مزاج‌های چهارگانه

رضا ابراهیمی

در شمارة قبل، به جایگاه طب در قرآن و کلام و سیره ائمّة معصومان(ع) پرداختیم، اینکه طبابت کار خداوند است و اوست که تنها طبیب می‌باشد. همچنین دربارة طب در «قرآن» و دستورات پزشکی و بهداشتی در قرآن مطالبی بیان کردیم.

در این مجال، با توکّل به خدای متعال قصد داریم به مباحث تخصّصی‌تر طبّ الهی یا همان طبّ اسلامی بپردازیم.

برای ورود به مبحث تخصّصی‌تر طبّ اسلامی ابتدا باید اشاره‌ای به عناصر اصلی، یعنی چهار عنصر طبیعت و انسان داشته باشیم:

۱. آتش؛ معادل آن در انسان می‌شود: صفرا

۲. خاک؛ معادل آن در انسان می‌شود: سودا

۳. هوا؛ معادل آن در انسان می‌شود: دم (خون)

۴. آب؛ معادل آن در انسان می‌شود: بلغم

تعریف عناصر هستی

به اعتقاد قدما، چهار عنصر اصلی هستند که مدار وجود کائنات و عالم مادّه و جهان جسمانی را تشکیل می دهند که این عناصر اربعه یا چهارگانه عبارت است از: آتش، باد یا هوا، آب و خاک. از ترکیب عناصر اربعه، یعنی آتش، هوا، آب و خاک، حالت خاصّی در انسان به وجود می‌آید که خصوصیات همة آن عناصر را دارد؛ ولی گاه به خاطر وراثت و شرایط اقلیمی، مانند آب و هوا، دما و نوع تغذیه، بعضی از این عناصر موجود در بدن آدمی بر دیگری غلبه می‌نماید.

در بدن انسان چهار نوع خلط وجود دارد که آنها را اصطلاحاً «اخلاط اربعه» می‌نامند. اخلاط اربعه عبارتند از: صفرا، خون، بلغم و سودا. در حالت طبیعی، اخلاط اربعه در بدن هر شخص سالمی باید به حالت تعادل باشد تا ادامة زندگی و حیات او مقدور باشد؛ در غیر این صورت، هر کدام از آنها که غلبه نماید، خطرناک و مشخّص‌کنندة نوع مزاج غالب در فرد است؛ به عنوان مثال اگر در فردی صفرا غلبه نماید، وی را صفراوی مزاج و اگر خون غلبه کند، او را دموی مزاج و اگر بلغم غلبه یابد، بلغمی مزاج می نامند؛ همچنان‌که اگر در شخصی سودا غلبه نماید، او را سوداوی مزاج می‌گویند.

سعدی شیرازی در بیتی این مطلب را به صورتی زیبا بیان نموده:

چهار طبع مخالف سرکش

چند روزی بودند با هم خوش

چون یکی زین چهار شد غالب

جان شیرین برآید از قالب

لذا طبع و مزاج انسان‌ها با توجّه به نوع آب و هوای محلّ زندگی و نوع رژیم غذائی موجود (عادات غذایی) به چهار دسته تقسیم می‌شود:

۱. دموی مزاج یا طبع بهاره (یعنی گرم و تر)؛

۲. سوداوی مزاج یا طبع پاییزه (یعنی سرد و خشک)؛

۳. بلغمی مزاج یا طبع زمستانه(یعنی سرد و تر)؛

۴. صفراوی مزاج یا طبع تابستانه (یعنی گرم و خشک).

عناصر اربعه (آتش، هوا، آب و خاک) نیز همان مزاج یا طبع چهارگانه را دارا هستند که به همین دلیل مجازاً به مزاج‌های اربعه نیز اطلاق می‌گردد؛ یعنی طبع دم (خون) یا هوا، طبع بلغم یا آب، طبع سودا یا خاک، طبع صفرا یا آتش...

هر نوع از موادّ غذایی (اعم از گیاهان، میوه‌ها، غذاها و گوشت حیوانات و غیره) نیز یک طبع خاص دارد و اثر خاصّی بر روی اخلاط اربعه می‌گذارد و آن را به حالت تعادل یا عدم تعادل در خواهد آورد؛ به عنوان مثال، استفاده از موادّ غذایی چرب و شیرین به طور مداوم، صفرا را افزایش می‌دهد؛ همچنان‌که پرخوری و عدم رعایت اعتدال در مصرف موادّ غذایی، موجب غلبة خون می‌شود. استفاده از ترشیجات سرکه و لبنیات به مقدار زیاد موجب طغیان و ازدیاد بلغم و خوردن غذاهای نمک سود و مانده و نیز خوردن بادمجان به مقدار زیاد یا گوشت حیوانات پیر، سبب ازدیاد سودا می‌گردد و قابل ذکر است که هر یک از اخلاط چهارگانه که در شخص غلبه نماید، جهت برگرداندن آن به حالت اعتدال، می‌بایست غذا و میوه‌های طبع مخالف استفاده نماید؛ مثلاً اگر صفراء غلبه نماید، چون مزاج صفراء گرم و خشک است، شخص باید خوراکی‌های طبع سرد و تر (بلغمی‌ها) مصرف کند.

پس می‌بینیم که همة موجودات عالم، اعمّ از زمین و زمان (فصول و ایّام)، گیاهان، حیوانات و حتّی بدن انسان‌ها، طبع داشته و با بدن انسان رابطه‌ای تنگاتنگ و هماهنگ دارند و اگر ما طبع خویش را بشناسیم، می‌توانیم با طبیعت هماهنگ شده و می‌دانیم که چه بخوریم، چه بپوشیم و چه بگوییم تا بتوانیم به سمت تعالی پیش رفته و به آن هدف متعالی ترسیم‌شده برای این عالم مادّه، دست یابیم. بنابراین پایه و اساس تمامی علوم طبیعی، اعمّ از زیست‌شناسی و طبّ اسلامی و حتّی علوم الهی و خداشناسی، شناخت خود، شناخت بدن و نیز شناخت طبع و مزاج انسانی است.

تعریف مزاج از دیدگاه طبّ اسلامی

از دیدگاه طبّ اسلامی، برآیند اثر مجموعة عناصر و ارکان مادّی و معنوی تبلور یافته در یک شیء، گیاه، غذا، حیوان، انسان و رفتار و پندار را مزاج آن می‌نامیم. در این تعریف، عناصر معنوی (مثبت و منفی) شامل: 1. نیّت خالص، 2. دعا، 3. حلیت، 4. نام و یاد خدا، 5. روح تعاون، 6. احساس مهربانی، 7. عطوفت و بخشش، 8. نیّت ریاکارانه و خودنمایی، 9. رفتار بدون یاد خدا، 10. حرام بودن فعل یا شیء، 11. روح خصومت، 12- احساس کینه‌ورزی، 13. خشونت، 14. حرص و آز.

در چگونگی تکوین مزاج یک شیء، گیاه، غذا، حیوان و انسان اثر می‌گذارد و کارآیی آن عنصر را دگرگون می‌سازد و از آن، عنصری پایا، ماندگار، حق‌گرا، خیرآمیز یا عنصری فاسد شدنی، تباه، باطل‌گرا و شرخیز پدید می‌آورد. مزاج‌شناسی علمی است که بر اساس آن، علم جامعه‌شناسی و مدیریت گزینش نیروها می‌توانند سامان گیرند.

در این مجال، با توجّه به فرا رسیدن فصل پاییز در خصوص مزاج این فصل و اصول تغذیة مناسب این فصل مطالبی را تقدیم می‌کنیم.

مزاج فصل پاییز

مزاج این فصل، سرد و خشک است. مزاج فصل پاییز در سرما و گرما معتدل، ولی در تری و خشکی، همانند بهار به اعتدال نیست؛ چون آفتاب تابستان هوا را کاملا خشک نموده و اسباب تری در این فصل چندان آشکار نیست. در فصل پاییز، به ویژه در پاییزی که هوا متغیّر است، باید بهداشت را بسیار رعایت نمود. نباید موادّ غذایی خنک مصرف شود؛ آب سرد زیاد خورد و بر سر ریخت. در این فصل نباید در جای سرد خوابید که بدن در اثر سرما به لرزش درآید. نباید با شکم سیر خوابید. از گرمای نیمروزی و سرمای صبح باید پرهیز کرد و شب‌ها و صبح‌ها سر را از سرما پوشاند. در این فصل، باید از میوه‌های موسمی تا حدّ امکان دوری جست و زیاد نخورد. از میوه‌های مناسب این فصل، می‌توان به سیب، به، گلابی و انار اشاره کرد. باید به بیرون راندن موادّ زائد از بدن پرداخت تا در زمستان گرد هم نیایند.

تدابیر مهم در فصل پاییز

خودداری از مصرف غذاهای بسیار گرم: مزاج این فصل، همان‌طور که ذکر شد، خشک بوده و از هر عملی که موجب افزایش خشکی بدن می‌شود، باید پرهیز نمود. از جملة این موارد می‌توان به غذاهای بسیار گرم، گوشت‌های مانده، گوشت شکار و ادویه‌جات با گرمی زیاد اشاره نمود.

پرهیز از زیاده‌روی در نزدیکی: افراط در نزدیکی جنسی، هرچندکه در هر زمانی برای جسم و روح مضر است، ولی در فصل پاییز ضرر بیشتری دارد؛ زیرا مقاربت جنسی از خشکی‌افزاهای بسیار قوی است.

پرهیز از نوشیدن آب سرد: آب سرد موجب ضعف حلق و تارهای صوتی شده و با توجّه به شیوع زیاد بیماری‌های تنفّسی فوقانی در این فصل، بهتر است از نوشیدن آن پرهیز شود.

پرهیز از قرار دادن سر در معرض مستقیم هوا: در فصل پاییز سر خود را بپوشانید؛ زیرا سر بدون پوشش، به ویژه در اوایل صبح که هوا سرد است، موجب بسته شدن منافذ پوستی می‌شود. بسته شدن این منافذ، سبب می‌شود که بخارات دفع نشود و تجمّع آنها در سر باعث بروز برخی بیماری‌ها، از جمله نوعی زکام و سرفه می‌گردد.

دوری از مکان سرد: باید از خوابیدن در مکان سرد و حمّام با آب سرد، به دلیل بسته شدن منافذ پوستی و عوارض ناشی از آن، پرهیز کرد.

خودداری از استفراغ: در این فصل، از انجام هر عملی مثل قی، که موجب تحریک خلط‌ها می‌شود، باید پرهیز نمود. قی در این فصل، زمینه را برای بیماری‌های تب‌دار فراهم می‌کند.

تعادل در مصرف میوه‌ها: زیاده‌روی در مصرف میوه‌های فصل، مضر

بوده و باید از این کار خودداری شود.

پرهیز از اعراض نفسانی: اعراض نفسانی، به ویژه غم و اندوه، در هر فصلی مضرّ است؛ ولی در فصل پاییز، به ویژه برای افرادی که زمینة بیماری‌های سوداوی دارند، ضرر بیشتری دارد و باید تا حدّ امکان، از این موارد پرهیز نمود و به اموری مشغول شد که موجب سرور و شادی گردد.

رطوبت بدن: به دلیل خشکی فصل و تأثیر آن روی بدن، لازم است از عواملی که موجب تری بدن می‌گردد، کمک گرفت. یکی از این عوامل، حمّام کردن است که برای رطوبت‌بخشی مناسب، بهتر است یک روز در میان، استحمام با آب نیمه گرم انجام گیرد؛ زیرا آب بسیار گرم باعث تحلیل رطوبت و افزایش خشکی بدن می‌گردد. همچنین می‌توان برای رطوبت بیشتر، از وان آب نیم گرم به مدّت نیم ساعت استفاده نمود. چرب کردن بدن با روغن بنفشه و بادام نیز از مواردی است که به افزایش رطوبت بدن و کاهش خشکی بدن کمک مؤثّری می‌کند.

استفاده ازعطر: در این فصل بهتراست جهت تقویت روح، از عطرها و بوهای خوش و ملایم استفاده نمود.

غذاهای مناسب فصل: در این فصل، بهتر است غذاهای با گرمی معتدل مصرف شود. گوشت‌ها، گوشت برّه و مرغ چاق مفید هستند. از شیرینی‌ها نیز آنچه از شکر، مغز بادام و پسته تهیه شده باشد، مناسب است.

همان‌گونه که در مطالب قبل اشاره شد، خداوند متعال میوه‌های گرانبهایی را در این فصل قرار داده است که می‌توان به انار و گلابی که هر دو برای رفع افسردگی و سودا بسیار مفید هستند، اشاره کرد.

محقّقان طبّ اسلامی بر این عقیده‌اند که انار، به عنوان یک میوة بهشتی از این جهت در فصل پاییز به بار می‌نشیند که فصل پاییز، فصل خزان درختان و گرفتگی آسمان است و برای جلوگیری از افسردگی و نگرانی، دانه‌های انار بسیار مفید بوده و موجب شادابی می‌شوند.

همچنین پزشکان و متخصّصان تغذیه، خواصّ انار را به ۵۰ مورد تقسیم کرده‌اند:

۱. پوست و ریشة انار ضدّ کرم است؛

۲. انار معتدل، مقوّی، ملیّن، ادار آور و ضدّ تشنگی است؛

۳. اگر بعد از غذا انار شیرین خورده شود، رنگ چهره زیبا و غذا آسان هضم می‌شود؛

۴. کسانی که لاغر هستند، خوردن انار برای آنها مفید است؛ البتّه نوع شیرین آن؛

۵. انار شیرین برای کسانی که یرقان دارند، مفید است. یک ساعت قبل یا بعد از غذا میل شود؛

۶. انار شیرین سرفه را تسکین می‌دهد و صدا را باز می‌کند (برای کسانی که آواز می‌خوانند)؛

۷. انار شیرین خارش‌های بدن را تسکین می‌دهد؛

۸. طبع انار ترش سرد است؛

۹. مقوّی معده و کبد است؛ البتّه انار شیرین؛

۱۰. برای کسانی که زخم معده دارند، انار ترش ممنوع است. به طور کلّی زیاده‌روی در مصرف انار ترش امکان به وجود آمدن زخم معده را دارد؛

۱۱. جهت درمان زخم‌های دهان روزی چندبار آب انار ترش را در دهان نگه داشته و مزمزه نمایید؛

۱۲. جهت درمان زخم داخل بینی یا گوشت اضافی روی زخم‌ها آب انار ترش را بجوشانید تا غلیظ شود. سپس با عسل مخلوط نمایید و بر روی آنها بمالید؛

۱۳. ربّ انار مقوّی بدن و چاق‌کننده است؛

۱۴. ربّ انار یبوست می‌آورد؛

۱۵. خوردن انار غم و اندوه را از بین می‌برد؛

۱۶. کسانی که میل به خوردن خاک و چیزی دیگر دارند، با خوردن ربّ انار از بین می‌رود؛

۱۷. خانم‌های حامله اگر در دوران حاملگی ربّ انار بخورند، ویار آنها از بین می‌رود؛

۱۸. برای از بین بردن ترشحّات سادة زنانگی، از دم‌کردة گل انار روزی ۲ استکان استفاده شود. ۵ گرم گل خشک در ۲۰۰ سی‌سی آب جوش ۲۰ دقیقه دم کرده و بنوشند؛

۱۹. برای کسانی که خروج مقعد دارند، پوست انار خشک یا تازه را در آب بجوشانند صاف کرده و بعد از هر بار اجابت مزاج در داخل آب نیم گرم یا سرد آن بنشینند. برای کسانی که بواسیر دارند، این عمل مفید است؛

۲۰. کسانی که کرم دارند، حدود سه یا چهار گرم پوست انار را با یک لیوان آب گرم میل نمایند. بهتر است یبوست نداشته باشند. چنانچه یبوست دارند، یک روز قبل از خوردن پودر پوست انار، مسهل یا سوپ‌های ملایم بخورند و ۲ ساعت بعد از خوردن پودر پوست انار، مقداری سوپ میل شود؛

۲۱. کسانی که کم‌خون هستند یا احساس خستگی زیاد می‌کنند، از دم‌کرده یا جوشاندة برگ انار به عنوان چای استفاده (۱۰ گرم در ۲۵۰ سی‌سی آب) کنند؛

۲۲. دم‌کردة برگ انار، میگرن را برطرف می‌نماید؛ ۵ عصر و آخر شب یک لیوان میل شود (۵ گرم گل انار در یک لیوان آب جوش دم کرده)؛

۲۳. برای درمان کرم کدو، بین ۶۰ تا ۹۰ گرم پوست خشک کردة ریشه با ساقة انار را در ۲ لیوان آب به مدّت ۲ شبانه روز خیس کرده، سپس با حرارت ملایم آن را جوشانده تا آب به یک لیوان برسد. سپس صاف نموده در ۲ یا ۳ نوبت با کمی عسل مخلوط کرده میل شود. بعد از آن، بیمار هنگام اجابت مزاج بر روی یک ظرف آب نیمه گرم بنشیند تا کاملاً کرم کدو که همانا سر آن می‌باشد، دفع گردد؛ زیرا اگر سر آن باقی بماند، مجدّداً رشد می‌کند؛ امّا برای از بین بردن کرم کدو داروهای شیمیایی، البتّه زیر نظر پزشک بهتر است؛

۲۴. در موقع خوردن جوشاندة پوست انار، از خوردن روغن کرچک خودداری شود, زیرا ممکن است مسمومیت ایجاد کند؛

۲۵. جوشاندة پوست انار جهت ترشّحات سفید خانم‌ها مفید است؛

۲۶. از ترکیب گل‌های له شدة انار با روغن کنجد، برای سوختگی استفاده می‌شود؛

۲۷. طبع انار سرد و تر است؛

۲۸. پوست آن سرد و خشک است؛

۲۹. انار شیرین طبیعت سرد، معتدل و کمی تر دارد؛

۳۰. انار، تولید کنندة اخلاط صالح است. همانا دو گونه خلط وجود دارد؛ یکی مفید و دیگر غیر مفید که انار تولید کنندة نوع مفید آن است؛

۳۱. برای رفع درد سینه یا سرفة خشک، سر انار را سوراخ کرده، سپس روغن بادام شیرین داخل آن ریخته و روی آتش بگذارند تا روغن جذب شود. آنگاه بخورند که بسیار خوب است؛

۳۲. انار ترش نیروی جنسی را کاهش می‌دهد؛

۳۳. عصارة گل انار و گلاب برای ورم چشم مفید است؛ به صورت ضماد با احتیاط مصرف شود؛

۳۴. گل انار با آب بارهنگ برای زخم‌های آلات تناسلی آقایان مفید است (گل انار + عرق بید + عرق بیدمشک + عرق کاسنی + بارهنگ) پس از استفاده از آن، زخم را باید شست؛

۳۵. به جای گل ما می‌توانیم از پی سفید داخل انار استفاده کنیم. (مورد شمارة ۳۴)

۳۶. کسانی که می‌خواهند نوزادی زیبا داشته باشند، در دوران حاملگی در فواصل غذا و ظهر و شب انار بخورند؛

۳۷. خوردن انار مستی را رفع می‌کند؛

۳۸. انار جهت صفرا و تب صفراوی مفید است. قبل از غذا میل شود؛

۳۹. بهترین موقع خوردن انار، صبح ناشتا با کمی گلپر است؛

۴۰. جوشاندة گل انار درمان‌کنندة پیوره و خون‌ریزی لثّه است؛

۴۱. پودر پوست انار برای التیام زخم‌های کهنه مفید است؛

۴۲ کسانی که مزاج گرم دارند، انار ترش برای آنها مفید است؛

۴۳. اگر انار با دانه خورده شود، از صدا کردن شکم جلوگیری می‌کند؛

۴۴. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «بخورید انار را با پرده‌های وسط آن تا معده را صیقل دهد و هوش را زیاد کند.»

۴۵. حضرت علی(ع) می‌فرمایند: «به کودکان خود انار دهید تا زودتر به سخن آیند.»

۴۶. کسانی که بیماری قند دارند، از انار استفاده کنند؛

۴۷. اگر آب انار با شکر و نشاسته و صمغ عربی و روغن بادام جوشانده و نیمه گرم میل شود، بازکنندة ادرار و تقویت‌کنندة دستگاه ادرار و مثانه است؛

۴۸. انار دفع‌کنندة مضرّات دخانیات است؛

۴۹ اگر انار را با پوست و دانه به طور سالم بپزند و سپس کوبیدة آن را در محلّ خارش بگذارند، خارش را برطرف می‌کند؛

۵۰. اشخاصی که دارای طبع سرد و تر هستند، بعد از خوردن انار، کمی زنجبیل با نبات بخورند.

توصیه‌های پزشکی امام رضا(ع) برای ماه آذر

سومین ماه پاییز که در «رسالة ذهبیّة امام رضا(ع)» از آن، با عنوان «تشرین آخر» یاد می‌شود، از حدود 23 آبان‌ماه آغاز می‌شود و به مدّت 30 روز ادامه پیدا می‌کند و تقریباً مصادف با آذرماه است.

امام رضا(ع) که در رسالة ذهبیّه، خصوصیات فصول و ماه‌های سال را بیان کرده‌اند، برای هر ماه و فصل، غذای مناسب را معرفی نموده‌اند.

آن حضرت در یک دستورالعمل کلّی فرموده‌اند:

«کل بارد فی الصیف و الحار فی الشتآء و المعتدل فی الفصلین علی قدر قوتک و شهوتک؛

هر خوراکی سرد در تابستان و گرم در زمستان مناسب است و غذاهای معتدل در فصل بهار و پاییز و میزان مصرف خوراکی‌ها (یا مقدار حرارت و برودت آنها) نیروی طبیعی بدن و میل آن است.»

هر چند که استفاده از همة موادّ غذایی برای بدن لازم است، ولی رعایت تناسب زمان و آب و هوا برای بدن مفیدتر بوده و از برخی بیماری‌ها جلوگیری می‌کند. بر همین اساس، امام رضا(ع) هر غذایی را در ماه خاصّی توصیه کرده‌اند.

در تابستان، به دلیل گرمای هوا، چربی‌های بدن آب می‌شوند؛ از این‌رو در پاییز نیاز ضروری به ذخیره کردن موادّ چربی که مولّد حرارت هستند،‌ پیدا می شود و باید با مصرف غذاهای مناسب، آن را ذخیره کرد تا بدن خود را برای مقابله با سرمای زمستان مجهّز نماییم. بدن به انواع غذاهای اصلی و میوه‌هایی، مانند انگور و انار نیاز دارد. همچنین استفاده از نوشیدنی‌هایی که از آنها تهیه می‌کنند،‌ مفید است.

امام رضا(ع) برای نوشیدن آب می‌فرمایند:

هر کس می‌خواهد معده‌اش او را آزار ندهد، در میان غذا خوردن، آب ننوشد تا این غذا خوردن تمام شود و هر که آب میان غذا بنوشد، رطوبت در بدنش جای گرفته و معده‌اش ضعیف می‌شود و رگ‌ها نمی‌توانند انرژی غذا را جذب کنند؛ زیرا هرگاه آب پشت سرهم نوشیده شود، معده برزگ می‌شود.

امّا توصیة مخصوص امام رضا(ع) برای این ماه در مورد نوشیدن آب است. آن حضرت از آشامیدن آب در شب نهی نموده‌اند؛ زیرا مزاج شب، آب و فصل سرد است و جمع این سردی‌ها طبیعت بدن را بیش از حد، به سمت سردی می‌برد و بیماری‌های ناشی از سردی ایجاد می کند.

اگرچه مصرف آب گرم، به صورت ناشتا همیشه توصیه نمی‌شود، امّا امام رضا(ع) نوشیدن آب گرم به صورت ناشتا را در این ماه سفارش می‌کنند؛ همچنان‌که بعضی از ماه‌ها در فصل تابستان نوشیدن آب سرد به طور ناشتا سفارش شده است.

هرچند امام رضا(ع) کرفس را نوعی سبزی مفید برشمرده و فرموده‌اند:

«کرفس را بخورید و بدانید هیچ جنبنده و چهارپایی نیست؛ مگر اینکه بدن خود را به آن می‌مالد و خود را به آن مداوا می‌کند.»

امّا برای این ماه، اجتناب از برخی سبزیجات، مانند کرفس، نعناع و تره تیزک (شاهی) را گوشزد کرده‌اند.

منابع: