عاشورا مهم‌ترین دلیل برای ضرورت غیبت است

نشستی صمیمانه محمّد رضا زائری با متفکّر برجستة «مغرب»، سیّد ادریس هانی

می‌خواستم یادداشتی با این روایت شگفت و غریب «نهج‌البلاغه» آغاز كنم و با ذكر برخی احادیثِ شگفت‌تر از روایات مربوط، به نیّت و بیان نمونه‌هایی از حوادث و سیرة برخی بزرگان تاریخ، به موضوع خیمة حسینی در روزگار خودمان بپردازم.

در همین حال و هوا، ملاقاتی با متفکّر برجستة مراكشی، سیّد ادریس هانی پیش آمد و بعد از شامگاهی كه به همراه برخی دوستان با وی به گفت‌و‌گو مشغول بودیم، احساس كردم باید به جای شرح و تفصیل نظری، از همین نمونه‌های عملی شروع كنم.

به دور و بر خودم نگاه كردم؛ خانواده‌ای كه از آن سوی «آمریكا» مهاجرت كرده، همة زندگی خود، امكانات مادّی و حتّی معنوی و موقعیت‌های علمی و فرهنگی خود را زیر پا گذاشته‌اند، همة شوق و انگیزه‌اشان این است كه در مجلس روضة همسایة ایرانی‌شان شركت كنند و بر مصیبت سالار شهیدان بگریند و به نام‌هایشان: رباب و سكینه و رقیه و زینب افتخار می‌كنند. مادر این خانواده هر بار سخن از روزگار گذشته‌اشان پیش می‌آید، می‌گوید: من برای امام حسین(ع)شیعه شدم!

اکنون ادریس هانی از «مغرب»، صاحب كتاب مشهور «لقد شیعنی الحسین»1 كه از نوجوانی با شور و اشك حسینی مذهب تشیّع را برگزیده، با حسّ و حالی عاشورایی به دفاع از ولایت مشغول است.2

شاید امیرمؤمنان(ع) آن روز در میانة میدان كارزار از همین‌ها می‌گفت كه امروز با انتخابی دشوار به یاری ایمان آمده‌اند؛ یكی از «فلوریدا» و یكی از «تونس» و یكی از مغرب (مراكش).

ادریس هانی كه او را رهبر شیعیان مغرب به شمار می‌آورند،3 در سال ۱۹۶۷م. در منطقة «مكناس» مغرب متولّد و از سال‌های آغازین دهة

۸۰م. با مطالعة كتابی از مصائب سیّدالشّهدا(ع) با مكتب اهل بیت(ع)آشنا شده است. دومین كتاب «في خطّی علی» نوشتة مسیحی لبنانی، نصری سلهب بوده كه او را بسیار متأثّر ساخته و این جست‌وجو، وی را با آثار مهمّ دیگری، چون كتاب مرحوم كاشف الغطاء و كتاب‌های دیگر پیوند زده و امروز او را یكی از متفكّران برجستة مغرب در كشورهای مختلف عربی و اسلامی معرفی كرده است. او پس از تحصیلات ابتدایی خود در مغرب، از آغاز جوانی برای جست‌وجوی حقیقت و پژوهش جدّی مهاجرت كرده و سال‌ها به تحصیلات تكمیلی پرداخته است.

وی اکنون بیش از هفده كتابِ چاپ‌شده و چند كتابِ زیر چاپ دارد و ضمن حضور در كنفرانس‌های فكری و فرهنگی و مجامع علمی در رسانه‌های مختلف عربی و بین‌المللی، بسیار فعّال است. از مهم‌ترین كتاب‌های او می‌توان به اینها اشاره كرد: «خلافت غصب‌شده»، «شیعیان را این‌گونه یافتم»، «امام مهدی(عج)»، «گفت‌وگوی تمدّن‌ها»، «فلسفة ملّاصدرا»، «اسلام و مدرنیسم»، «اخلاق ما» و البتّه همچنان كتاب «لَقَد شیعنی الحسین» مشهورترین كتاب اوست كه تا كنون چندین بار چاپ شده است.

یكی از مهم‌ترین مبانی تحوّل فكری او اهتمام به تاریخ است؛ زیرا او عقیده دارد، هیچ موضوع دینی‌ای نیست؛ مگر اینكه به تاریخ پیوند می‌خورد و در پاسخ كسانی كه می‌گویند، چرا این موضوعات كهنه را پیش می‌كشید، در آغاز نخستین كتاب خود می‌گوید:

من از ابتدا درك می‌كردم كه حقیقت، ارزشمند‌تر از همة مردم است و می‌دانستم، باید خود را در جست‌وجوی حقیقت‌های گم‌شده و كشف رسوایی‌های تاریخی برای همه‌چیز آماده كنم و چه بسا باید از شخصیت‌های بزرگی جدا شوم كه به گوشت و خونم پیوسته بودند.4

وقتی با تعجّب از او می‌پرسم، چگونه چنین موضوعاتی می‌تواند ذهن نوجوانی 15-16 ساله را به این حد درگیر سازد، می‌گوید:

مطالعه‌ام زیاد بود؛ حتّی قبل از بلوغ و در آن حال و هوا، فقط افكار رایج ماركسیستی برایم جذّابیت نداشت. خدا و غیب برایم اساس بود. آثار سیّد قطب را بسیار می‌خواندم و از آنها بسیار متأثّر بودم؛ به‌ویژه مفاهیمی، چون عدالت و جهاد برایم بسیار جدّی بود. برای همین، شیعه جذبم كرد؛ چون برای سؤال‌های سیّد قطب در اندیشة شیعه جواب پیدا كردم.

او در كتاب خود آغاز این تحوّل را چنین روایت می‌كند:

دائم با دوستانم فقط موضوع مظلومیت امام حسین(ع)و اهل بیت(ع)را عنوان می‌كردم. تشنة شنیدن پاسخی برای این مصیبت‌ها بودم. با فطرتی كه خدا به من داده بود، نمی‌توانستم بفهمم، چگونه این «پیشینیان صالح»، به تعبیر رایج، می‌توانند امام حسین(ع)را کشته و قطعه‌قطعه كرده باشند؛ امّا دوستانم از این سؤالات غیر عادی آزرده

می‌شدند و نمی‌توانستند این پرسش‌ها را تحمّل كنند؛ در حالی‌كه ذهن و جان و عقل من به شدّت با این موضوع درگیر بود.

قصّه از اینجا شروع شد! و به لطف الهی این موضوع چنان مرا به خود مشغول ساخت كه بیشترین هزینة ممكن را برای آن متحمّل شدم. از فقر و هجرت و غربت و آزار و اذیّت‌ها و ...؛ امّا اینها همه فقط بر پافشاری من افزود و سخن امیرمؤمنان(ع)را به یاد می‌آوردم كه وقتی یكی از شیعیانشان به ایشان عرض كرد: «من دوستت دارم.» فرمودند: «پس خود را برای فقر و سختی آماده كن!»

كار تا جایی پیش رفت كه سخت‌ترین مرحله است: تغییر مذهب و انتقال از آئینی به آئین دیگر. به نشانة خاص و رحمت الهی ویژه‌ای نیاز داشتم تا جانم آرام گیرد. عقلم می‌گفت، این راه صحیح است و دلم به ‌راحتی زیر بار نمی‌رفت.

شبی بود كه با همة وجود از خدا كمك و یاری درخواست می‌كردم. آن شب در عالم خواب دیدم كه به در خانة پیامبر اكرم(ص) رفته‌ام و عایشه در را برایم گشود و مرا به اتاق ایشان راهنمایی كرد. آن حضرت نشست و من در حالی‌كه اشك می‌ریختم، با عجله و سرعت شروع كردم به پرسیدن از شیعه و گرفتاری‌هایشان و آن حضرت با تأثّر سر تكان می‌داد و مرا تأیید می‌كرد. سپس آن حضرت غذایی به من داد و در حالی كه می‌گریستم، از آن غذا خوردم.5

یكی از مهم‌ترین نكاتی كه در گفت‌وگویمان بر آن تأكید می‌كند، همین حال و هوای خاص و تشنگی در جست‌وجوی حقیقت است.

می‌گوید:

باید بین «تشیّع قبل از فتح» و «تشیّع بعد از فتح» فرق گذاشت. اگر بعضی برای امكانات و تسهیلات شیعه می‌شوند، نباید ما را خوشحال كند. گاهی مؤسّساتی هستند كه حمایت‌هایی می‌كنند؛ امّا این ارزش ندارد و مثل تبشیر مسیحی‌ها می‌شود. چنین کسی بعد دوباره برمی‌گردد. شیعه شدن باید به علّت اشتیاق درونی و سوزش و اشتعال جان و دل مردم باشد. من همه‌چیزم را برای این تحوّل فدا كردم. من با خطر، تهدید، فقر و فشار شیعه شدم. حتّی گاهی کسانی هستند كه به من مراجعه می‌كنند و می‌خواهند شیعه شوند. من اصلاً ابتدا ذوق‌زده نمی‌شوم و گاه حتّی زود جواب آنها را نمی‌دهم. می‌گویم بروید مطالعه كنید. بار اوّل، دوم و سوم راحت زیر بار نمی‌روم تا وقتی كه كاملاً برای حقیقت تشنه شود و آماده و مشتاق باشد.

آزادی و اختیار در انتخاب عقیده از نظر او اساسی‌ترین اصل تبلیغ است.6 او در كتاب خود نیز به این موضوع تأكید كرده و از روزی یاد می‌كند كه برادرش از او دربارة تشیّع می‌پرسد و او، وی را به كتاب‌های مختلف ارجاع می‌دهد و در مقابل اصرار او، فقط منابع را معرفی می‌كند.

وی می‌گوید:

نباید برای شیعه‌شدنِ کسانی كه در جامعه چندان نقش و تأثیر ندارند، ذوق كرد. این مسئله فقط برای شخص خودشان است. باید بین قابلیت‌ها و ظرفیت‌هایشان فرق گذاشت. گاهی استادان دانشگاه یا روزنامه‌نگاران یا متفكّرانی هستند كه به‌ خودی خود، یك امّت به حساب می‌آیند. نباید با همه، یك‌جور برخورد كرد. بله. دین می‌گوید، در بخشش و توزیع مادّی، مساوی برخورد كنید؛ امّا در بخشش و توزیع معنوی این‌گونه نیست. انسان‌ها با هم فرق دارند.7

شیفتگی او به موضوع «كربلا» و عاشورا دیدنی است و حتّی در كتاب خود، وقتی به موضوع حماسة كربلا می‌رسد، می‌گوید:

من همیشه در مسائل تاریخی سعی می‌كنم، از نثر ادبی و بیان عواطف و احساسات اجتناب كنم؛ مگر در این موضوع، كه نمی‌توانم از احساسات خود جلوگیری کنم؛ زیرا حادثه آن‌قدر فاجعه‌آمیز است كه مكانیسم معرفت‌شناسی انسان را در هم می‌ریزد. پس روایت تاریخ و نقل وقایع، سهم شما و گریه و ناله و اشك، سهم من؛ زیرا از اینجاست كه من پای در حرم اهل بیت(ع)گذاشته‌ام و در اینجاست كه من دوباره تولّد یافته‌ام.

هنوز روزی را كه با این مصیبت برآشفته شدم، با همة جزئیاتش به یاد دارم؛ روزی كه هنوز آثار و پیامدهایش بر من ادامه دارد و بر همة زندگی‌ام سایه انداخته است. نمی‌توانم احساس و درك درونی خود را از حادثة كربلا بیان كنم. ناگهان خود را در قالبی متفاوت یافتم و خونی در رگ‌هایم جاری شد؛ مانند همة خون‌هایی كه آن روز بر سنگریزه‌های صحرا ریخت. این عجیب نیست؛ زیرا من حسینی‌ام8 و جدّم امام حسین(ع)است. از آن روز، هر روز برایم عاشورا و هر جایی برایم كربلا شد.9

وقتی صحبت به این موضوع می‌رسد، می‌گوید:

«كُلُّ یَومٍ عاشورا وَ كُلُّ أرضٍ كَربَلا»، مفهومی فلسفی دارد؛ یعنی تو اسیر ظرف نیستی و مجال برایت گسترده می‌شود؛ از درگیری هابیل و قابیل این صف‌بندی شروع شده که آنجا نوعی كربلا بوده تا امروز؛ ولی وقتی به كربلا می‌رسیم، قدرت موضع‌گیری و عظمت حادثه باعث می‌شود برجسته‌ترین نمونة این مقابله باشد؛ زیرا همة حق، یك‌جا با همة باطل روبه‌رو می‌شود. وقتی می‌گویند: «أفضل الجهاد كلمـة حق عند سلطان جائر.» بالاترین نمونه و بارزترین مثالش كربلاست و این تعبیر «كل یوم عاشورا و ...» برای ما نوعی ربط درست می‌كند، میان مفهوم كلّی انتصار حق بر جبروت باطل و مصداق اَتمّ آن.

او در كتاب خود با همین رویكرد دربارة فلسفة تاریخی كربلا پرسش عمیقی طرح می‌كند:

آنان كه امام حسین(ع)را فقط به علّت وسوسة دنیا كشتند، در حالی‌كه می‌دانستند، زعیم عرب و پیشوای مسلمانان است، آیا نمی‌توانند اسلام را تحریف و احادیث را جعل كنند و...؟ به دلیل همان وسوسه‌های دنیایی و با همان انگیزه‌ها و ترس‌ها و...؟ این‌گونه بود كه من از طریق مصیبت حسین(ع)شیعه شدم. او با خون سرخی كه بر خاك زرد كربلا می‌ریخت و با فریاد و نالة زنان و كودكان، شیعه‌ام كرد. هنوز هم وقتی مصیبت كربلا را می‌خوانم و می‌شنوم، به همان سفر می‌روم، نفس‌به‌نفس آن حادثه را درك می‌كنم و خود را كنار امام حسین(ع)می‌یابم. این‌گونه است كه كربلا مدخل و راه ورود من به تاریخ و حقیقت و اسلام شد؛ جایی كه این سؤال با قدرت طرح می‌شود كه به‌راستی چه كسی با چه كسی روبه‌رو شد و چه كسی چه كسی را كشت؟10

او می‌گوید:

پیامبر(ص) و امام علی(ع) كه بر امام حسین(ع)گریه كردند، می‌دانستند اوست كه این موضوع را تجسّد می‌بخشد و محقّق می‌كند؛ چون همه به حق دعوت می‌كردند؛ امّا امام حسین(ع) را داریم و امام مهدی(عج) را. امام حسین(ع) در كربلا اوج مقابلة باطل با حق را نشان می‌دهد و امام مهدی(عج) دعوت همة انبیاء(ع) را متجسّد می‌كند و برای همین، منتقمِ مظلومیت ثارالله(ع)است. دولت امام مهدی(عج) از كربلا شروع می‌شود و كربلا به عنوان زمینه، اوّل، افق پیش روی غیبت را ترسیم می‌كند، دوم تصوّری از آن ارائه می‌دهد و سوم موضوع را جدّی می‌كند. با تراژدی كربلا همة توجّه‌ها برای انتظار موعود به آینده جلب شد. همیشه تمدّن‌های بزرگ و پیروزی‌های درخشان تاریخ با تراژدی‌ها و مصیبت‌های بزرگ شروع می‌شوند. دولت امام مهدی(عج) دولت امیدبخشی است؛ بنابراین وقتی تاریخ را می‌بینید، دقیقاً دغدغة جدّی ظهور بعد از كربلا، ظاهر می‌شود و اینها با هم تفاوت ندارند.

روایاتی از رسول خدا(ص) نقل شده كه ائمّه(ع) از صُلب امام حسین(ع) هستند و نُهمین نفرشان قیام می‌كند. این روایات ناظر به همین سرّ است. همة دغدغة اهل بیت(ع)، بعد از كربلا، قضیة اصلی، عاشورا شد. این بزرگواران مجلس عزاداری برگزار می‌كردند و شور و حال مصیبت را زنده نگه می‌داشتند. با اینكه امام زمانِ روزگار خودشان بودند، اهتمامشان به عاشورا بود؛ یعنی این ما را به تقسیم‌بندی روشنی می‌رساند: اسلام پیش از كربلا و اسلام بعد از كربلا و این، تفسیرِ آن تعبیر مشهور است كه: «الإسلام حسینی البقاء.»

نسخه‌های دیگر اسلام، هرگز حرارت و شور اسلام حسینی را ندارد. اسلام‌های مختلف عرضه می‌شود؛ امّا اسلام حسینی است كه انسان را حركت می‌دهد و تا پایان تاریخ، جلو می‌برد.

تعبیر او دربارة اشك و گریه در مجالس حسینی بسیار زیبا و تأمّل برانگیز است. او می‌گوید:

این اشك و گریة شیعه، غلط‌انداز و گمراه‌كننده است؛ نوعی اشكِ زیرك است. ظاهرش اندوه و غم و مصیبت است؛ امّا در درون خود و پشت پرده‌اش امید و نشاط و حركت و خوش‌بینی به آینده است. ما به آینده امیدوار و خوش‌بینیم. مشكل اندیشة معاصر در سازگاری با سنّت‌ها و تعامل با میراث قدیم و رابطه‌دادنش با واقعیت زندگی امروز است. شیعه از این نظر، نوعی سازگاری خلّاق دارد. سازگاری‌اش سلبی نیست كه بخواهد هر جور شده، رابطه‌اش را حفظ كند؛ بلكه نوعی سازگاری خلّاق است كه [با نشاط و امید امروز به آینده] با كربلا پیوند می‌خورد.

بحثمان به مقایسة بین وضعیت امروز و سال ۶۱ ه‍ .ق. می‌رسد:

اگر اصحاب سیّدالشّهدا(ع) امروز هم باشند، همان اتّفاقی می‌افتد كه آن موقع افتاد. وقتی روبه‌روی مسئله قرار می‌گیری، این امتحان جدّی می‌شود. ممكن است امام حسین(ع) را از دور و خارج از میدان یاری كنی؛ ولی داخل میدان و موقع امتحان، كنار بكشی. اگر همین الآن دوباره عاشورا بشود، باز بسیاری کسان، كنار می‌كشند؛ از این‌رو فرمود: «الدّین لعقٌ علی ألسنتهم؛ وقتی بلاها فرارسد، دین‌داران كم می‌شوند.» دلیلش این است كه باطل همچنان هست و حق همچنان غریب است و این، تفسیر غیبت است.

امام حسین(ع)در واقع به این سؤال جواب داد كه چرا امام مهدی(عج) غایب می‌شود. هشت تن از امامان(ع) بعد از كربلا و قبل

از غیبت آمدند [و حجّت بر همه تمام شد] و شرایط پیروزی بر باطل فراهم نشد. پیروزی حق، رمزی و معنوی بود [؛ امّا از نظر معیارهای عملی] شرایط و امكانات واقعی نیاز است و برای همین لازم است، غیبت باشد. كربلا، بزرگترین دلیل برای فلسفه و ضرورت غیبت امام مهدی(عج) است و هر كه دربارة مفهوم غیبت و فلسفة آن اشكال وارد می‌كند، می‌گوییم برود جزئیات اتّفاقات و مسائل تاریخی، اجتماعی حادثة كربلا را بخواند.

آخرین سؤال دربارة خیمة امام حسین(ع) در روزگار جدید است و نظر كسی كه خود در این روزگار، نشانی این خیمه را یافته، خواندنی‌تر:

باید سعی كنیم، خود را به سطح امام حسین(ع)[و شیوه و مكتب حسینی] نزدیك كنیم. هر چیزی که اسلام را با حرارت حسینی عرضه كند، آن مسیر و راه رسیدن به خیمة امام حسین(ع) است. این قاعدة كلّی است. هر چه به تعالیم امام(ع) نزدیك‌تر باشیم، به خود ایشان نزدیك‌تریم. این جبهه، باز است و دائم در حال تغییر و تحوّل. همان‌طور كه هابرماس می‌گوید، مدرنیسم طرحی است كه هنوز اجرا نشده، ما باید بگوییم، طرح امام حسین(ع) هنوز اجرا نشده و افق پیش رویمان بسیار گسترده است. برای پیش رفتن به سوی بالاترین سطوح فهم و درك ارزش‌های حسینی كه در نهایت، چیزی جز اساس ارزش‌های اسلامی نیست. امام حسین(ع) فرمودند: «من برای اصلاح در امّت جدّم قیام كرده‌ام.» برای همین نمی‌توان میان نهضت سیّدالشّهدا(ع) و نهضت پیامبر اكرم(ص) فرق قائل شد.

بعد از قیام امام حسین(ع)دیگر اسلام مجرّد نداریم. اسلام یا حسینی است یا اموی و بین اینها جز گمراهی نیست.

امثال ادریس هانی بسیار نیستند، اگر بخواهیم به واقعیت موجود نگاه كنیم و كم نیستند، اگر بخواهیم به امید‌ها و آینده بیندیشیم. «إنَّهُم یَرَونَهُ بَعیداً وَ نَراهُ قَریباً.»

برمی‌خیزیم و با هم خداحافظی می‌كنیم. در حالی‌كه او را بدرقه می‌كنم، كلام رمزآلود و غریب مولا علی(ع) را با خود زمزمه می‌كنم:

«وَ لَقَدْ شَهِدَنَا فِي عَسْكَرِنَا هَذَا قَوْمٌ فِي أَصْلَابِ الرِّجَالِ وَ أَرْحَامِ النِّسَاءِ سَيَرْعَفُ بِهِمُ الزَّمَانُ وَ يَقْوَى بِهِمُ الْاِيمَانُ؛

امروز كسانی با ما هستند كه هنوز به دنیا نیامده‌اند و سال‌ها بعد، قرن‌ها بعد، به یاری دین برخواهند خواست.»

بر روح بلند و ملكوتی امام خمینی(ره) و همة عالمان و شهیدانی درود می‌فرستم كه با قلم یا قدم، با خون یا مركّب خود، راه را برای همراهان تازه‌ای، چون ادریس هانی گشوده‌اند و می‌ترسم از فردای خود، اگر خیمه همچنان برپاست و اگر امروز می‌توان به خیمة حسینی ملحق شد و اگر حادثه این‌قدر تازه است... پس گریختن و رفتن و دورشدن و جداشدن هم تازه و زنده و حقیقت است. اگر راه برای ورود مسافران تازه باز است، راه برای جداشدن همراهان دیروز هم بسته نیست.

با خود می‌اندیشم، اگر حُرّها امروز به سوی این خیمه می‌آیند، چه خواهد شد وقتی امشب چراغ این خیمه را خاموش كنند و بگویند: «هر كه رفتنی است، از تاریكی شب بهره گیرد و بگریزد...» فردا، آن ۷۲ تن كیانند؟

پی‌‌نوشت‌ها: