فرزند با اخلاق من: تقوا

عباس پسندیده

مقدّمه

پیش‌تر در سلسله یادداشت‌هایی به موضوع تربیت دینی فرزند پرداختیم که مورد توجّه مخاطبان نیز قرار گرفت. آن بحث دربارة مباحث اعتقادی و معرفتی بود. بخش دیگر بحث مربوط به اخلاق می‌شود. از این ماه سلسله یادداشت‌هایی را در موضوع تربیت بعد اخلاقی فرزندان آغاز خواهیم کرد.

نقش اخلاق

اخلاق، ضمانت اجرای رفتار است. هر رفتاری بخواهد صورت گیرد، نیازمند اخلاق است؛ به عنوان نمونه، اگر روزة ماه مبارک رمضان سخت است، نیازمند صبر است تا دشواری آن را تحمّل‌پذیر سازد یا اگر رفتارهای قبیح باید ترک شوند، نیازمند حیاست تا از بروز آن جلوگیری کند یا اگر باید رفتاری انجام شود، نیازمند امید به پاداش (رجاء) است یا اگر رفتاری بخواهد ترک شود، نیازمند ترس از عقاب (خوف) است و... . برای داشتن یک فرزند مؤمن، باید بعد اخلاقی وی را پرورش داد؛ چیزی که کمتر مورد توجّه قرار می‌گیرد و به همین جهت آسیب می‌بینیم.

«قرآن کریم» هدف روزه گرفتن را تقوا می‌داند:

«كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَی الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون»

به همین مناسبت، بحث تربیت اخلاقی را با تقوا شروع می‌کنیم. برای روشن شدن این موضوع، نیازمند آن هستیم تا نخست، با جایگاه واقعی تقوا در حیات انسان آشنا شویم.

تقوا و نقش آن در حیات انسان

امام علي(ع) گزارش مي‌كنند كه رسول خدا(ص) هماره مردم را به اين حقيقت توجّه می‌دادند كه بهشت با محنت آميخته است و دوزخ با لذّت.1 بهشت و دوزخ، نماد اعلای کامیابی و ناکامی‌اند. در قطعه قطعة زندگی فرزندان ما، داستان بهشت و دوزخ جریان دارد. زندگی دنیا پر

از داستان‌های بهشت و دوزخ فراوانی است که پیش از آن، واقعة عظیم رخ می‌دهد. موفّقیت تحصیلی را در نظر بگیرید که شیرین و لذّت‌بخش است؛ امّا راه پرمشقّتی دارد. سلامتی یک بیمار را در نظر بگیرید که آرزوی همگان است؛ امّا راه آن، مصرف داروی تلخ و تزریق آمپول دردناک و پرهیز از خوردنی‌ها و آشامیدنی‌های لذّت‌بخش است و... . اموری از این دست، داستان هر روز ما و فرزندان ماست. پرسش این است که چه باید کرد؟ حکایت بهشت و دوزخ، یک داستان واقعی بود که مبتنی بر سنن و قوانین زندگی است. تحلیل این قوانین می‌تواند ما را در یافتن پاسخ یاری دهد.

تحلیل امور زندگی

امور پیش روی ما و فرزندان ما، حقیقت‌هایی هستند که ماهیت خاصّ خود را دارند و قوانینی بر آنها حاکم است که بدون رعایت آنها، نمی‌توان درست عمل کرد و به کامیابی دست یافت؛ لذا از ضرورت‌های زندگی موفّق، داشتن تحلیلی واقع‌گرا از امور پیش روی زندگی است.

وقتی از منظر زمان، به امور زندگی فرزندان خود نگاه می‌کنیم، یا مربوط به «حال» هستند یا مربوط به «آینده»؛2 بدین معنا که یا سود آنها، اکنون به آنها می‌رسد یا در آینده. بنابراین از این منظر، آنها دو مفهوم «حال و آینده» را در زندگی دارند. از سوی دیگر، از منظر خوشایندی و ناخوشایندی که به امور آنها نگاه کنیم، یا «محنت» دارند یا «لذّت»؛ بدین معنا که یا انجام آنها سخت و دشوار است یا سهل و راحت. از این‌رو، با دو مفهوم دیگر به نام «لذّت و محنت» هم رو به رو هستند.

آنچه مهم است اینکه در صحنة عمل، این دو دسته از امور، جدای از هم وجود ندارند و با یکدیگر ترکیب می‌شوند. این‌گونه نیست که برخی امور مربوط به حال یا آینده باشند و برخی دیگر مربوط به لذّت و محنت، بدون اینکه ارتباطی میان آنها برقرار باشد. حال و آینده، تنها بستر زمانی تحقّق امورند و لذّت و محنت، ویژگی اموری هستند که در این بستر وجود می‌یابند. از این‌رو، این دو دسته از امور در یکدیگر ضرب شده و چهار مفهوم جدید را به وجود می‌آورند: «لذّت حال» و «لذّت آینده»، «محنت حال» و «محنت آینده».

لذّت، هم در حال قابل تحقّق است و هم در آینده. محنت نیز هم در حال قابل تصوّر است و هم در آینده؛ لذا اموری که فرزندان ما با آن رو به رو هستند، گاه لذّت حالی است و گاه لذّت آتی. همچنین محنت، گاه حالی است و گاه آتی.

نکتة مهمّ دیگر دربارة نحوة چینش مفاهیم چهارگانة جدید، در محور زمان است. در چينش اين مفاهيم چهارگانه، تقابل و تضادّ آنها با يكديگر، یک اصل است و ما باید از مفاهیمی که در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند، یکی را برگزینیم. این‌گونه نیست که امور فرزندان ما از جنس لذّت حال- لذّت آینده یا محنت حال- محنت آینده باشند؛ بلکه به شکل ضربدری چیده می‌شوند:

لذّت حال - محنت آینده و محنت حال – لذّت آینده؛ لذا فرزندان ما یا باید لذّت حال و محنت آینده را برگزینند یا محنت حال و لذّت آینده را. این وضعیت امور و قانون حاکم بر زندگی آنها است.

انسان به لحاظ طبع اوّلیة خود، «حال‌گرا» و «لذّت‌گرا» است. بر اساس حال‌گرایی، فرزندان، توان صبر برای آینده را ندارند و بر اساس لذّت‌گرایی، توان تحمّل محنت را ندارند و از آن گریزانند.

دانش‌آموز و دانشجو، ممکن است به لذّت حال بیندیشد و از سختی درس و مطالعه، گریزان باشد یا بیمار ممکن است به لذّت اکنون خود بیندیشد و از داروی تلخ و آمپول دردآور فراری باشد؛ از این‌رو، فرزندان در انتخاب خود، به سراغ «لذّت حال» می‌روند و این نتیجه‌ای جز محنت که همان شکست و ناکامی آینده است، برای آنان ندارد. موفّقیت و کامیابی فرزندان در معادلة محنت حال – لذّت آینده قرار دارد و البتّه این، سخت و دشوار است. در این وضعیت چه باید کرد؟ طبع فرزندان چیزی را می‌طلبد و مصلحت آنها در چیز دیگر است!

قدرت مهار خود

بر اساس این واقعیت‌ها، معلوم می‌گردد که فرزندان ما برای کسب موفّقیت، به نیرویی نیاز دارند تا با کمک آن بر دو کشش قوی حال‌گرایی و لذّت‌گرایی چیره شوند و آنها را به سمت لذّت آینده بکشاند. این نیرو باید بتواند آنها را از کارهایی که به آن علاقه‌مند است (لذّت حال) باز دارد تا ناکام نگردد (محنت آینده) و به کارهایی که از آن گریزان است، (محنت حال) وادارد تا به کامیابی دست یابد (لذّت آینده). پس آنها به نيرويي نياز دارند كه با كنترل نفس، در مقام عمل هم بازدارنده باشد و هم وادارنده. این نیرو همان چیزی است که در ادبیات دین، به نام «تقوا» شناخته می‌شود.

تقوا به معني خويشتن‌داري و بازداري نفس بوده و كسي را كه از توان خويشتن‌داري و خود نگهداري برخوردار باشد، «متّقي» نامند.

مرحوم شهيد مطهري در اين‌باره مي‌گويد:

اين كلمه از مادّة «وقي» است كه به معناي حفظ و صيانت و نگهداري می‌باشد. معناي اتّقاء، احتفاظ است... بنابراين، ترجمة صحيح كلمة تقوا، «خودنگهداري» است كه همان ضبط نفس است و متّقين، يعني «خود نگهداران».3

تقوا به فرزندان «توان بازداری» از هر آنچه لذّت‌بخش، امّا عامل ناکامی است، می‌دهد.

تقوا به آنها «توان انتظار کشیدن» می‌بخشد تا از چمبرة حال‌گرایی، آزاد و به لذّت پایدار آینده بیندیشند.

تقوا به آنها «توان به تأخیر انداختن ارضا» می‌بخشد تا بتواند از لذّت آینده‌سوز امروز دست کشند.

تقوا به آنها «توان مقاومت در برابر وسوسه» می‌دهد تا اسیر هوس‌های ناکام کنندة امروز و خواسته‌های ویرانگر اکنون نگردند.

تقوا از طریق کنترل نفس، «لذّت‌گرایی حال» را در آنها مهار می‌کند و آنها را به لذّت آینده متوجّه می‌سازد. از این‌رو، یکی از مهم‌ترین چیزهایی که فرزندان ما نیاز دارند، پرورش تقوا است... .

کارکرد تقوا

از شبهه‌های مهم این است که تقوا به کار آخرت فرزندان می‌آید و به دنیای آنها کاری ندارد! این زیر مجموعه، بحثی بزرگتر در‌بارة نقش دین

در دنیاست. برخی معتقدند دین و تربیت دینی، فقط به کار آخرت فرزندان می‌آید و کاری به دنیای آنها ندارد و به همین جهت، گروهی معتقدند باید فرزندان را برای آخرت تربیت کرد و گروهی دیگر معتقدند باید آنها را برای دنیا تربیت کرد و لذا نیازی به تربیت دینی نیست.

سخن هر دو گروه اشتباه است؛ چون مبنای آنها غلط است. تربیت دینی، هم برای دنیا و هم برای آخرت فرزندان ضروری می‌باشد. این چیزی است که تحقیقات تجربی، آن را اثبات کرده است.4

مفهوم تقوا در تحقیقات روانشناسان

امروزه، دانشمندان دربارة «خودمهارگری» که خیلی به مفهوم تقوا نزدیک است، تحقیقات مفصّلی انجام داده‌اند که به برخی از آنها، اشاره می‌کنیم:

به اعتقاد روانشناسان، انطباق با شرایط مختلف زندگی که از آن به عنوان سازگاری روانی یاد می‌کنند، یکی از عوامل مهم در سلامت روان است و این قدرت انطباق، با خودمهارگری رابطة تنگاتنگ دارد.

رزنبام، ويسز و سيندر در سال 1982 م. اعلام کردند که توانایی انسان در خودمهارگری، تقریباً يکی از مهم‌ترین عوامل سازگاری‌های روان آدمی است. به اعتقاد اینان، هنگامی که فرد بتواند با تغيير خویشتن، خود را با زندگی هماهنگ سازد، آن وقت سالم‌ترین و شادترين افراد را خواهیم داشت.

حتّی فرويد در سال 1930 م. اعلام کرد که توانایی «خود» در بازداری از وسوسه‌های پرخاشگری و رفتارهای ضدّ اجتماعی، عيار زندگی متمدّن است.

بازشناسی کاربرد تقوا و خودمهارگری، تأثیر عميق آن را بر کشمکش‌ها و وسوسه‌های روزانة افراد نشان می‌دهد. تقریباً همة مشکلات عمدة شخصی و اجتماعی، مستلزم نوعی شکست در خودمهارگری است.

بامیستر در سال 2007 م. اعلام کرد که بر اساس تحقیقات دانشمندان، فقدان یا ضعف در تقوا و خودمهارگری، موجب این‌گونه مشكلات رفتاري می‌شود: استعمال دخانیات، اعتیاد و سوء مصرف مواد و الكل، جنايت و خشونت و روابط نامشروع جنسی. از نظر اینان، حتّی اموری، مانند پرخوري و افراط در هزینه‌ها (ولخرجي) نیز به همین عامل برمی‌گردد.

همچنین واس و بامیستر در سال 2004 م. بیان داشتند که:

گاهی اوقات، ناتوانی در مهار خود در هزینه کردن پول، پای مشکلاتی، مانند بدهی و وام، خرج‌های افراطی و ناتوانی در پس‌انداز پول (خواه برای امور غير مترقّبه يا برای هزینه‌های پيش‌بينی‌شدة آينده، همچون تربيت فرزندان يا حتّی برای بازنشستگی) را به ميان می‌کشد.

جنايت و خشونت افراد، اغلب بازتاب شکست و ناتوانی در مهار نمودن تکانه‌ها و وسوسه‌های پرخاشگرانه بوده است.

مشکلات هيجانی و عاطفی، عموماً ریشه در شکست در اجتناب يا اصلاح عواطف و احساسات ناخواسته دارد که از ضعف خودمهارگری ناشی می‌شود.

بسياری از مسائل سلامت جسمانی و ابتلا به بیماری‌ها، ریشه در قصور در ورزش يا خوردن غذاهای ناسالم دارد که به علّت ضعف خودمهارگری اتّفاق می‌افتد.

کم‌آموزی در کار و مدرسه، از فقدان خودمهارگری در تنظيم مطالعه نشئت می‌گیرد.

حتّی به تعويق انداختن نادرست اموری که نباید به تعویق بیفتند و منجر به تنش‌های فزاينده و کيفيت نامرغوب کارها می‌گردند، از شکست شخص در پيگيری برنامة مناسب ناشی می‌شود که ریشه در ضعف خودمهارگری دارد.

تانجنی در سال 2004 م. با تأکید بر تفاوت افراد در خودمهارگری، می‌نویسد که بعضی از افراد بسيار بهتر از دیگران قادر به مديريت زندگی خود، مهار عصبانيت خود، حفظ رژيم غذایی، به اتمام رساندن تعهّدات، پس‌انداز پول، ثبات قدم در کار، رازداری و چیزهایی از اين قبيل می‌باشند. به اعتقاد بامیستر (2007 م.) این بدان جهت است که نيروی خودمهارگری، به افراد اجازه می‌دهد تا به منظور هم‌نوایی با انتظارات ديگران و هم‌زمان با تحوّلات فرهنگي، رفتار خويش را تغيير بدهند. اين نيرو، ريشة بنيادي ارادة آزاد است تا حدّي كه افراد را قادر می‌سازد تا بر تكانه‌هاي اوّلية خود غلبه نموده، آنها را به شیوه‌های پيچيده و انعطاف‌پذير تصميم‌گيري و رفتار، مجهّز می‌نماید.

فلدمن، مارتينز و شاهما در سال 1995 م. دريافتند که کودکان دارای توان خودمهارگری بالا، نمرات بهتری را در دوره‌های کامپيوتر کسب نمودند.

تحقیقات فلين نیز در سال 1985 م. دريافت که پيشرفت در تأخیر ارضاءها و لذّت‌ها با پيشرفت موفّقيت تحصيلی در ميان پسران آفريقایی، آمريکایی همراه است.

در يک جفت مطالعه که توسط ميشل، شدا و همکارانشان انجام شد، آنها توانایی کودکان چهار ساله در به تأخیر انداختن ارضا را سنجيده و پس از سال‌ها، با بررسی زندگی آینده دريافتند آنها که خودمهارگری بالا داشتند، اغلب افراد موفّق بودند و آنها که خودمهارگری پایین داشتند، اغلب یا بزهکار و خلافکار شده بودند یا افراد بی‌عرضه و ناکارآمد.

از سوی دیگر، خودمهارگری با روابط بين فردی بهتر که در پیوند مستحکم‌تر خانوادگی و تعارض کمتر خانوادگی نمايان است، در ارتباط است. همچنين آنها در هم‌دلی کردن با دیگران، نمرات بالاتری کسب می‌کنند؛ به علاوه این قبیل افراد، خشم کمتر و مديريت بهتر خشم را گزارش نموده‌اند.

ان‌شاء‌الله ادامه دارد... .

پی‌نوشت‌ها: