزدق امام را از رفتن به کوفه برحذر داشت و گفت: دل‌هاي مردم با تو است؛ امّا شمشيرهايشان با بني‌اميّه و قضا از آسمان نازل مي‌شود.

مشهور است که در ايّام حجّ يکي از سال‌ها در دورة خلافت هشام بن عبد الملک، هنگام حضور امام سجاد(ع)، جمعيت طواف‌کنندگان شکافته شد و مردم به احترام، راه را براي ورود آن امام باز کردند. شخصي با تعجّب از هشام - که ناظر آن واقعه بود - پرسيد: مگر او کيست؟ هشام تجاهل کرد و گفت: او را نمي‌شناسم. فرزدق - که در نزديکي هشام بود - پاسخ او را شنيد و في الحال قصيده‌اي در 41 بيت در مدح امام سجاد(ع) و اهل بيت(ع) سرود. اين قصيده - که به

«ميميه» شهرت يافت - با اين مطلع آغاز مي‌شود:

هذا الذي تَعرف البطحاء وطأته

والبيت يعرفه و الحل و الحرم

اين عمل فرزدق، خشم هشام را برانگيخت؛ تا آنجا که فرزدق را به حبس در «عسفان» - در دو منزلي مکّه - محکوم کرد. وقتي امام سجاد(ع) از اين واقعه آگاه شدند، دوازده هزار درهم به عنوان صله براي فرزدق فرستادند. فرزدق صله را با اين عذر که: خدمت من براي خداست؛ نه عطا پس فرستاد. امام(ع) مجدّداً صله را به او برگرداند و او را قسم دادند که آن را بپذيرد.

قصيدة ميميه، از مشهورترين اشعار فرزدق و نيز اثرگذارترين اشعار شيعي به شمار مي‌رود. عبدالرحمان جامي - شاعر قرن نهم - اين قصيده را به فارسي منظوم ترجمه کرده و در دفتر «سلسلة الذّهب» آورده است.7

کافي

احمد کافي خراساني (1315 ه‍ .ش. مشهد - 1357 ه‍ .ش. چناران)، روحاني شيعه و از مشهورترين وعّاظ و سخنران‌هاي مذهبي ايران معاصر است. وي تحصيل علوم ديني را در ده‌سالگي در «مشهد» آغاز کرد. در هجده‌سالگي همراه پدربزرگش به «نجف» رفت و نزد اساتيدي، چون سيّد اسدالله مدني، سيّد ابوالفضل موسوي تبريزي و حسين راستي کاشاني علم آموخت. او در مدّت اقامت پنج ساله‌اش در عراق، در کنار تحصيل، به سخنراني و اجراي مراسم مذهبي، از جمله قرائت ادعيه در حرم امام علي(ع)، قرائت «دعاي کميل» در حرم امام حسين(ع) و قرائت «دعاي ندبه» در «مدرسة سيّد» در «نجف» مي‌پرداخت. کافي پس از بازگشت به ايران، ابتدا به مشهد و در سال 1339 ه‍ .ش. به قم رفت و از اواخر 1342 ه‍ .ش. در تهران ساکن شد. وي در سال 1347 ه‍ .ش. با کمک جمعي از بازاريان، مرکزي مذهبي را با عنوان «مهديّة تهران» در محلّة «اميريه» بنيان نهاد و فعّاليت‌هاي تبليغي‌اش را در آنجا متمرکز کرد. کافي در کنار برگزاري مراسم مذهبي، خصوصاً قرائت دعاي ندبه در مهديّه، به آموزش وعظ و خطابه و تربيت وعّاظ نيز مي‌پرداخت. او همچنين به فعّاليت‌هاي فرهنگي، اجتماعي مختلف، از جمله برگزاري کلاس قرآن، عقايد و احکام، اعزام مبلّغ، راه‌اندازي مراکز درماني و داروخانه، کمک به فقرا و سرپرستي ايتام، تأسيس حوزة علميّه، مدرسه، کتابخانه و تعمير و توسعة مساجد نيز اهتمام داشت. او سفرهاي تبليغي بسياري به شهرها و کشورهاي مختلف داشت.

کافي در بيان مفاهيم ديني، از زباني ساده و همه‌فهم استفاده مي‌کرد و سخنراني‌هايش در بين اقشار مختلف، طرفداران بسياري داشت. او از جملة وعّاظ سنّتي بود و چندان ميانه‌اي با رويکردهاي نوگرا و جديد که در دهه‌هاي 40 و 50 نسبت به مفاهيم ديني و آموزه‌هاي اسلامي در بين روشنفکران، تحصيل‌کردگان و جوانان رواج يافته بود، نداشت. در همين راستا، او يکي از جدّي‌ترين منتقدان علي شريعتي و نيز از جمله مخالفان کتاب «شهيد جاويد» بود.

کافي در احيا و ترويج ادبيات مهدويت در جامعه، از جمله با تأسيس مهديّه‌هايي در شهرهاي مختلف و برگزاري مجالس دعاي ندبه و مراسم جشن نيمة شعبان، نقشي مؤثّر داشت. او در سخنراني‌هاي خود، با هدف مبارزه با بهائيت و مفاسد اجتماعي و اخلاقي در جامعه، گاه به انتقاد علني از حکومت پهلوي مي‌پرداخت و در مواردي، علناً روي منبر، از سيّد روح الله خميني به عنوان مرجع شيعيان نام برد و او را دعا مي‌کرد. در نتيجة اين اقدامات، کافي بارها از سوي ساواک و نيروهاي امنيتي تهديد و ممنوع المنبر شده و به زندان افتاد. او آخرين بار در سال 1355 ه‍ .ش. بازداشت و به «ايلام» تبعيد شد.

با صدور پيام سيّد روح الله خميني مبني بر ممنوعيت چراغاني در نيمة شعبان سال 1357 ه‍ .ش.، در اعتراض به حکومت، ‌کافي از برگزاري جشن، طبق برنامة هر سال، خودداري کرد و در برابر اصرار ساواک به برگزاري جشن در 30 خرداد آن سال، راهي مشهد شد؛ امّا در همين مسير، دچار سانحة رانندگي شد و درگذشت و نزديکان و هوادارانش با استناد به قرايني، آن تصادف را عمدي و توطئة حکومت پهلوي براي حذف وي قلمداد کردند و مراسم تشييع جنازة او در مشهد و همچنين مجالس يادبودش در تهران و ديگر شهرها، به محلّي براي تظاهرات سياسي مبدّل شد. سخنراني‌هاي کافي هنوز هم در بين اقشاري از مردم طرفدار دارد و در قالب لوح‌هاي فشرده و فايل صوتي تکثير مي‌شود.8

کسايي

مجدالدّين ابوالحسن کسايي مروزي (341 ه‍ .ق. - 390 ه‍ .ق. مرو)، از پيشگامان شعر فارسي است که در اواخر دورة سامانيان و اوايل دورة غزنويان مي‌زيست. وي که از شعراي دربار ساماني بوده و در مدح اميران و وزيران شعر مي‌سرود، در سال‌هاي پاياني عمر، به سرودن شعر در مدح و رثاي اهل بيت(ع) پرداخت. کسايي را در شعر، پيرو رودکي و پيشرو ناصرخسرو دانسته‌اند. ديوان اشعار او تا نيمة دوم قرن ششم موجود بوده است. مؤلّف کتاب «نقض»، که ديوان او را در اختيار داشته، مي‌نويسد: همة ديوان او مدايح و مناقب حضرت مصطفي(ص) و آل او است.

امروز تعداد اندکي از اشعار او در قالب‌هاي قصيده، رباعي و قطعه باقي مانده است که از نظر موضوع مي‌توان ‌آنها را به سه دستة مدح و منقبت، وصف طبيعت و نصيحت و اندرز تقسيم کرد.

کسايي را نخستين شاعر شيعه دانسته‌اند که درباره واقعة عاشورا و در رثاي امام حسين(ع) به زبان فارسي شعر سروده است. او خود براي اين قبيل سروده‌هايش، تعبير مقتل را به کار برده است:

دست از جهنّم بشويم، عزّو شرف نجويم

مدح و غزل نگويم،‌ مقتل کنم تقاضا

ميراث مصطفي را، فرزند مرتضي را

مقتول کربلا را، تازه کنم تولّا9

کعبي

عبدالزهرا بن فلاح کعبي (1337 ه‍ .ق. - 1394 ه‍ .ق. کربلا)، خطيب، اديب و شاعر شيعة عراقي دورة معاصر است که به ويژه به جهت مقتل‌خواني‌هايش، در بين شيعيان عرب شهرتي بسيار دارد. کعبي فنّ خطابه و منبر را نزد محمّدمهدي مازندراني حائري و محسن ابوالحب خفاجي آموخت و خود نيز شاگردان بسياري را در اين عرصه تربيت کرد. شيوة خطابة او در بين خطباي عرب، طرفداران و مقلّدان بسياري دارد.

کعبي شعر نيز مي‌سرود و اشعار خود را در منبرهايش مي‌خواند. کعبي همه ساله در روزهاي عاشورا، اربعين و 21 رمضان، مقتل‌خواني مي‌کرد. اين مقتل‌خواني‌ها با استقبال وسيع مخاطبان مواجه مي‌شد و نوارهاي صوتي آن مجالس، در عراق و ديگر کشورها تکثير و توزيع مي‌گشت. سخنراني‌هاي کعبي همچنين از راديو عراق پخش مي‌شد. وي به شرکت در مراسم «طويريج» نيز اهتمام داشت.

کعبي از مخالفان حکومت حزب بعث در عراق بود و گاهي در منابر خود، به اظهار موضع عليه اين حزب مي‌پرداخت. در اثر همين مخالفت‌ها، وي و جمع ديگري از خطبا، توسط حکومت دستگير و به زندان محکوم شدند. کعبي چند روز پس از آزادي از زندان و وقتي که قصد داشت در روز شهادت حضرت زهرا(س) در صحن حرم حضرت عبّاس(ع) سخنراني کند، ظاهراً در اثر نوشيدن فنجاني قهوه، دچار مسموميت شد و ساعتي پس از منبر، در اثر همين واقعه درگذشت. با توجّه به سابقة سياسي وي، در افکار عمومي، رژيم بعث عامل اين مسموميت قلمداد و به کعبي لقب «شهيد» داده شد. درگذشت او، بازتاب وسيعي در کشورهاي مختلف اسلامي يافت و علاوه بر مناطق شيعه‌نشين عراق، در کشورهاي ديگر، از جمله ايران، «لبنان» و «کويت» نيز براي وي مجالس ترحيم برگزار شد. «مقتل الامام الحسين(ع)»، «مسير السبايا» و «الحسين(ع) قتيل العبرة» از جمله آثار منتشر شده از کعبي است.10

کُمِيت اسدي

ابوالمستهل، کميت بن زيد بن خنيس اسدي (قرن اوّل و دوم هجري)، از شعراي بزرگ عرب و از نخستين مرثيه‌سرايان عاشورا است. او هم‌عصر امام سجّاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و از اصحاب ايشان بوده است. کميت را حافظ قرآن، فقيه، سخنور، آگاه از علم انساب، صاحب مهارت در مجادلات عقلي و استنادات نقلي و نخستين کسي دانسته‌اند که در مذهب تشيّع مناظره کرد. از ويژگي‌هاي شخصي او نيز شجاعت، سخاوت و مهارت در تيراندازي و تک‌سواري نقل شده است. کميت از جواني به سرودن قصيده در منقبت اهل بيت(ع) و دفاع از تشيّع مي‌پرداخت. برخي لغت‌شناسان و اديبان معاصر و غير معاصر با کميت، شعر او را حجّت زبان عربي دانسته‌اند؛ از جمله نقل شده است که فرزدق خطاب به کميت گفت: به خدا سوگند! که تو شاعرترين پيشينيان و پسينيان هستي. اشعار کميت را بيش از پنج هزار بيت دانسته‌اند. معروف‌ترين اشعار او قصايدي است که دربارة امامت شيعه و بني‌هاشم سروده و به «هاشميّات» (مشمتل بر قصايد بايئه، عينيه،

لاميه و ميميه) شهرت دارند. اين اشعار کميت، مقبول اهل بيت(ع) بوده و روايات بسياري از ايشان در تأييد کميت و تمجيد اشعارش نقل شده است؛ از جمله روايت شده است که وقتي کميت قصيدة ميميه‌اش را نزد امام سجّاد(ع) خواند، امام به او فرمودند: «پاداش تو در توان ما نيست... امّا خداوند در جبران کار تو تواناست.» و نيز در جاي ديگري دربارة او دعا کردند: «خداوندا! او را سعادت‌مند زنده بدار و با شهادت بميران!»

مشهور است که امام باقر(ع) نيز در حقّ او اين دعا را فرمودند: «همواره تا زماني که از خاندان ما دفاع مي‌کني، مؤيّد به روح القدس باشي!»

همچنين از امام صادق(ع) منقول است که در حقّ او فرمودند: «خدايا! گذشته و آيندة کميت را ببخش و از نهان و آشکار او درگذر و به او قدر عطا کن تا راضي شود!»

کميت پس از سرودن هاشميّات، مورد تعقيب بني‌اميّه قرار گرفت و توسط خالد بن عبدالله قسري، حاکم عراق، به زندان افتاد.

خليفة وقت، هشام بن عبدالملک نيز حکم قتل او را صادر کرد؛ امّا کميت با ترفندي، پيش از رسيدن حکم خليفه از زندان گريخت و به مدينه رفت. در آنجا با اجازة امام باقر(ع)، اشعاري از روي تقيّه در مدح هشام سرود و به «دمشق» رفت و آن اشعار را براي خليفه خواند. گرچه با اين کار، هشام او را عفو کرد و کميت توانست به کوفه برگردد، امّا چندي بعد و پس از آنکه اشعاري در هجو خالد قسري سرود، مورد حملة جمعي از لشگريان قرار گرفت و بر اثرخونريزي ناشي از حمله درگذشت.

ديوان اشعار کميت را پس از او، اصعمي و ابن سکّيت گردآوري کردند. اين ديوان نخستين بار در سال 1904 م. در «ليدن هلند» به چاپ رسيد.11

محتشم کاشاني

کمال الدّين عليّ بن احمد ملقّب به شمس الشّعرا و مشهور به محتشم کاشاني (905 ه‍ .ق. ‌کاشان - 996 ه‍ .ق. کاشان)، از قصيده‌سرايان و مرثيه‌سرايان مشهور دورة صفويّه است. وي در جواني، به مطالعة علوم ديني و ادبي معمول زمان خود پرداخت و از همان سنين، سرودن شعر را آغاز کرد. استاد وي، صدقي استرآبادي بود. او بعدها خود نيز شاگرداني، چون تقي الدّين کاشاني، نوعي خبوشاني و ظهوري ترشيزي تربيت کرد.

محتشم پيش از شاعري، به بزّازي و بافندگي اشتغال داشت و بيشتر دورة زندگي خود را در «کاشان» گذراند. او در شعر، از پيروان سبک وقوع به شمار مي‌رفت و به سبب قوّت اشعارش توانست به دربار شاه تهماسب اوّل راه يابد. علقه‌هاي مذهبي محتشم و نيز سياست شاهان صفوي در راستاي ترويج تشيّع، وي را به سرودن اشعاري در مدح و رثاي امامان شيعه سوق داد. مشهورترين اين سروده‌ها، ترکيب‌بند دوازده بندي او در رثاي واقعة عاشوراست که شهرت بسياري يافت و مورد تقليد شاعران بسياري واقع شد. به همين دليل محتشم را پدر مرثيه‌سرايي عاشورايي لقب داده‌اند.12

مُفتَقَر

محمّد حسين غروي اصفهاني مشهور به کمپاني به متخلّص به مفتقر (1296 ه‍ .ق. کاظمين - 1361 ه‍ .ق. نجف)، به معني درويش، از عرفا و فقهاي معاصر شيعه است. پدرش محمّدحسن اصفهاني، مشهور به معين التّجار، بازرگان و صاحب يک شرکت حمل و نقل بود. به همين دليل او و خانواده‌اش به کمپاني شهرت يافته بودند؛ امّا اين نام، خوشايند وي نبود و به جاي آن، تخلّص مفتقر را برگزيد. مفتقر مقدّمات دورس حوزوي را در «کاظمين»، نزد استاداني از دو خاندان «آل ياسين» و «آل صدر» آموخت و در سال 1316 ه‍ .ق. وارد «حوزة علميّة نجف» شد. در نجف فلسفه را از محمّدباقر اصطهباني و احمد شيرازي و فقه و اصول را از فقيه فشارکي، آقارضا همداني و آخوند خراساني آموخت و به رتبة اجتهاد دست يافت. مفتقر شاگردان بسيار تربيت کرد که سيّد محمّدهادي ميلاني، سيّد حسين بروجردي، سيّد محمّد حجّت کوه‌کمره‌اي، سيّد ابوالقاسم خويي، سيّدمحمّد حسين طباطبايي و محمّدتقي بهجت از آن جمله‌اند.

او در اصول، فقه و فلسفه داراي تأليفات بسياري است که از آن جمله «ذخيرة العباد» (رسالة عمليّه)، «تحفة الحکيم»، «الاصول علي

النهج الحديث» و «نهاية الدّراية في شرح الکفاية» را مي‌توان نام برد.

مفتقر مجموعه اشعاري به زبان عربي به نام «الانوار القدسيّة» و ديواني به زبان فارسي مشهور به «ديوان کمپاني» دارد که هر دو، در مدح و رثاي پيامبر(ص) و ائّمة معصومان(ع) هستند. مشهورترين اشعار وي، مرثيه‌هايي است که در شهادت امام حسين(ع) و واقعة عاشورا سروده است و برخي از آنها توسط روضه‌خوانان و مدّاحان در مجالس عزاداري خوانده مي‌شود؛ از جمله مرثيه‌اي که با اين بيت آغاز مي‌شود:

تا تو شدي کشته، بي سر و سامان شديم

يک سره سرگشتة کوه و بيابان شديم13

مؤذّن‌زاده

سليم موذّن‌زادة اردبيلي (1315 ه‍ .ق.، اردبيل - ؟)، از مدّاحان و مؤذّنان مشهور ترک‌زبان ايراني است. پدربزرگش، شيخ فرج، پدرش عبدالکريم و برادرانش، رحيم و داود از مؤذّنان معروف بوده‌اند و عبدالکريم نخستين مؤذّن راديو ايران بوده است. مؤذّن‌زاده به زبان‌هاي ترکي، فارسي و عربي مدّاحي مي‌کند و مدّاحي‌اش، به ويژه در بين آذري‌ها از محبوبيت بالايي برخوردار است.

مؤذّن‌زاده مدّتي نزد برخي اساتيد موسيقي ايراني، از جمله جليل شهناز، جلال الدّين تاج اصفهاني و ابوالحسن اقبال‌آذر به آموختن فنون آوازي پرداخته است.

بيشتر نوحه‌هاي او از سروده‌هاي عبّاس‌قلي يحيوي، معروف به تاج الشّعراي اردبيلي و رحيم منزوي، دو مرثيه‌سراي مشهور ترک زبان، گزينش شده‌اند.14

ناظم

اکبرسادات سرکي، مشهور به ناظم از مدّاحان مشهور و تأثيرگذار تهران در دهه‌هاي 40 و50 شمسي است. وي در نوجواني عضو هيئت «قنات‌آباد»، از هيئت‌هاي مشهور تهران، بود. در پانزده سالگي همراه با برخي از دوستان خود، از جمله محمّد مقدّسيان و حسين رستگار (شيخ رجبعلي خيّاط)، هيئت «نوباوگان قنات‌آباد» را تأسيس کرد که بعدها به يکي از هيئت‌هاي معروف و بزرگ تهران تبديل شد. وي پس از حسن ناظم، دومين مياندار و مدير هيئت نوباوگان قنات‌آباد بود و به همين سبب، به ناظم (نظم‌دهندة هيئت) معروف شد. ناظم پس از مدّتي، خود به نوحه‌خواني در مجالس پرداخت و به تدريج، به يکي از مدّاحان مشهور تهران تبديل شد.

او با وجود سواد کم، نوحه نيز مي‌سرود. برخي از نوحه‌هاي وي، تا سال‌ها در مجالس تهران رواج داشته است. او رابطة نزديکي با سيّد حسين بروجردي، مرجع تقليد معاصر داشت و در مجالس وي، مدّاحي مي‌کرد. چهارپايه‌خواني‌هاي وي در عزاداري محرّم بازار تهران زبانزد بود. همچنين وي را مي‌توان از پيشگامان خواندن نوحه‌هاي سياسي در دورة معاصر دانست.15

وائلي

احمدبن حسّون بن سعيد وائلي (1928 م. ‌نجف - 2003 م. نجف)، انديشمند، شاعر و اديب عراقي شيعه و از مشهورترين خطباي عرب در دورة معاصر به شمار مي‌رود. وي از خاندان «آل حرج»، از خاندان‌هاي مشهور نجف و پدرش نيز خطيب بود

وائلي پس از گذراندن تحصيلات ابتدايي، وارد حوزة علميّة نجف شد. هم‌زمان با حوزه، تحصيل در دانشگاه را آغاز کرد و توانست از «دانشکدة فقه نجف»، وابسته به «دانشگاه بغداد»، مدرک ليسانس دريافت کند. سپس براي ادامة تحصيل به بغداد رفت و دورة کارشناسي ارشد را در

«مؤسسة علوم اسلامي» دانشگاه بغداد گذراند. پس از آن، براي مقطع دکترا عازم «قاهره» شد و از دانشکدة «دارالعلوم» دانشگاه قاهره مدرک دکتراي علوم اسلامي دريافت کرد. وائلي منبر رفتن را از نوجواني آغاز کرد. از جمله اساتيد وي در خطابه، محمّدرضا مظفّر را مي‌توان نام برد. وائلي در منبر، روشي خاص و نوآوري‌هايي داشت که با استقبال مخاطبان مواجه شد و او را به عنوان خطيبي مشهور در جهان عرب شهرت بخشيد؛ تا جايي که برخي به او لقب عميدالمنابر الحسيني، استوانة منبر حسيني، دادند. او تجربيات خود از منبرهايش را در کتاب «تجاربي مع المنبر» ثبت کرد.

وائلي با همراهي سيّد محمّدباقر صدر در جهت اصلاح، روش‌مند کردن و ساماندهي سخنراني‌هاي مذهبي، تلاش بسياري کردند. رويکرد وائلي به مجالس مذهبي، رويکردي نوگرا بود که بر لزوم توجّه به روزآمد کردن روش‌ها و مضامين سخنراني‌ها، مواجهة علمي و اقناعي با شبهات عليه اسلام و تشيّع، توجّه به مسائل سياسي، اجتماعي روز جهان و امّت اسلامي و درس‌آموزي از عاشورا در جهت تغيير و بهبود وضعيت جامعه تأکيد داشت. او به انتقاد از برخي آئين‌ها و رسوم عزاداري، نظير قمه‌زني و راه رفتن روي آتش مي‌پرداخت و اين رسوم را خرافي مي‌دانست. وائلي به موازات تبليغ ديني، در عرصة سياست هم فعّاليت داشت و در مقاطع حسّاس، به اظهار نظر مي‌پرداخت. وائلي علاوه بر خطابه، در عرصة ادبيات هم فعّال بود و شعر مي‌سرود. او همچنين از پيشگامان وحدت و تقريب مذاهب اسلامي بود.16

يغما

ابوالحسن ميرزا رحيم، فرزند ابراهيم قلي، معروف به يغماي جندقي، از شاعران و مرثيه‌سرايان دورة قاجار است. وي در نوجواني به سمت منشي حاکم «جندق» برگزيده شد و پس از آن نيز چند سال، منشي حاکمان «سمنان» و «دامغان» بود. در همين مقطع، نخستين اشعار خود را با تخلّص مجنون سرود. در سال 1222 ه‍ .ق. به زندان افتاد و اموالش توقيف شد. پس از آزادي، تخلّص خود را به يغما تغيير داد و ابتدا به بغداد و سپس به تهران رفت. در آنجا مورد توجّه حاجي ميرزا آقاسي، صدر اعظم محمّدشاه، قرار گرفت و به دربار راه يافت. مدّتي بعد به حکومت کاشان منصوب شد. سپس به «هرات» نقل مکان کرد و در هشتاد سالگي به زادگاهش برگشت.

يغما از بين قالب‌هاي شعر فارسي، توجّه بيشتري به غزل، مستزاد، مثنوي، قطعه و رباعي داشت. او قالب مستزاد را با فرم تصنيف‌هاي عاميانة روزگار خود درهم آميخت و قالب تازه‌اي ساخت و آن را نوحة سينه‌زني ناميد. قالب جديد با استقبال شاعران مرثيه‌سراي بعد از او مواجه شده و رواج يافت. در خاندان خود او هم نوحه‌سرايي به سنّت تبديل شد و پسرانش، احمد صفايي، ابراهيم دستان و اسماعيل هنر، هر سه به سرودن مرثيه و نوحه مي‌پرداختند. يغما در اواخر عمر، بخش زيادي از املاک خود را براي برگزاري مجالس امام حسين(ع) وقف کرد. پيکر او را ابتدا در «امامزاده داوود» واقع در منطقة «خور» دفن کردند؛ ولي بعدها بنا به وصيتش، پيکرش را به کربلا منتقل کردند. «قاضي‌نامه»، «کوزنامه»، «سرداريه» و «خلاصة الافتضاح» از آثار اوست.17

پي‌نوشت‌ها: