زینب(س)، فهیمة فهم‌ناشدنی

پ. میعاد

تمام بخش‌های زندگی حضرت زینب کبری(س)، نشانگر یک نکته است: ایشان وارث پنج تن آل‌عبا(ع) بود. چنین چیزی از اعمال و رفتار و کمالات ایشان پیداست؛ بلکه این ویژگی در القاب ایشان هم متجلّی شده است. حضرت زینب(س) را «شیر نوشیده از وحی»،1 «مایة سرور علیّ بن ابی‌طالب(ع)»،2 «نایب فاطمة زهرا(س)»،3 «مشتق شده از حسن مجتبی(ع)»4 و «نایب امام حسین(ع)»5 خوانده‌اند. این القاب، برخاسته از اعمال و رفتار آن بانوی گرامی است؛ و الّا، بی‌جهت بر سر زبان‌ها نمی‌افتاد.

حضرت زینب(س)، بانویی بودند که امام سجّاد(ع)، پس از خطبه‌خوانی ایشان در «کوفه»، خطاب به ایشان فرمودند:

«عمّه جان! بحمدالله، شما دانشمندی بدون آموزگار و فهمیده‌ای هستی که فهم نمی‌شود؛ گریه و ناله، آنچه را که از دست رفته، باز نمی‌گرداند، پس آرام باشید.»6

امّا چه ویژگی‌هایی در زینب کبری(س) وجود دارد که ایشان را «غیر قابل فهم» می‌کند؟ با ما همراه باشید تا قطره‌ای از دریای فضائل ایشان را برشمریم.

آب دریا را اگر نتوان کشید

هم به قدر تشنگی باید چشید

الف) علم و عقل

شاید بتوان گفت از مشهورترین برتری‌های حضرت زینب(س)، «علم» و «عقل سرشار» ایشان است.

در ادامه، به چند نمونه از روایت‌هایی اشاره می‌کنیم که نشانگر این دو ویژگی حضرت(س) است:

1. روایتگر علوم

حضرت زینب(س) با آنکه در هنگام زندگی مادرشان، کودک بودند، خطبة پر رمز و راز ایشان را برای دیگران نقل کردند و آنچه امروز از خطبة حضرت زهرا(س) به دست ما رسیده است، حاصل علم و تیزهوشی قهرمان کربلا(س) است.7

علاوه بر این، حضرت زینب(س) روایات متعدّدی از پدر و جدّشان(ص)، نقل کرده‌اند. بنابراین، ایشان روایتگر علومی بودند که اهل کساء(ع) مخزن و معدن آن محسوب می‌شدند.

ابن عبّاس، شاگرد و پسرعموی حضرت علی(ع)، از حضرت زینب(س) با عنوان «عاقل و دانای ما» یاد می‌کند.8 این سخن ما را به یاد لقب معروف ایشان «عقیلة بنی هاشم؛ زن دانای بنی هاشم»9 می‌اندازد.

2. استاد زنان مدینه

حضرت زینب(س)، پیش از رحلت امیرالمؤمنین(ع)، تا زمانی که در «مدینه» اقامت داشتند، در خانة خود، مجالس تفسیر «قرآن» و بیان احکام برگزار می‌کردند و شاگردان بسیاری داشتند.10

هند یکی از شاگردان ایشان بود که در طیّ ماجراهای پرپیچ و خمی، همسر یزید بن معاویه شد. این بانو، حضرت زینب(س) را در میان کاروان اسرای کربلا مشاهده کرد و وقتی متوجّه شد که امام حسین(ع) به شهادت رسیده‌اند، در کاخ یزید، سر برهنه و گریبان چاک‌کرده، وارد شد و نخستین لرزه‌ها را بر ستون کاخ‌ پوشالی قدرت او انداخت. این بانو، دانش‌آموخته از مکتب حضرت زینب(س) بود.

حضرت زینب(س)، در مدّت اسارت که امام سجّاد(ع)، بیمار بودند نیز به سفارش امام حسین(ع)، به سؤالات شرعی و احکام زنان در مسیر پاسخ می‌دادند.11 همچنین پس از پایان یافتن اسارت، دوباره مجالسی در خانة خود ترتیب می‌دادند و در آن مجالس، به عزاداری نیز می‌پرداختند.12

3. خطبه‌خوان بی‌نمونه

حضرت زینب(س)، آن‌چنان در مسیر اسارت خود خطبه‌خوانی می‌کردند که راویان به یاد امیرمؤمنان(ع)، استاد سخنوران عالَم می‌افتادند.13 البتّه از دختر حضرت علی(ع) بعید نیست که چنین خطبه‌خوان و سخنور باشد! امّا نکتة جالب توجّه اینجاست که بعد از سخنرانی حضرت زینب(س) در کوفه، امام سجّاد(ع) ایشان را «دانای بی‌استاد» خواندند. بدین ترتیب، به همگان ثابت کردند که عمّة سادات، از علم خدادادی بهره‌مند هستند.14

ب) عبادت و بندگی

حضرت زینب(س)، در عبادت و بندگی، خالص خالص بودند؛ وگرنه چگونه کسی می‌تواند عزیزش را پرپر و در خون غلتیده ببینید و نخستین سخنش این باشد که: «خداوندا! این قربانی را از ما پذیرا باش!»15 یا چه کسی می‌تواند تمام ماجرای اسارت و تلخی‌های بی‌حدّ و حصرش را در هم شکند و با سرِ بالا گرفته به ابن زیاد ملعون، سخن از آزمایش الهی به میان بیاورد و بگوید: «چیزی جز زیبایی ندیدم!»16

در وصف این‌چنین بانویی، امام سجّاد(ع) می‌فرمایند:

«عمّه ام زينب در طول سفر اسارت از كوفه تا «شام»، پيوسته نمازهاي واجب و مستحبّ خود را انجام مي‌داد و در بعضي منزلگاه‌ها مي‌ديدم كه ايشان در اثر ضعف و گرسنگي، نماز خود را نشسته می‌خواند؛ چرا كه سهمية غذاي خود را ميان كودكان تقسيم می‌كرد و ديگر توان ايستادن نداشت.»17

حضرت زینب(س) را «عابد آل علی(ع)» می‌خواندند.18

ج) حیا و پرده‌پوشی

ماجرای اسارت، از آن‌رو بسیار جانسوز است که حرمت کسانی شکسته شد که خداوند به آنان جاه و منزلتی عالی داده بود؛19 چرا که پردة حیا، از پرده‌پوشانی پاره شد که حیا و عفّتشان، در تاریخ اسلام شُهره بود.

در روایات آمده است که وقتی حضرت زینب(س) برای زیارت قبر پیامبر اکرم(ص) می‌رفتند، امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و امیرالمؤمنین(ع) ایشان را همراهی می‌کردند و وقتی به مزار می‌رسیدند، اگر چراغی روشن بود، حضرت علی(ع) جلو می‌رفتند و پیش از رسیدن حضرت زینب(س) آن را خاموش می‌کردند. وقتی امام حسن(ع) یک‌بار علّت کار ایشان را پرسیدند، حضرت امیر(ع) پاسخ دادند: «می‌ترسم که نگاه کسی به شخص خواهرت زینب بیفتد.»20

د) قدرت و ارادة فوق انسانی

در کتاب‌های تاریخی، از مستجاب الدّعوه بودن حضرت زینب(س) سخن به میان آمده است. مستجاب الدّعوه بودن حضرت زینب(س) را می‌توان از دلایل «ولایت داشتن» ایشان برشمرد. به عبارت دیگر، خداوند به حضرت زینب(س)، قدرتی داده بودند که می‌توانستند روال طبیعی امور را با اراده‌اشان بر هم بزنند. این قدرت، تنها در دست کسانی است که از ولایت برخوردارند.

نمونه‌های بی‌شماری که از کرامات حضرت زینب(س) در «سوریه» روایت شده است، نشانگر این قدرتمندی و ارادة حضرت زینب(س) است. همچنین در روایتی جالب، نقل شده است که در شام، مردی به فاطمه، دختر امام حسین(ع)، نظر بدی کرد و حضرت زینب(س) فرمودند: «زبانت بریده باد! چشمت کور باد و دستت بشکند.» و در همانجا، مرد لال و کور و فلج شد.21

از نظر بزرگان دین، حضرت زینب(س)، دارای قدرتی بودند که می‌توانستند در همان صحرای کربلا، همه چیز را به نفع امام حسین(ع) پایان بدهند؛ امّا از آنجایی که این خاندان همیشه راضی به قضای الهی بودند، حضرت زینب(س) نیز صبر پیشه کردند و بر مصائب فائق آمدند.

از نشانه‌های داشتن این قدرت، می‌توان به این روایت اشاره کرد که در کوفه، با فرمان «ساکت باش!» حضرت زینب(س)، تمام صداها خاموش شدند؛ صداهایی که تا آن زمان، گوش زمین و فلک را پر کرده بود.22

د) بی‌گناهی و عصمت

عصمت که به معنای خودداری از انجام گناه است، مراتب مختلفی دارد. مراتبی از آن برای هر انسانی قابل دسترسی است که به این مرتبة عصمت، عصمت اکتسابی می‌گویند.

عصمت، با دوری از گناه و تقوای الهی به دست می‌آید و هر چقدر تقوا بیشتر شود، حفاظت از گناه مستحکم‌تر می‌گردد. با این اوصاف آیا کسی هست که بتواند منکر عصمت حضرت زینب کبری(س) بشود؟ زنی که از القابش، «امانت دار خداوند»23 است، می‌تواند معصوم نباشد؟

آیت الله جوادی آملی در این‌باره می‌گوید:

هیچ دلیلی بر انحصار ولایت و عصمت در امامان معصوم(ع) نیست. از همین‌رو، می‌توان گفت: زینب کبری و حضرت ابوالفضل العبّاس علیهما السّلام نیز، در حدّ خود معصوم و ولیّ الله بودند.

غیر ولیّ خدا، نمی‌تواند در پاسخ آن ملعون که گفته بود: دیدی خداوند با تو و برادرت چه کرد؟ بفرماید: «جز زیبایی چیزی ندیدم.»

ولایت زینب کبری(س) را امام سجّاد(ع) با جملة «شما به حمدخدا، دانای بی‌استاد و فهیمة فهم ناشدنی هستید.» امضا فرمود.24

پی‌نوشت‌ها: