افضل و اشرف بودن امام بر سایر انبیاء(ع)

اسماعیل شفیعی سروستانی

نبیّ، متصدّی و حامل وحی و دریافت‌کنندة احکام و شرایع آسمانی از سوی خداوند می‌باشد و امام متصدّی حفظ و نگهداری دین آسمانی است که از جانب خداوند این سمت را اخذ کرده و جز این، ممکن است نبوّت و امامت در یک فرد جمع شود؛ به این معنی که شخصی دارای هر دو منصب باشد؛ مانند نوح، ابراهیم، موسی، عیسی(ع) و محمّد(ص).

«قرآن مجید»، امامت را آخرین مرحله از سیر تکاملی انسان برشمرده است که تنها پیامبران اولوالعزم به آن رسیده‌اند. چنان‌که فرمودند:

«وَ إِذِ ابْتَلی‏ إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماما؛1

به یاد آور هنگامی که پروردگار، ابراهیم را با وسایل گوناگون آزمود و او آزمایش خود را کامل کرد، خداوند به او فرمود: «من تو را امام مردم قرار دادم...»

از این آیات دریافت می‌شود که مقام امام و ولایت، برتر از مقام نبوّت و رسالت است و تا ابراهیم(ع) امتحان آن شایستگی‌ها را نداد، لایق این مقام نشد و ممکن است مقام امامت از نبوّت و رسالت جدا شود؛ مانند امامان معصوم(ع) که تنها وظیفة امامت را بر عهده داشتند؛ بی‌آنکه رسول یا نبیّ باشند.

امام رضا(ع) فرمودند:

«... [امام،] علمش در ترقّی و حلمش کامل است. در امامت قوی و در سیاست عالم است. اطاعتش واجب و قائم به امر خدای عزّوجلّ است. خیرخواه بندگان خدا و نگهبان دین خداست. خداوند پیغمبران و امامان را توفیق بخشیده و از خزانة علم و حکمت خود، آنچه به دیگران نداده، به آنها داده است. از این جهت، علم آنها برتر از علم مردم زمانشان است؛ چنان‌که خدای تعالی فرموده: «آیا کسی که به سوی حق هدایت می‌کند، شایسته‏تر است که پیروی‌اش کنند یا کسی که هدایت نمی‌کند؛ جز اینکه هدایت شود؟ شما را چه شده؟ چگونه قضاوت می‏کنید؟»2 و فرمودة دیگر خدای تعالی [این است که:] «هر که را حکمت دادند، خیر بسیاری به او عطا شد.»3 و باز خدای تعالی دربارة جناب طالوت فرمود: «خدا او را بر شما برگزید و به علم و تن بزرگی‌اش افزود. خدا ملک خویش را به هر که خواهد، می‌دهد و خدا وسعت‌بخش و داناست.»4 و به پیغمبر خویشفرمود: «خدا بر تو کتاب و حکمت نازل کرد و آنچه را نمی‏دانستی، به تو تعلیم داد. کرم خدا نسبت به تو بزرگ بود.»5 و خداوند نسبت به امامان از اهل بیت و عترت و ذرّیة پیغمبر(ص) فرمود: «و مردم نسبت به آنچه خدا از کرم خویش به ایشان داده، حسد می‌برند. ما به حق، به خاندان ابراهیم، کتاب و حکمت دادیم و به آنها ملک عظیمی بخشیدیم. کسانی به آن گرویدند و کسانی از آن روی گردانیدند و جهنّم آنها را بس افروخته آتشی است.»6

همانا چون خدای عزّوجلّ بنده‏ای را برای اصلاح امور بندگانش انتخاب فرماید، سینه‏اش را برای آن کار باز کند و چشمه‏های حکمت در دلش گذارد و علمی به او الهام کند که از آن پس، از پاسخی در نماند و از درستی منحرف نشود. پس او معصوم و تقویت شده و با توفیق است. او از هرگونه خطا و لغزش و افتادنی در امان است. خدا او را به این صفات امتیاز بخشیده تا حجّت رسای او باشد بر بندگانش و گواه بر مخلوقش. «و این بخشش و کرم خداست؛ به هر که خواهد عطا کند و خدا دارای کرم بزرگی است.»7

آیا مردم چنان قدرتی دارند که بتوانند چنین کسی را انتخاب کنند یا ممکن است انتخاب شدة آنها این‌گونه باشد تا او را پیشوا سازند؟ به خانة خدا سوگند! که این مردم از حق تجاوز کردند و «کتاب خدا را پشت سر انداختند؛ مثل اینکه نادانند.»8 در صورتی‌که هدایت و شفا در کتاب خداست. اینها کتاب خدا را پرتاب کردند و از هوس خود پیروی نمودند. خدای جلّ و تعالی هم ایشان را نکوهش نمود و دشمن داشت و تباهی داد و فرمود: «ستمگرتر از آنکه هوس خویش را بدون هدایت خداوند پیروی کند، کیست؟ خدا گروه ستمکاران را هدایت نمی‌کند.»9 و فرمود: «این [ستیزه‏] در نزد خدا و نزد كسانی كه ایمان آورده‏اند [مایة‏] عداوت بزرگی است. این‌گونه، خدا بر دل هر متكبّر و زورگویی مُهر می‏نهد.»10 درود و سلام فراوان خدا بر محمّد، پیغمبر و خاندان او!»11

افضلیّت به سبب تقدّم در خلقت

جابر بن عبدالله انصاری نقل می‌کند که: به پیامبر اکرم(ص) عرض کردم:

اوّل چیزی که خداوند آفرید چه بود؟ فرمودند:

«نور پیامبرت که از آن، تمام خیرها و خوبی‌ها را آفرید...»12

پرسش از اوّلین مخلوق خداوند متعال که به ارادة خداوند، پای به عرصة هستی وجود گذاشت، از جمله معارفی است که جز مکتب

وحیانی اسلام و کلام آسمانی حضرات معصومان(ع) کسی قادر به پاسخ دادن به آن نیست. در روایات وارد شده است که پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«نخستین چیزی که خداوند خلق کرد، نور من بود.»13

و در بعضی روایات آمده است که فرمودند:

«اوّل مخلوق حق‌تعالی، روح من بود.»14

در حوزة تفکّر دینی و ولایی، خلقت نوری و روحی اوّلین موجود، مقدّم بر خلقت مادّی و ملکی است. خلقت موجودات در قالب مادّی و طبیعی، متأخّر است نسبت به خلقت نوری و روحی. بدین اعتبار، اوّلین حقیقتی که از ذرّات خداوندی ظاهر شد، نور وجود بود؛ مجرّد از مادّه و ترکیب که قهراً برگزیده‌ترین و بزرگترین مخلوق نیز بود. از این نور واجد و مخلوق روحی و نوری نخستین، تعبیر به نور محمّد و آل‌محمّد(ص) می‌شود.

حضرت امام محمّد باقر(ع) فرمودند:

«ای جابر! خدا بود در حالی‌که هیچ چیز با او نبود؛ نه معلوم و نه مجهول. اوّلین موجودی كه آفرید، محمّد مصطفی(ص) بود؛ ما اهل بیت را هم با او، از نور خود و عظمتش آفرید و به صورت سایه‏ای سبز در مقابل خود نگه داشت. آن موقع كه آسمان و زمین و شب و روز و خورشید و ماه وجود نداشت، نور ما از نور پروردگارمان جدا شد؛ همانند جدا شدن پرتو خورشید از خورشید. ما او را تسبیح و تقدیس و ستایش می‌كردیم و عبادتی واقعی می‌نمودیم. بعد خداوند اراده نمود كه مكان را بیافریند. آن را آفرید و بر مكان نوشت: «لا إِلهَ إِلَّا اللهُ، محمّد رسول خداست و علی، امیرالمؤمنین و وصیّ اوست؛ به وسیلة علی، پیامبر را تأیید و نصرت دادم.»

سپس عرش را آفرید و بر سرادق عرش، همان جملات را نوشت.آنگاه آسمان‌ها را آفرید و بر اطراف آن، همین كلمات را نوشت. بعد بهشت و جهنّم را آفرید و بر آنها نیز همین جملات را نوشت. سپس ملائكه را آفرید و آنها را ساكن آسمان گردانید. آنگاه خداوند خود را به آنها معرّفی نمود و از آنها، پیمان به ربوبیت برای خود و نبوّت برای حضرت محمّد(ص) و ولایت برای علی(ع) گرفت. ملائكه از این پیمان مضطرب شدند. خداوند بر آنها خشم گرفت و از آنان در حجاب شد. ملائكه، هفت سال پناهنده به عرش شدند و از خدا تقاضا می‌كردند آنها را از خشم خود پناه دهد و اقرار به پیمان خود می‌كردند و تقاضای رضا می‏نمودند. خدا به واسطة همین اقرار آنها، از آنان راضی شد و آنها را به دلیل این اقرار، ساكن آسمان گردانید و به خدمت خویش اختصاص داد و برای عبادت، آنها را انتخاب نمود. آنگاه خداوند به انوار ما دستور داد كه تسبیح كنند و از تسبیح ما آنها (ملائكه) تسبیح نمودند. اگر تسبیح ما نبود، آنها نمی‌دانستند چگونه خدا را تسبیح كنند و چگونه تقدیس نمایند.

آنگاه خداوند هوا را آفرید و بر آن نوشت: «لا إِلهَ إِلَّا اللهُ، محمّد رسول خداوند است. علی امیرالمؤمنین، وصیّ اوست؛ به وسیلة علی او را تأیید كردم و نصرت نمودم.» سپس جنّ را آفرید و آنها را ساكن هوا نمود و از ایشان پیمان گرفت برای خود به ربوبیت و برای محمّد(ص) به نبوّت و برای علی(ع) به ولایت. هر كه اقرار نمود، اكنون اقرار دارد و هر كه انكار كرد، اینك انكار دارد. اوّلین كسی كه انكار نمود، ابلیس بود. خدا او را لعنت كرد؛ پس كار او منتهی به شقاوت گردید.

بعد خداوند، انوار ما را امر كرد كه تسبیح نمایند. پس جنّیان به واسطة تسبیح ما تسبیح كردند و الّا نمی‌دانستند چگونه تسبیح كنند. بعد خداوند زمین را آفرید و در اطراف آن نوشت: «لا إِلهَ إِلَّا اللهُ، محمّد رسول خداوند و علی، امیرالمؤمنین، وصیّ اوست؛ به وسیلة علی او را تأیید كردم و نصرت نمودم.» به همین جهت آسمان‌ها، بدون پایه، پا برجاست و زمین استوار است.

سپس خداوند آدم را آفرید از پهن‌دشت زمین. چهره‏اش را آراست و در او از روح خود دمید. آنگاه ذریّة او را از نهادش خارج كرد و از ایشان پیمان گرفت به ربوبیت خود و نبوّت محمّد(ص) و ولایت علی(ع). هر كه خواست، اقرار كرد و هر كه خواست، انكار نمود. ما اوّلین گروهی بودیم كه به این اقرار نمودیم. آنگاه به محمّد(ص) فرمود: «به عزّت و جلال و مقام والایم سوگند! اگر تو و علی و عترت هادی و مهدی و راهنمایت نبودید، بهشت و جهنّم و مكان و زمین و آسمان و ملائكه و هیچ موجودی را نمی‌آفریدم كه مرا بپرستد. یا محمّد! تو دوست و حبیب و صفیّ و برگزیدة خلق من و محبوب‌ترین آنها در نزد منی و اوّلین كسی هستی كه او را از میان مخلوق خود امتیاز بخشیدم. سپس بعد از تو صدّیق، امیرالمؤمنین، علی، وصیّ تو را كه به وسیلة او تو را نصرت و تأیید نمودم و او را دستاویز محكم و روشنی‌بخش دوستان و چراغ راهنما قرار دادم. پس از او، این راهنمایان هدایت‌یافته را به واسطة شما آفریدم. شما برگزیدگان خلق هستید. شما را وسیلة آمرزش و بازخواست قرار دادم. هر چیزی نابودشونده است؛ به جز وجه من و شما، وجه من هستید كه نابود نمی‌شوید و هلاك نمی‌گردید و هر كه شما را دوست بدارد، نابود نمی‌شود. هر كه پیش من بیاید با محبّت دیگری، گمراه است و عمر خود را به هدر داده است. شما برگزیدگان خلق و حامل اسرار و گنجینة علم من و سرور اهل آسمان‏ها و اهل زمین هستید.»

آنگاه خداوند سایبانی از ابر و ملائكه بر زمین فرستاد و انوار ما اهل بیت را با آن فرستاد و به صورت نور در مقابل خود قرار داد. او را تسبیح می‌كردیم در زمین، همان‌طور كه در آسمان تسبیح می‏نمودیم و تقدیس می‌كردیم و در زمین او را می‌پرستیدیم، همان‌طور كه در آسمان می‏پرستیدیم.

وقتی خداوند ارادة اخراج ذریّة آدم كرد، برای گرفتن پیمان، این نور را در آن، راه داد. آنگاه ذرّیة او را از نهادش خارج كرد؛ در حالی‌كه لبّیك می‌گفتند. ما خدا را تسبیح كردیم و به واسطة تسبیح ما، آنها تسبیح نمودند؛ والّا نمی‌دانستند چگونه تسبیح كنند. آنگاه خداوند

برای پیمان گرفتن به ربوبیت خود، خویش را به آنها معرفی نمود. وقتی فرمود: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» ما اوّلین كسی بودیم كه آری گفتیم. سپس پیمان گرفت برای محمّد به نبوّت و برای علی به ولایت و هر كه خواست، اقرار كرد و هر كه خواست، انكار نمود.

پس ما اوّلین مخلوق خدا و اوّلین پرستنده و تسبیح‏ كنندة او بودیم. ما سبب آفرینش و موجب تسبیح و عبادت ملائكه و انسان‌ها بودیم و به وسیلة ما، خدا شناخته شد و به یگانگی پرستش گردید و به واسطة ما، گرامی شد هر كس از مخلوقات که مقامی یافت.

ما سبب پاداش پاداش‌گیران و كیفر تبهكاران هستیم.»

سپس حضرت این آیه را تلاوت نمودند و فرمودند:

«و در حقیقت، ماییم كه [برای انجام فرمان خدا] صف بسته‏ایم و ماییم كه خود تسبیح‏گویانیم.»15 و «بگو: اگر برای [خدایِ‏] رحمان فرزندی بود، خود من نخستین پرستندگان بودم.»16

پیامبر اكرم(ص) اوّلین كسی است كه خدا را پرستش كرده و اوّل كسی است كه منكر فرزند یا شریك داشتن خدا شده و ما پس از پیامبر اكرم(ص)قرار داریم.

سپس نور ما را در صلب آدم(ع) قرار داد. پیوسته این نور از صلب و رحم‌ها منتقل می‌گردید به صلب و رحمی دیگر. از هر صلبی كه منتقل می‌شد، كاملاً آشكار بود كه این نور دیگر از او منتقل شده و در صلب دیگر كه قرار می‌گرفت، آثار شرافت نور در او آشكار می‌شد تا بالأخره به صلب عبدالمطّلب رسید و به رحم فاطمه، مادر عبدالله منتقل شد؛ در این هنگام، به دو قسمت تقسیم گردید: یك قسمت در عبدالله قرار گرفت و قسمت دیگر در ابوطالب. این است تفسیر آیة قرآن: «و حركت تو را در میان سجده‏كنندگان [می‏نگرد].»17 كه منظور، اصلاب پیامبران و رحم‌های زنان ایشان است؛ بدین طریق، خداوند ما را در اصلاب و ارحام پدران و مادران از زمان آدم سریان داد.»18

مرحوم امام خمینی(ره)19 در این‌باره گفته است:

بدان که برای اهل‌بیت عصمت و طهارت، مقامات شامخة روحانیّه‌ای است در سیر معنوی الی‌الله که ادراک آن علماً نیز از طاقت بشر خارج و فوق عقول و شهود اصحاب عرفان است؛ چنانچه از احادیث شریفه ظاهر [می‌]شود که در مقام روحانیت با رسول اکرم(ص) شرکت دارند و انوار مطهّرة آنها قبل از خلقت عوالم، مخلوق و اشتغال به تسبیح و تحمید ذات مقدّس داشتند.20

چنان‌که از مجموعة روایات برمی‌آید، وجود نازنین پیامبر و ائمّة دین(ع) و فاطمة زهرا(س) قبل از خلقت زمین و آسمان، به سان سایه‌ای نورانی و سبز موجود بوده و می‌درخشیده است. از این حیث و از نظر مرتبه، مقامشان مقدّم بر جمیع انبیاء و رسل(ع)، بلکه مقدّم بر جمیع موجودات ساکن عالم امکان است؛ امّا از نظر زمانی، در قالب ملکی و مادّی در تاریخ معیّنی که ثبت است، پای بر عرصة زمین گذاردند. پرواضح است که وجود نوری و روحی، ثابت است؛ چنان‌که بوده و خواهند بود. از این‌رو، وجود نورانی چهارده معصوم(ع)، شاهد جمیع مخلوقات دیدنی و نادیدنی و معلّم همة آنان و از جمله، انبیای عظام الهی(ع) و مددرسان آنان در همة فراز و فرودهای حیات معنوی و مادّی بوده‌اند.

در روایت زیبایی، حضرت زین‌العابدین(ع) به یگانگی روحی و نوری چهارده معصوم(ع) اشاره فرموده‌اند:

«كُلُّنَا وَاحِدٌ مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ وَ رُوحُنَا مِنْ أَمْرِ اللهِ أَوَّلُنَا مُحَمَّدٌ وَ أَوْسَطُنَا مُحَمَّدٌ وَ آخِرُنَا مُحَمَّدٌ وَ كُلُّنَا مُحَمَّد؛21

همگی ما یکی هستیم از نوری یگانه و روح ما از امر خداوند متعال [خلق شده است]. اوّل ما محمّد و وسط ما محمّد و آخر ما محمّد است و همگی‌ ما هستیم.»

در بیان افضلیّت و اوّلین بودن روح رسول اکرم(ص) نسبت به سایر انبیاء، حضرت محمّد(ص) فرمودند:

«من نبیّ بودم؛ آنگاه که آدم بین آب و خاک بود.»22

از حضرت پرسیده شد: چه زمانی به نبوّت رسیدی؟ فرمودند:

«من نبیّ بودم و آدم [هنوز] بین روح و جسد مانده بود.»23

افضل از جبرئیل(ع)

در حدیثی از علیّ بن موسی‌الرّضا(ع) از آبای گرامی‌اشان آمده است:

«حضرت رسول اکرم(ص) فرمودند: «خدای عزّوجلّ افضل و برتر از من، خلق نفرموده است.» امیرالمؤمنین علی(ع) سؤال کردند: «بنابراین ای رسول خدا! شما برتر هستید یا جبرئیل؟» رسول خدا(ص) فرمودند:

«ای‌ علی! همانا خدای تبارک و تعالی پیامبران خود را بر ملائکة مقرّب خود برتری داده و مرا بر همة پیامبران و رسولان برتری داده و این فضل و برتری، ای علی! بعد از من، برای تو و ائمّة بعد از تو می‌باشد.

همانا ملائکه، خدمتگزاران ما و خدمتگزار دوستان ما می‌باشند! ای علی! فرشتگانی که حاملان عرشند و آنها که گرداگرد آن طواف می‌کنند، تسبیح و حمد پروردگارشان را می‌گویند و به او ایمان دارند و برای مؤمنان استغفار می‌کنند؛ هم‌آنانی که ایمان به ولایت ما دارند. ای علی! اگر ما نبودیم آدم و حوّا خلق نمی‌شدند و نه بهشت و جهنّم و نه آسمان و زمین؛ بنابراین چگونه ما از ملائکه برتر نباشیم و حال آنکه بر معرفت پروردگار و تسبیح و تهلیل و تقدیس او، ما از آنان سبقت گرفتیم؟ ... چگونه ما از ملائکه برتر نباشیم و حال آنکه ارواح ما پیش از همه آفریده شد؟ [...] آنگاه خداوند ما را در پشت آدم قرار داده و به ملائک دستور داد که به او سجده کنند؛ برای آنکه ما را بزرگ بدارد و تکریم کند...»23

به سبب تقدّم در خلقت نوری، پیامبر اکرم(ص) و پس از آن اهل

بیت(ع)، افضل از جمیع مخلوقات دیدنی و نادیدنی در عالم امکانند؛ بلکه باعث خلقت آنان و واسطة آنانند و اگر ایشان، به عنوان اوّلین مخلوق، حامل هستی و وجود به اذن‌الله نبودند، هیچ موجودی مجال و امکان خلق و پوشیدن لباس وجود پیدا نمی‌کرد؛ به عبارت دیگر، همة موجودات مرهون وجود متعالی ذی‌جود آل محمّد(ع) هستند؛ حتّی عالی‌ترین موجودات ساکن عالم مجرّدات، یعنی ملائک مقرّب؛ هم آنان که در نقش قاصد و پیک، حامل وحی خداوند متعال به رسول مکرّم(ص) بودند. همین افضلیّت است که خداوند اطاعت از ایشان را هم‌ردیف با اطاعت خودش قرار داده و فرموده است:

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْكُم‏؛24

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اطاعت کنید خدا را و اطاعت کنید پیامبر خدا و اولی‌الامر (اوصیای پیامبر) را.»

نبیّ اکرم(ص) دربارة افضلیّت خود و اهل بیت(ع)، به سبب افضلیّت در خلقت نوری می‌فرمایند:

«من سرور آفریده‌های خدای عزّ وجلّ هستم. من از جبرئیل، میکائیل، اسرافیل، حامل عرش، همة فرشتگان مقرّب خدا و پیامبران مرسل خدا برترم. من صاحب شفاعت و حوض شریف [کوثر] هستم. من و علی، دو پدر این امّتیم. هر کس که ما را شناخت، خدای عزّوجلّ را شناخته است و هر که ما را انکار کند، خدای عزّوجلّ را منکر شده است. دو سبط این امّت و دو سیّد جوانان اهل بهشت، حسن و حسین، از [فرزندان] علی‌اند و از نسل حسین، نُه امامند که پیروی از آنان، پیروی از من و نافرمانی از آنها، نافرمانی از من است. نهمین نفر از این امامان، قائم (برپادارنده) و مهدی آنان است.»25

حسب آیات کریمة قرآن، همة انبیاء و مرسلین، در یک مرتبه و درجه مستقر نیستند؛ چنان‌که می‌فرماید:

«تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی‏ بَعْضٍ؛26

بعضی از آن رسولان را بر بعضی دیگر برتری دادیم.»

و در جای دیگر فرمودند:

«وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی‏ بَعْض‏؛27

ما برخی از پیامبران را بر بعضی دیگر برتری دادیم.»

سه عامل مهمّ یادشده معیار مهمّی است که افضلیّت و اولویّت حضرت ختمی مرتبت(ص) را نسبت به سایر انبیای الهی معلوم می‌سازد.

پی‌نوشت‌ها: