کارنامة فرقة بهائيت در گفتوگو با عبدالله شهبازی
استاد عبدالله شهبازي، مورّخ و پژوهشگر ايراني، سال‌هاست که در عرصة تاريخ سياسي و تحليلي، فعّاليّتهاي مهمّي دارد. تأليفات متعدّدي از او، طيّ سالهاي پژوهش ايشان به چاپ رسيده که بسياري از آنان تلاشهاي گران‌سنگي در حوزة شناسايي کارتلهاي اقتصادي و سياسي مخفي در عرصة بين‌المللي بوده است. يکي از مهمترين اين منشورات، کتاب «زرسالاران يهودي و پارسي، استعمار بريتانيا و ايران» است که در پنج مجلّد به چاپ رسيده و البتّه دو جلد از آن هنوز اجازه انتشار نيافته است.
با او دربارة ريشههاي اين جريان و سمت و سوي فعّاليت آنان در ايران به گفتوگو پرداخته‌ايم. آنچه پيش روي شماست، ماحصل اين گفتوگوست.
• اخيراً در تبليغاتي که از سوي کانونهاي نزديک به جريان بهائيت صورت داده ميشود، شاهد برجستهسازي موضوع حقوق شهروندي هستيم. ادّعاي افراد منتسب به اين کانونها، ناديده گرفته‌شدن حقوق بهائيان از سوي نظام جمهوري اسلامي است. اين در حالي است که فعّاليّتهاي پنهان اين جريان از نظرها دور مانده‌است. شما اين مسئله را چطور ارزيابي ميکنيد؟
بحث بهائيت ناگهان با حجم تبليغات داخلي و خارجي سنگين، به نحوي که کاملاً سازمانيافته مينمايد، از منظر حقّ شهروندی بهائیان مطرح شد. وقتي بحث حقوق شهروندي بهائيان «ايران» به عنوان اتباع ايرانی مطرح ميشود، وارد شدن به مباحث ديني و تاريخي، منحرف کردن بحث و نادرست است؛ چون مورد سوءاستفاده قرار ميگيرد. بايد موضوع به طور تخصّصي و از همان زاويه مطرح شود.
• مسئله اين است که آيا بهائيان ايراني به عنوان کساني که در ايران زندگي ميکنند و تبعة جمهوري اسلامي ايران هستند، از حقوق شهروندي در چارچوب قانون اساسي برخوردارند يا چون به فرقهاي خاص تعلّق دارند که به رسميت شناخته نميشود، اين حقوق از آنان
سلب ميشود؟ به عبارت ديگر آيا معضل بهائيت در ايران، به دليل دگرانديشي و تعلّقات ديني، مغاير با عقايد اکثريت مردم و دين اسلام و مذهب تشيّع است يا چيز ديگري؟
طبق اصول بديهي انساني و حقوق بين‌الملل، همة شهروندان تابع يک دولت، بايد از حقوق شهروندي آن دولت در چارچوب قانون برخوردار باشند.
تصوّر ميکنم برخلاف تبليغات سنگيني که اخيراً به اوج رسيده، بهائيان به عنوان شهروندان ايران از اين حقوق برخوردارند و به زندگي و کسب وکار خود اشتغال دارند و کسي مزاحم آنان نيست. صرف نظر از برخي حقوق صنفي، مانند داشتن قبرستان و دفن مردگان طبق شعائر خويش، تصوّر نميکنم به دليل بهائي بودن، حقوق بهائيان نقض شود؛ يعني اگر دزدي خانة يک بهائي را مورد دستبرد قرار داد يا به زني بهائي تجاوز شد، قانون از حقّ وي به عنوان شهروند دفاع مي‌کند.
مواردي که به عنوان نقض حقّ شهروندي بهائيان عنوان ميشود، به حقّ شهروندي فردي مربوط نيست؛ بلکه ناشي از تلاش بخشي از بهائيان است که به دنبال تثبيت فرقة خود، به عنوان نهادي قانوني و رسمي هستند؛ يعني تلاشي است سياسي طبق دستور «بيت العدل»، سازمان مرکزي بهائيان مستقر در «حيفا»، تا حضور و فعّاليت علني اين فرقه را به جمهوري اسلامي تحميل کنند. بايد تأکيد کنم که اين تکاپو از جانب همة بهائيان نيست و ما با پديدهاي به نام «بهائيت مخفي» نيز سر و کار داريم؛ يعني بهائياني که در ظاهر، خود را مسلمان معرفي ميکنند. اين سياست بیت‌العدل که آن را «دوران انکشاف» ناميده، جديد است؛ يعني در دوران قاجاريه و پهلوي، دستور اکيد بیت‌العدل، پنهان‌کاري و عدم معرفي اعضا به عنوان بهائي در ايران بود؛ به رغم اقتداري که در ساختار سياسي و اقتصادي ايران داشتند. روشن است که طرح حقّ شهروندی، یک فعّالیت سیاسی است؛ آن هم از طريق جنجالهاي سياسي و حقوق بشري، به رغم قوانين آن کشور. در واقع، حقّ شهروندي بهائيان، دستاويزي است براي اين مبارزة سياسي عليه جمهوري اسلامي ايران با اهداف معين که مهمترين آن، پيوند نزديک سران فرقه بهائي با کانونهاي سياسي معيّن در غرب و منافع مشترک آنان در بحران کنوني خاورميانه است. فرقة بهائي به عنوان شاخة ايراني «لابي نئوکان» در «آمريکا» عمل مي‌کند. طبيعي است مقابلهاي که با اين فعّاليت تشکيلاتي سياسي ميشود، ربطي به حقّ شهروندي بهائيان ندارد. مانور تبليغاتي اخير روي دستگيري مرکزيت تشکيلات بهائي ايران به نام «ياران ايران» در 25 ارديبهشت 1387 (14 مي 2008م.) که امسال هشتمين سالگرد آن است، با پيام 23 ارديبهشت 1395 بیت‌العدل حيفا، به شکلي کاملاً سازمانيافته، آغاز شد.
• بهائيان در سالهاي اخير، وارد فاز علنيسازي هويّت خود شدهاند. اين درست مغاير استراتژي آنان در دوران پيش از انقلاب بوده است. در ساليان اخير ديده شده که حتّی داوطلبان آزمون سراسري از پاسخ دادن به سؤالات مربوط به دين و مذهب در پرسشنامهها امتناع ورزيدهاند و به اين بهانه، از شرکت در آزمون بازماندهاند. پس از آن نيز با انتشار تصاوير اين پرسشنامهها مانور رسانهاي وسيعي به نفع جريان بهائيت و احقاق حقوق شهرونديشان ترتيب دادهاند.
مواردي که به عنوان نقض حقوق شهروندي بهائيان مطرح ميشود، مانند ممانعت از تحصيل يا بازداشت گروههاي تبليغي بهائيان، مرتبط است با اين تهاجم سياسي سازمانيافته فرقة بهائيت؛ براي مثال، چون در قانون اساسي ايران، بهائيت به عنوان «دين» به رسميت شناخته نميشود و در دوران پهلوي نيز به رغم اقتدار فراوان آنها، فرقة بهائيت در ايران، به رسميت شناخته نميشد، طبيعي است که بايد مانند گذشته و طبق همان سياست بيت العدل عمل کنند. زماني که فرد بهائي اصرار دارد در فرمهاي مربوطه، خود را به عنوان بهائي معرفي کند، ما با پديدهاي سياسي مواجهيم؛ يعني همان تحرّک تشکيلاتي براي تحميل يک سازمان غيرقانوني که طبعاً با مقابله مواجه ميشود.
اين امر نقض حقوق شهروندي فرد فوق نيست؛ بلکه پيامد یک کنش سياسي است که طبعاً فرد بهائي پيامد آن را ميداند و داوطلبانه اين کار را مي‌کند. فرقة بهائي تلاش مي‌کند اين موارد را براي تشکيل پروندههاي نقض حقوق بشر عليه ايران به شکل مستند گردآوري کند و با ارائة مدارک مربوطه به برخي سفارتخانههاي خارجي، از امکانات تحصيلي در خارج از ايران برخوردار شود که ساير جوانان ايراني از آن برخوردار نيستند.
• بنابراين بايد مسئلة حقوق شهروندي بهائيان بهعنوان فرد را بهکلي از مسئله تلاش سياسي يک تشکيلات (بيت‌العدل) براي تحميل خود بهعنوان نهاد رسمي در ايران تفکيک کرد.
البتّه بهنظر من بايد در فرمهاي تحصيلي، علاوه بر اديان به رسميت شناخته شده در قانون اساسي، گزينة «ساير» نيز وجود داشته باشد. اين امر ميتواند بدون اينکه فرقه بهائي به رسمیت شناخته شود، اين دستاويز را از بهائيان بگيرد. مضاف بر اينکه ما در ايران، اقلّيتهايي داريم، مانند صبيها (صابئين يا منداييها)، که خود را پيرو يحيي تعميددهنده ميدانند و همگي موحّد و از اديان ابراهيمي هستند؛ ولي نام آنان در قانون اساسي ذکر نشده است. بحث حقوق منداييها در خبرگان قانون اساسي مطرح شد؛ ولي درج نامشان به تصويب نرسيد.
گزينة «ساير» ميتواند معضلاتي از اين دست را برطرف کند و راه را بر سوء استفادههاي سياسي ببندد.
• در مطالب منتشر شدة اخير از سوي شما شاهد هستيم که بهائيت را بيشتر به عنوان يک کالت مورد بررسي قرار داده‌ايد تا به عنوان يک دين. گزينة سومي که در تعريف بهائيت مي‌توان به آن اشاره کرد، بهائيت به مثابه يک کارتل اقتصادي بين‌المللي است. ارتباط اين سه گزاره در نسبت با حقوق شهروندي چيست؟ آيا بهائيت به مثابه کالت، کارتل اقتصادي يا سياسي، ميتواند براي خود آن حقوق شهروندي را که يک جامعة ديني براي خود دارد مدّعي شود؟!
نکتة مهم در مسئلة حقّ شهروندي بهائيان به عنوان سازمان، نه فرد، که تعارض آن با حقّ حاکميت ملّي است. تکرار ميکنم که بهائيت «کالت» است. عنوان کالت را به کار ميبرم، چون از نظر سياسي و حقوقي در جهان، واژة جاافتاده و روشني است. کالت به فرقهاي اطلاق ميشود با دعاوي ديني يا شبهديني؛ مانند فرقة جديد «ساينتولوژي» که خاستگاه آن آمريکاست و داراي تشکيلات متمرکز در حول مرکزيت است. در غرب، به کالت‌ها با سوءظن نگريسته ميشود. در برخي کشورها، مانند «آلمان»، فعّاليت آنها به شدّت محدود است و در کشورهايي، چون آمريکا تحت نظارت شديد امنيتي هستند؛ به دليل
مخاطراتي که مي‌توانند در پي شست‌وشوي مغزي اعضا و تبعيت اکيد آنان از کالت و رهبري آن، ايجاد کنند. کالت‌ها مي‌توانند به سرعت، به مافياهاي قدرتمند سياسي و مالي يا حتّي تروريستي، مانند فرقة ژاپني «الف» (آوم شينريکيو)، بدل شوند.
تمامي مختصّاتي که براي کالت ذکر ميشود، به روشنترين شکل، بر فرقة بهائيت انطباق دارد: عضويت در سازمان و تبعيت اکيد از رهبر فرقه، به نحوي که فرد نميتواند بدون عضويت در فرقه، به عنوان بهائي شناخته شود يا اگر فرامين رهبر فرقه (بیت‌العدل) را اطاعت نکند، طرد ميشود و با بايکوت کردنش، حتّي در ميان اعضاي خانوادهاش، در وضعي مخاطرهآميز قرار ميگيرد. به عبارت ديگر، بهائيت مختصّات کالت را داراست؛ نه دين. وجه تمايز اصلي کالت و دين، تشکيلاتي بودن کالت و باز بودن دين است؛ يعني دين صرفاً اعتقادي است؛ ولي کالت، صرف نظر از دعاوي ديني، کاملًا تشکيلاتي و تابع رهبري متمرکز.
در مورد ساينتولوژي، اين خطر براي محاکم آلمان يا «بريتانيا» و اف.بي.آي آمريکا شناخته شده است؛ چون تاريخچه و عملکرد کالت فوق را ميشناسند. خاستگاه فرقة بهائيت، ايران است و اين مخاطرات را ما در تاريخ ايران ميشناسيم و طبعاً همان بدبيني را به سازمان بهائيت داريم.
بهائيت کالتي است که ادّعاي جهاني بودن و جهانگستري دارد. فرقة بهائي رسماً خود را «جامعة جهاني بهائيان» ميخواند؛ يعني سازماني فراملّي است که مرکزيت آن بیت‌العدل حيفاست و همة اعضاي آن بايد تابع مرکزيت حيفا باشند.
در اينجا، فعّاليت فرقة بهائي، با حقّ حاکميت ملّي در ايران تعارض پيدا مي‌کند. به عبارت ديگر، ما با سازماني مواجهيم که تابع قوانين ايران نيست و قوانين و مقرّرات خود را فراتر از قوانين ملّي اين و آن دولت ميداند و اعضاي آن در ايران ميخواهند شهروند ايران نيز باشند. اين پديده را مي‌توان «دولت در دولت» ناميد که تناقض تبعيت دوگانة فرد از دو ساختار سياسي را پديد ميآورد: تبعيت از ساختار سياسي فراملّي مستقر در حيفا و تبعيت از ساختار سياسي ملّي در ايران. به اين کاري ندارم که حيفا در اسرائيل است و سياست دولت اسرائيل و نيز بيت‌العدل حيفا عليه ايران، به شدّت خصمانه بوده است. مرکزيت اين فرقه در خارج از مرزهاي ايران است و همين کفايت مي‌کند.
• آيا از نظر شما اين دوگانگي و مرکزيت‌داشتن اين فرقه در شهر حيفاي اسرائيل، بر شدّت تقابل ميافزايد؟! آيا بهائياني را که با بيت‌العدل مستقر در اسرائيل مرتبط هستند، مي‌توان جدا از اين سيستم نگريست؟!
شايد تشبيه بهائيت به يهوديت درست نباشد؛ زيرا بهائيت فرقهاي است جديد و نسبت به يهوديت، گمنام‌تر و کماهمّيتتر است؛ ولي يهوديت کهنترين دين ابراهيمي است؛ با تأثيرات بزرگ تاريخي.
يهوديان در طول تاريخ، طبق سنن سياسي و ديني خود، از ساختارهاي سياسي‌شان تبعیت ميکردند که جنبة فراملّي و جهاني داشت. با تشکيل دولت، ملّتهاي مدرن در اروپا از اواخر سدة هجدهم ميلادي، معضل تابعيت دوگانة يهوديان به مسئله‌اي جدّي بدل شد و به انشقاق در ميان يهوديان انجاميد. گروهي از يهوديان که جنبش «هاسکالا» يا «روشنگري يهودي» را شکل دادند و مؤسّس آن مندلسون، فيلسوف يهودي آلماني و نظريّه‌پرداز مؤثّر آن بود، مسئلة شهروندي دوگانه و لزوم تبعيت از دولت ملّي را مطرح کردند. ماسکيليها (ماسکيليم)، يعني پيروان جنبش هاسکالا، يهوديت را صرفاً به عنوان «دين» اعلام کردند نه «ساختار سياسي» و اين شعار را مطرح کردند که «در خيابان انسان باشد و در خانه يهودي». چهرههاي برجسته و متفکّري در جنبش هاسکالا حضور داشتند؛ مانند لئوپولد زونز که به پدر پژوهشهاي نوين يهودي معروف است. همين‌طور آبراهام گيگر، محقّق نامدار يهودي و خاندانهاي ثروتمند يهودي، مثل همان مندلسون در آلمان يا پرر و فولد در «فرانسه». جنبش هاسکالا با مقابلة شديد اکثريت يهوديان، يعني يهوديان متشرّع، مواجه شد که تبعیت از ساختار سياسي يهوديت را فراتر از تبعیت از قوانين ملّي ميدانستند. اين مخالفت به تحريم ماسکيليها انجاميد تا سرانجام ناپلئون اين معضل را حل کرد. او براي بررسي نسبت قوانين ملّي فرانسه با قوانين يهود و معضل تبعیت دوگانة يهوديان، از دو ساختار سياسي (دولت فرانسه و نهادهاي سياسي يهودي)، خواستار تشکيل جلسة «سِنهِدرين» (شوراي عالي يهوديان که عاليترين نهاد ديني و قانوني يهوديان جهان است) شد. اجلاس سِنهِدرين در فوريه و مارس 1807م. در «پاريس» با شرکت 71 عضو آن تشکيل شد و اين مصوبّه را اعلام کرد: يهوديان هر کشور بايد با شهروندان [آن کشور]، به عنوان برادران خود و بر اساس قوانين عامّ اخلاقي سلوک کنند و يهودياني که شهروند يک کشور ميشوند، بايد آن کشور را ميهن خود [سرزمين پدري خود] بدانند.
چنان‌که ميبينيم، در اروپا معضل تعارض تابعيت از ساختارهاي سياسي ديني فراملّي با تابعيت از دولت ملّي در اوايل سدة نوزدهم ميلادي حل شده است؛ ولي بهائيان امروزه، در سدة بيست و يکم، آن را مطرح ميکنند و ميخواهند از طريق جنجال «حقّ شهروندي بهائيان» و تحريک مجامعي، چون سازمان ملل يا دولتهاي بزرگ غربي عليه ايران، آن را بر جمهوري اسلامي ايران تحميل کنند.
همانطور که عرض کردم، حقوق شهروندي بهائيان در ايران، به عنوان فرد نقض نميشود؛ بلکه معضلي است که مورد سوءاستفادة بيت‌العدل و کانونهاي شريک آن قرار ميگيرد و وجه صنفي بهائيت است. تصوّر ميکنم اگر بهائيان ايران از روية کليميان ايران تبعیت کنند - که خود را ناوابسته به دولت اسرائيل و ايراني ميدانند - مي‌توانند براي مشکلات خود، راهحلّي داشته باشند. (قانون اساسي ايران «کليميان» را به عنوان اقليّت ديني ميشناسد؛ نه «يهوديان» را. اين دو مفهوم متفاوت است و بايد در تعاريف سياسي و حقوقي به اين تفاوت توجّه کرد.)
بهائيان ايراني بايد به سبک يهوديان اوايل سدة نوزدهم ميلادي عمل کنند و خود را قبل از هر چيز، ايراني بدانند و حاضر شوند سازماني ملّي و کاملاً مستقل و ناوابسته به حيفا را در ايران به صورت NGO - و طبق قوانين ايران - براي تمشيت امور صنفي خود ثبت کنند. توجّه کنيم که «سازمان جهاني بهائيان» در سال 1948م. به عنوان NGO ثبت شده است؛ نه يک دين. اين سازمان به عضويت بخش
NGOهاي سازمان ملل درآمده و يکي از دهها NGO است که در بخش سازمانهاي غيردولتي سازمان ملل حضور دارد. در اين مورد، فرقة بهائيت اصراري نداشت که به عنوان دين شناخته شود و در بسياري از کشورها، مثل همان آلمان نيز بر اساس قوانين، به عنوان NGO حضور دارد. عنوان «ديانت بهائي» نيز به عنوان «آئين بهائي» تقليل يافته است.
• با اين حساب، بهائيت را مي‌توان يک کالت يا فرقة نوظهور به حساب آورد؟!
بحث بهائيت را از منظرهاي مختلف مي‌توان دنبال کرد. در گذشته، دربارة تاريخ بهائيت، کار تحقيقي مفصّلي کرده و نشان دادهام که بهائيت در تاريخ معاصر ايران، به دليل رويکرد فعّالان ديني عليه بهائيت، به ويژه انجمن حجّتيه و اقداماتش در نقد و ردّ دعاوي مهدويت و پيامبري باب و بهاء و پيروان آنها، جرياني شناخته نشده است. اين رويکرد شايد براي مقابله با تبليغات ديني بهائيان مفيد بوده باشد؛ ولي سبب شده که بهائيت از منظر سياسي ناشناخته بماند و تبديل شود به يک گفتمان ديني صِرف که برخي پيامدها داشته است. يک پيامد، واکسينه شدن جامعة ايران در قبال کارکردهاي فرقه بهائي، به عنوان سازماني سياسي و لابي مافيايي مالي است که به غفلت در شناخت اين پديده پس از انقلاب انجاميد که براي جامعة ايران مخاطرات جدّي داشته است. پيامد ديگر، ايجاد دستاويز براي بهائيان است که احساسات ضدّ بهائي در ايران را به عقايد ديني مرتبط و خود را «دگرانديشان ديني» معرفي کنند که در ميان اکثريت مسلمانان مظلوم واقع شده و صرفاً به خاطر عقايدشان تحت ستم و فشار قرار گرفتهاند.
به دليل غلبة اين نوع نگاه، بهائيت به عنوان يک جريان تاثيرگذار در تاريخ معاصر ايران ناشناخته مانده است. بهائيت را بايد متشکّلترين حزب يا فرقة سياسي در ايران دانست که داراي سازمان مخفي و کارکردهاي متنوّع سياسي و مالي بوده است؛ يعني تشکيلاتي به طور عمده پنهان که به عنوان لابي قدرت و ثروت عمل کرده و اگر مبدأ آن را دعوي پيامبري (من يُظهره اللّهي) بهاء در سال 1863م. بدانيم و پيشينة بابيگري را محاسبه نکنيم، 153 سال قدمت دارد.
• ارتباط اين تشکيلات سياسي، اقتصادي و البتّه اعتقادي را که عنوان بهائيت را بر خود نهاده است، با قدرتهاي بزرگ در عرصة بين‌الملل چگونه مي‌بينيد؟ به صورت واضحتر، اشاره‌ام به بريتانيا، رژيم صهيونيستي و البتّه تشکيلات فراماسونري است.
در بررسي تاريخ و عملکرد فرقة بهائي، يکي از ابعاد مسئله، پيوند عميق سران اين فرقه است با لابيهاي قدرتمند مالي در جهان و نقش سران اين فرقه در تاريخ معاصر ايران، به عنوان يک شبکة گستردة مالي، از اواخر قاجاريه تا امروز. منظورم فعّاليت بهائيان معمولي در بخشهاي مختلف اقتصادي، مثلاً صنعت و تجارت عينک در ايران - که معمولاً عنوان ميشود - نيست؛ بلکه منظورم نقش سران اين فرقه در دلّاليهاي بزرگ بين‌المللي مرتبط با ايران، به ويژه در حوزة نفت و گاز است که درآمدهاي کلاني براي آنها داشته‌است.
منبع: هفته نامه پنجره