محسن حسام مظاهری
چنار خوبنار، نام دو اصله درخت مشهور است که در «صحن امامزاده علی اصغر» از نوادگان امام سجّاد(ع) و به قولی امام کاظم(ع) در روستای «زرآباد الموت» از توابع «قزوین» واقع شده است. در گذشته، تعداد این چنارها پنج اصله بوده که به مرور زمان، سه اصله از آنها از بین رفته است. دلیل شهرت این درخت‌ها، نوعی صمغ یا مادّه‌ای به رنگ قرمز و قهوه‌ای است که در هر سال در روزی خاص که معمولاً مصادف با عاشوراست، از شاخه‌های آن ترشّح و بلافاصله بر شاخه خشک می‌شود. طبق باورهای قدیمی، این پدیدة تراوش غیرطبیعی خون در سحرگاه روز عاشورا محسوب می‌شود. همین باور باعث شده است چنارهای یادشده، از گذشته تا امروز، نزد اهالی منطقه قداست و احترام خاصّی داشته باشند و حکایت‌ها و افسانه‌های بسیاری درباره‌اشان در افواه مردم رواج یابد؛ به عنوان مثال طبق باور اهالی منطقه، بالا رفتن از این درخت‌ها یا کندن شاخ و برگ‌هایشان حکم بی‌احترامی به آنها را دارد و اکیداً ممنوع است و مستوجب عقوبت دنیوی و اخروی فرض می‌شود.
هر ساله در روز عاشوار، افراد زیادی از شهرهای مختلف برای تماشای چنارها به زرآباد می‌روند. تبرّک جستن به درخت و دعا کردن و حاجت‌خواهی در کنار آن، قربانی کردن و توزیع نذورات،گرفتن مادّه‌ای موسوم به خون با دستمال سفید و گره‌زدن نخ و نوارهای پارچه‌ای عمدتاً سبزرنگ به شاخه‌های درخت، از رفتارهای رایج بین مردم است. برگ‌های درخت نیز نزد اهالی منطقه محترم است. آنها معتقدند بر برخی از این برگ‌ها، نام پنج تن و عباراتی نظیر حسین، لااله الّا الله و یاالله نوشته شده است. داستان‌هایی از کسانی که به سبب نیکوکاری، به این برگ‌های خاص دست‌یافته‌اند، نقل می‌شود.
در ماه‌های محرّم و صفر، اهالی منطقه دسته‌های عزاداری را همراه با آئین‌هایی، نظیر علم‌گردانی در صحن امامزاده و مجاورت چنار خونبار برگزار می‌کنند. در این مراسم، نوحه‌ها و اشعاری خوانده می‌شود که در آنها، به چنار اشاره شده است؛ از جمله:
امروز در زرآباد خون عزا زند جوش
خون حسین مظلوم از کربلا زند جوش
امروز از چناری در این عزا و ماتم
بینید ای عزیزان! خون از کجا زند جوش
طبق اسناد موجود، پیشینة باور به خونباری چنار زرآباد در عاشورا، به اواخر دورة صفوی برمی‌گردد.گویا این موضوع در آن دوره، به اندازه‌ای بوده‌است که شاه سلطان حسین نمایندگانی را برای ارزیابی صحّت و سقم این باور به منطقه اعزام کرد. قوام الدّین محمّد بن مهدی حسینی سیفی قزوینی (1150 ه .ق. - ؟) به نمایندگی از شاه به زرآباد رفت و گزارش مشاهدات خود را در کتابی با نام «چنار خونبار» نگاشت. این کتاب، قدیمی‌ترین منبع موجود در این موضوع محسوب می‌شود. چند سال بعد، نمایندة دیگری به نام میررضا بن میرقاسم بن میرجعفر کامل حسینی قزوینی (1170 ه .ق. - ؟) نیز با مأموریتی
مشابه به آن منطقه رفت و او هم کتابی به همان نام در سال 1113 ه .ق. تألیف کرد و برای شاه فرستاد.
در برخی مقاتل و دیگر کتاب‌های علمای شیعه، مطالبی در تأیید چنار خونبار آمده است؛ از جمله محمّد بن سلیمان تنکابنی در کتاب «اکلیل المصائب فی مصائب المطائب» (1128 ه .ق.) با اشاره به داستان زندگی پرندگانی که پس از شهادت امام حسین(ع) به «کربلا» رفتند و بال‌های خود را به خون امام آغشته کردند، می‌نویسد: مسموعم شد یکی از آن مرغان که پر و بال خود را به خون آلوده بودند، آمد و بر سر درخت چناری نشست که در قریة زرآباد رودبار از محال قزوین واقع است... از آن سال تا به حال، در هر سال، در شب عاشورا یا روزش، از شاخه‌اش یا ساقه‌اش به قدر ذبح مرغی خون جاری می‌شود و از هر شاخ که خون آید، آن شاخ خشک می‌شود.
دیگرانی مانند محمّد صالح برغانی قزوینی در «مخزن البکا»، فاضل دربندی در «اسرار الشّهادة»، جوهری در «طوفان البکا»، واعظ اصفهانی در «نفایس الاخبار» و اشرف الواعظین در «جواهر الکلام فی سوانح الایّام» نیز دربارة خون آمدن از درخت چنار یادشده در روز عاشورا، بعضاً مشاهدات و اغلب شنیده‌های خود را نقل و این موضوع را تأیید کرده‌اند. در این کتاب‌ها، چنار خونبار مصداقی از امام حسین(ع) و رخدادهای مافوق طبیعی و نشان‌دهندة عظمت واقعة عاشورا دانسته شده است. شهرت این موضوع بین علمای شیعه تا اندازه‌ای بوده است که شیّد شهاب الدّین نجفی مرعشی در «تعلیقة» خود بر «عروة الوثقی» یکی از مصادیق خون‌های پاک را خونی که از درختان ترشّح کند، دانسته و از چنار زرآباد، به عنوان مثال نام برده است.
منبع:
«فرهنگ سوگ شیعه»، محسن حسام مظاهری، تهران، نشر خیمه، 1395، ذیل واژة چنار خونبار، صص 168-170