نسبت و ارتباط دو قیام

قيام اباعبدالله الحسين(ع) و قيام حضرت صاحب الزّمان(عج)

انبياء و اوصياي الهي، همگي از هستي‌شناسي و جهان‌شناسي واحد و مشترکي برخوردار بوده‌اند. در واقع دريافت کلّي آنان از عالم و آدم، مبدأ و مقصد و نحوة بودن و زيستن بر عرصة زمين، واحد و مشترک بوده است.

اين امر، به منابع وحياني و مشترک آنان بازگشت مي‌کند. در واقع، سخن جملگي آنان، سخن سروش آسماني و معلّم آنان، خداوند متعال بوده است.

منابع واحد، ضرورتاً باعث شکل‌گيري مباني واحد و البتّه وحياني نزد آنان در شناخت عالم و آدم نيز بوده است. بدين سبب، اختلاف از جمعشان بيرون بُوَد.

آنچه در ميدان عمل، به صورت تفاوت‌هايي در رفتار آن برگزيدگان آسماني، در مناسبات و معاملات، خود را مي‌نمايد، موقعيت‌ها، شرايط و مقتضيات تاريخي متفاوتي بوده که در فراز و نشيب‌ها، در آن واقع مي‌شوند؛ اگر نه و به حقيقت، تعارض و تضاد از قول و فعل آنان خارج بوده است.

با اين ملاحظات است که عرض مي‌شود، چنانچه حضرت ابراهيم، خليل الرّحمن(ع) در موقعيت و شرايطي قرار مي‌گرفت که حضرت موسي(ع) در آن واقع شد، همان عمل را مي‌کرد که حضرت موسي(ع) به انجام رساند و چنان‌که حضرت امام حسن عسکري(ع) در موقعيت حضرت امام صادق(ع) و عصر ايشان به سر مي بردند، همان مي‌کردند که امام صادق(ع) به انجام رساندند. بدين سبب عرض مي‌کنم، بدون اُنس يافتن با «حقايق ثابت» و منابع و مباني آن، نمي‌توان سخنان پيام‌آوران آسماني را شنيد و با آن، نسبت برقرار کرد.

در آستانة ماه محرّم، سخن از ارتباط و نسبت ميان دو قيام، در دو نقطه عطف مهم از تاريخ بشر به ميان آمد؛ يکي قيام حضرت اباعبدالله الحسين(ع) در سال 61 ه‍ .ق. و ديگر قيام حضرت موعود، امام مهدي(عج) به وقت ظهور با رويکرد ديني به عالم و متّکي به کلام وحياني (کتب آسماني). مي‌توان گفت که همة انبياء و اوصياء ايشان، متذکّر و متوجّه حکمت خلق هستي بودند؛ بلکه تحت تعاليم پيام آسماني، متوجّه نقشة کلّي الهي و سرانجام نظام هستي نيز بودند و مأموريت خويش را هم، در هر شرايطي در مسير آن حکمت متعالي و آن نقشة الهي شناسايي و تعريف مي‌کردند. بدين سبب، پيراسته از هوس‌ها و هواجس بودند و هيچيک از حوادث و شرايط عصري، آنان را منفعل و از جادة طرّاحي شده خارج نمي‌ساخت.

همة کساني که دانسته و ندانسته، موقعيت‌ها، شرايط تاريخي و حوادث اجتماعي، سياسي را باعث اصلي موضع‌گيري و عمل اولياي الهي در عصر خودشان فرض کرده‌اند، کار نيکان را قياس با خود گرفته و به برهوت تحريف غلتيده‌اند. مگر نه اينکه خداوند دربارة رسول گرامي خود فرمود:

«وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى‏ إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى‏؛1

[پيامبر] هرگز از روي هوي و هوس سخن نمي‌گويد؛ به جز وحي که بر او نازل مي‌شود، نيست.»

اصالت بخشيدن به هواجس انسان و حوادث سياسي، اجتماعي و منشأ اثر دانستن آنها در آراء و اعمال انبياء و اوصياي الهي که ملهم به الهام وحياني‌اند، حاصل «قياس مع الفارق» انسان نادان به جايگاه و شأن رسول خدا و اوصياي معصوم ايشان است و يکي از پيامدهاي تاريخ جديد غربي و غلبة روشنفکري است که باعث شده در مقايسه‌اي نادرست، آن برگزيدگان را نيز چون خود، مبتلاي حوادث و هواجس بشناسيم.

اين مفروض غلط، باعث بوده تا انسان حاضر در عصر معاصر به تبع تفکّر و فرهنگ مدرن غربي گمان کند:

1. همواره آدمي و از جمله انبياء و اوصياي الهي، در خود‌بنيادي و خودرأيي بر عرصة زمين، مشي کرده‌اند؛

2. انبياء و اوصياء، به جز سير و سفر در انفعال و تأثيرپذيري از حوادث و رخدادها، حامل مأموريت و تکليفي معيّن نبوده‌اند؛

3. هيچ اصل ثابت و قاعدة مطلقي در حوزة اعتقادات، اخلاقيات و اعمال انسان قابل شناسايي و قبول نيست و همه‌چيز در وضعي نسبي قرار دارد و آدمي، خود وضع‌کنندة معني براي زندگي و واضع تعريف براي بودن و زيستن بر عرصة هستي است؛

4. و سرانجام اينکه آدمي در برابر عمل و انديشه‌اش، نزد خداوند متعال هيچ تکليف و مسئوليتي نداشته و تنها محکمة قضاوت‌کننده دربارة اعمال، وجدان و قراردادهاي اجتماعي وضع شده توسط خود انسان و ديگراني همچون خود اوست.

اومانيسم، به منزلة مذهب اصالت انسان در برابر اصالت حق، سکولاريسم در معني دنيوي‌گري و اصالت بخشيدن به جهان فاني، ليبراليسم به منزلة اباحي‌گري و لاقيدي و سرانجام هيدونيسم و لذّت‌جويي، پشتيبان دريافت‌هاي سابق‌الذّکر و حاصل و محصول حوزة تفکّر، فرهنگ و تمدّن غربي است که طيّ دويست سال اخير، بر حوزة فرهنگي و اعتقادي مسلمانان نيز غالب آمده است.

در بينش توحيدي، حکمت متعالي خداوند عليم، خلقت عالم و آدم را پشتيباني مي‌کند؛ از اين‌رو ميان حکمتِ خلقت و ارسال انبياء و انزال کتب، ارتباط و نسبتي غيرقابل ترديد وجود دارد. بعيد مي‌نمايد آنکه از ابتدا براي خلقت هستي و ساکنان عوالم، حکمت و مقصودي داشته، براي آن، مقصد و سرانجامي حکيمانه لحاظ نکرده باشد.

آية مبارکة «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُون‏»2 به طور اجمالي بيانگر مبدأ و مقصد کلّي است؛ چنان‌که آية مبارکة

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلا؛3

ما آسمان و زمين و هرچه را که در ميان آنهاست، باطل نيافريديم.»

همگان را متذکّر راز و حکمتي پشت اين خلقت مي‌شود. در «سورة انبياء، آيات 16 تا 18»، خداوند مي‌فرمايد:

«وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبينَ لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لاَتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ کُنَّا فاعِلينَ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَي الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَکُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ؛

ما اين آسمان و زمين و آنچه را که بين آنهاست، خلق نکرديم تا بخواهيم بازي کرده باشيم. اگر مي‌خواستيم سرگرمي بگيريم، چيزي

متناسب خود مي‌کرديم.»

به اتّکاي اين آيات، پي به وجود حکمتي در خلق هستي مي‌بريم و به وجود مقصدي غايي، براي سفر بلند موجودات، به ويژه گل سر سبد آنها، يعني آدمي اعتراف مي‌آوريم.

آيات متعدّدي در «قرآن کريم»، بيانگر مراتبي از هدف غايي خلقت انسان است؛ از جمله آية مبارکة 2 از «سورة ملک» که مي‌فرمايد:

«الَّذي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا؛

خداوند مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد تا معلوم شود کداميک از شما بهتر عمل مي‌کنيد»

و همچنين در «سورة ذاريات»، آية 5 که مي‌فرمايد:

«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُون‏؛

و من جنّ‌ و انس را نيافريدم، جز اينکه عبادتم کنند.»

امّا در صبحگاه آفرينش، آن زمان که ملائک از خلقت آدم با خبر شدند، دريافتند که خداوند متعال اراده فرموده تا خليفه و قائم‌مقامي براي خود، بر زمين مستقر کند؛ فرمود:

«إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَة؛4

همانا من مي‌خواهم در زمين خليفه‌اي قرار دهم»

و سرانجام به آية مبارکه‌اي مي‌رسيم که خداوند از مقصدي غايي پرده‌برداري کرده است، اعلام مي‌فرمايد:

«وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثين‏؛5

ارادة ما بر اين قرار گرفته است که بر مستضعفان روي زمين منّت بگذاريم و آنها را پيشوايان و وارثين زمين قرار دهيم و حکومت آنها را بر زمين پابرجا بگذاريم.»

بي‌گمان، تحقّق کامل و عيني عبادت‌بندگان و عمل صالح آفريده‌ها که در آيات قبلي ذکر شده است، در هنگامة برپايي دولت مستضعفان صالح، که ميراث‌بر حقيقي ملک خداوند متعال هستند و خليفة برحقّ اويند، اتّفاق مي‌افتد.

ضرورت گذار از معبر

چه کسي مي‌پذيرد خداوند عليم و حکيم براي سير و سلوک بندگان از مبدأ خلق اوّلين انسان، يعني حضرت آدم(ع) و فرزندانش و نائل شدن آنها به مقصد غايي، معبري تعبيه نفرموده باشد؟ محال است که اين سير و سلوک دراز انسان، در تاريکي و ابهام اتّفاق بيفتد.

سير و سفر در جادّه‌اي تاريک، آکنده از ابهام و به مدد سعي و خطا، ضرورتاً آدمي را در امنيت تمام به مقصد نمي‌رساند و بعيد است که خداوند رئوف، سير در مسيري اين‌چنين را براي انسان رقم زده باشد. آشکاري، کوتاهي و مبيّن بودن راه، از سويي ناظر بر رحمت خالق هستي است و از سوي ديگر، ناظر بر اتمام حجّت بر انسان؛ مبادا که جايي براي ادّعاي او، پس از خطا و عصيان باقي بماند! بدين سبب ضرورتاً مي‌بايست:

- معبر و مسير دسترسي به حق و حقيقت موجود باشد؛ چنان‌که ضرورتاً اين معبر مشمول همة خلق از اوّلين تا آخرين شود؛

- اين معبر واضح و روشن باشد؛

- مسير گذار مطمئن و خالي از خلل باشد.

با وجود اين شرايط است که آدمي مجال رفتاري صحيح، سريع و مطمئن بر معبر مي‌يابد و در امنيت تمام به مقصد نائل مي‌شود.

حجج الهي از اوّلين تا به آخرين، سبيل خدا و صراط خداوندند و همة مجال و امکان رابراي سير و سفر آدمي فراهم و مبدأ را به مقصد متّصل مي‌سازند.

مي‌بايست متذکّر شد که منشاء جعل اين مسير و معبر نيز رحمت خداوند است بر آفريده‌هايش؛ اگرنه، خداوند را هيچ نيازي به عبادت، سير و سلوک و عمل صالح بندگان نيست.

با اين پيش‌فرض است که اعلام مي‌شود: رابطه‌اي تنگاتنگ، معني‌دار و پيوسته ميان مأموريت‌هاي محوّله بر جميع حجج الهي، از اوّلين تا آخرين بوده و هست. اين پيوستگي، هم شامل حقايق و معارفي است که از مسير انزال کتب و قول حجج الهي بر مردم عرضه شده است و هم در سير و سلوک و رفتار آنان، در هنگام مشي در ميان خلق روزگار.

از اينجاست که در آموزه‌هاي وحياني از اين صراط با عبارت صراط مستقيم ياد شده است:

«قُلْ إِنَّني‏ هَداني‏ رَبِّي إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ ديناً قِيَما...؛6

بگو: محقّقاً پروردگارم مرا به راه راست هدايت کرده، آئيني پايدار و پابرجا (و ضامن سعادت دين و دنيا) آئين ابراهيم که حق‌گرا بود و هرگز از مشرکان نبود.»

امام صادق(ع) در حديثي فرمودند:

«اميرمؤمنان، علي(ع) فرمودند: «خداوند اگر مي‌خواست، بي‌شک خود را (بي‌واسطه) به بندگان مي‌شناساند؛ ولي ما را ابواب و صراط و راه و وجه خود که از آنجا به او رو کنند، قرار داده است. پس هرکه از ولايت ما روي‌گرداند يا ديگران را بر ما برتري دهد، چنين کساني از صراط برکنارند.»7

دربارة اين صراط که هدايتگر و مددرسان جنّ و انس براي وصول به مقصود مطلوب، يعني معرفت توحيدي و جلب رضاي خداوند متعال است، از قول حضرات معصومان(ع) سخنان بلند و پرمعنايي ارائه شده است.

چنان‌که از توصيفات ارائه شده دربارة اين صراط برمي‌آيد، اقوم و مستقيم بودن از ضروريات آن است؛ وگرنه سالک از راه خارج شده و به درّة هلاکت درخواهد غلتيد.

جناب مفضل بن عمر، از قول حضرت اباعبدالله(ع) دربارة اين صراط مي‌نويسد:

از اباعبدالله(ع) دربارة صراط پرسيدم، امام فرمودند:

«هُوَ الطَّرِيقُ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ...؛8

صراط، راه رسيدن به معرفت خداوند متعال است و آن دو صراط است؛ صراطي در دنيا و صراطي در آخرت. صراط در دنيا، امامي است که اطاعتش واجب است. هرکه او را در دنيا شناخت و از هدايت او پيروي کرد، از پل صراطي که در آخرت روي دوزخ کشيده شده است، مي‌گذرد و هرکه در دنيا او را نشناخت، قدمش از صراط در آخرت

مي‌لغزد و در آتش دوزخ سرنگون مي‌گردد.»

وقتي بنده‌اي به خداوند عرض مي‌کند: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيم‏»،9 مي‌بايست تمام استقامت و پايداري در آن صراط ظهور کند؛ بدون اعوجاج و چنان مستحکم که سالک بر آن نلغزد و در ميانة راه، به بيراهه و بن بست برنخورد.

اين صراط، ضرورتاً مبدأ را به منازل و مدارج و نهايتاً به مقصد غايي هدايت مي‌کند. بدين سبب بود که عرض شد اين صراط، تمامي منازل و مراتبش از مسير حجج الهي به هم متّصل بوده و گسستي در آن مشاهده نمي‌شود و از آنجايي که مقصد غايي و سعادتمندي تعريف شده براي جميع انسان‌ها در طول تاريخ واحد است، ضرورتاً مي‌بايست جميع انبياء، رسولان و اوصياء بر يک صراط واحد مشي کنند و تعاليم آنان نيز از پيوند و پيوستگي ويژه‌اي نسبت به هم برخوردار است.

به عبارت ديگر، اوّلين آنان به آخرينشان متّصل هستند، ظاهر متفاوت رفتار و اعمال آنان به باطن واحدي مي‌رسد و همة رحمت و شفقت خداوند و همة ظاهر و باطن تعليمات و سيره و سنّت انبياء و اوصياء در همين زنجيره شکوفا مي‌شود و همة مراحلي که بايد طي شود تا انساني

به مراتب عالي کمال نائل شود، در آن حاضر است.

در مثَل، جميع انبياء، رسولان و اوصياي الهي، بر جادّة مستقيم و در ايستگاه‌هاي مختلف، اوّلين تا به آخرين مستقرّند و به مثابه سازماني واحد تعريف مي‌شوند و هريک مأموريت مخصوص به خود را به اقتضاء شرايط و مقتضيات عصر خود، به انجام مي‌رساند و همة معني و حقيقت دين نيز در اين زنجيرة بلند، مستقرّ است.

تنها در اين مجموعه، فرمان و مأموريت حجج الهي، موضوع هدايت انسان به عنوان سالک راه و دستگيري اين انسان تا تجربة کمال غايي، ظهور پيدا مي‌کند.

اين کمال، شامل کمال در درک حقايق متعالي، کمال در درک حکمت خلقت، کمال در درک مأموريت محوّله به انسان، کسب توانايي در انجام مأموريت و سرانجام، جلب صفات کمالي است. تا آن روز که بشر به عينه و درآخرين منزل، شاهد مقصدي شود که در آن، همة کمالات و همة حکمت خلق هستي به ظهور مي‌رسد. آن زمان که در «قرآن کريم» مي‌خوانيم:

«وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثين‏...»

موقعيتي که مستضعفان در آن به آقايي و سروري مي‌رسند، بايد دريابيم اگرچه اين ارادة خداوندي در عصر بعثت رسول اکرم(ص) و از مسير آية نازل شدة يادشده بر پيامبر اسلام(ص) به مسلمانان ابلاغ شده است؛ امّا در حقيقت اين ارادة تکويني خداوند است که از روز ازل اتّفاق افتاده و تا هنگامة تحقّق خارجي و عيني آن، ادامه مي‌يابد. گويي اين معني براي همة انبياء عظام الهي و امم آنان ثابت و جاري بوده است و انبياي سلف نيز، به نحوي و به زباني اين سخن را براي پيروانشان متذکّر بوده‌اند؛ چنان‌که مطابق روايات رسيده از حضرات معصومان(ع) خداوند دربارة ولايت خاندان وحي از همة انبياء و رسولان پيمان گرفته است.

حديثي از حضرت امام محمّدباقر(ع) وارد شده است که در آن، پس از بيان کيفيت خلقت حضرت آدم(ع) از گل، آية مبارکة

«وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَني‏ آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلي‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلي‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلينَ؛10

و هنگامي را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، ذريّه آنان را برگرفت و ايشان را بر خودشان گواه ساخت که آيا پروردگار شما نيستم؟ گفتند: «چرا ، گواهي داديم» تا مبادا روز قيامت بگوييد: ما از اين [ امر ] غافل بوديم»، استشهاد کرده و مي‌فرمايد:

«سپس خداوند از پيامبران پيمان گرفت و فرمود: آيا من پروردگار شما نيستم؟ و آيا اين محمّد رسول من نيست؟ و آيا اين علي امير مؤمنان نيست؟ گفتند: بلي و نبوّت براي آنان اثبات شد و از پيامبران و پيامبران اولوالعزم پيمان گرفت بر اينکه من پرورگار شمايم و محمّد رسول من است و علي اميرمؤمنان و اوصيايش پس از او، والي امر من و خزانه‌دار علم مي‌باشند و به وسيلة مهدي دينم را نصرت مي‌دهم و دولتم را ظاهر مي‌کنم و از دشمنانم به وسيلة او انتقام مي‌گيرم و به وسيلة او با ميل يا اکراه پرستيده مي‌شوم. گفتند: بله، پروردگارا اقرار داريم و گواهيم، آدم نه انکار کرد و نه اقرار و مقام اولوالعزمي در اين پنج، ثابت شد... و اين است تفسير سخن خدا که فرمود: وما با آدم عهدي بستيم، او آن را فراموش کرد و او را در آن عهد استوار و ثابت‌قدم نيافتيم...»11و12

ارادة خداوند از روز اوّل برآن بوده است که مستضعفان را وارث، حاکم، امام و پادشاه زمين قرار دهد؛ يعني اينکه ملک خداوند که به ناحق، مورد تصرّف قرار گرفته است، به جماعتي که به حقيقت اهليت و استحقاق آن را دارند، برگردد؛‌ ضمن آنکه، هم آنان، امام و حاکم زمين شوند و به عبارتي، ولايت تامّ و تمام ايشان محقّق شده و به ظهور برسد؛ امري که در ادوار قبل اتّفاق نيفتاده است. اين همان معناست که در آية «إنّي جاعلٌ في الارض خليفة» ظهور يافته، «آن هنگام که در وقت خلقت آدم(ع) به فرشتگان فرمود: همانا من مي‌خواهم در زمين خليفه‌اي قرار دهم»

قيام زمينه‌ساز

بدين سبب بود که عرض کردم: قيام حضرت اباعبدالله(ع) در سال 61 ه‍ .ق. تنها يکي از مواقف و ايستگاه‌هاي اين زنجيرة بزرگ و طولاني کشيده شده از روز نخست تا ظهور و قيامت کبري است.

در عهد و عصر ساير ائمّة هدي(ع)، پس از حضرت اباعبدالله(ع) به ترتيب مواقف و ايستگاه‌هاي ديگر نمودار شد تا آنگاه که به عصر و عهد حضرت صاحب الزّمان(ع) رسيد، اين حلقة آخرين از اين زنجيرة بلند بود.

در واقع، مرتبه به مرتبه، اين اوصياء و حجج الهي، در قول و فعل و سيره و سنّت، زمينه‌ساز و فراهم کنندة شرايط لازم براي ظهور آخرين مرتبه و حضور آخرين وصيّ رسول مکرّم(ص) هستند؛ چنان‌که اين مراتب و مواقف به عينه محقّق نشود، مراد اصلي خلقت هستي، مجال ظهور عيني خارجي پيدا نمي‌کند و تأسيس آن دولت کريمه، محقّق نمي‌شود. از اينجاست که عرض مي‌کنم: قيام اباعبدالله(ع)،‌زمينه‌ساز، فراهم کنندة شرايط لازم، به کمال رسانندة انسان‌ها و دستگيرة آدمي در اين مسير است تا رسيدن به سر منزل غايي که همان ظهور کبري است.

در واقع، همة قوا و توان لازم براي تحقّق امر ظهور امام و تأسيس دولت کريمة ايشان در آخرالزّمان، از مسير مراتب و مواقف ذکر شده فراهم آمده است و شايد بتوان گفت: همگي، ضروري اين واقعة عظيم بوده‌اند.

اگر اين مواقف قبلي نباشد و به درستي، طيّ نشود، آنچه در ايستگاه آخر بايد شکل بگيرد، نقص پيدا مي‌کند.

در اين مسير، همواره همة همّ و غمّ شيطان و جنودش، مصروف ممانعت از اجراي مأموريت انبياء و اوصياء يا ايجاد خلل و نقصان در کمّيت و کيفيت مأموريت‌هاي محوّله بوده است.

در وجهي ديگر، همة همّت شياطين، صرف بر هم زدن ارتباط اين مأموريت‌ها و قطع ارتباط حجج الهي و آموزه‌هايشان شده است. در واقع، اينان مکّارانه، سعي در خارج کردن قطار حجج الهي مستقر بر ريل الهي و منحرف کردن آن بر ريلي متفاوت کرده‌اند؛ چنان‌که ابليس

آن زمان که از بهشت قرب و رحمت رانده شد، خطاب به خداوند اعلام کرد:

«فَبِما أَغْوَيْتَني‏ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقيم‏؛

چون تو مرا گمراه کردي، من نيز بندگانت را از راه راست گمراه مي‌کنم.»

در واقع، خارج ساختن اين قطار و سرنشينانش از سبيل هدايت و استقرار آن بر سبيل ضلالت، هدف اين جماعت رهزن بوده است؛ امّا به نحو خاص، دربارة مأموريت محوّله به حضرت اباعبدالله الحسين(ع)، اين امر نمود پيدا مي‌کند.

استراتژي بني‌اميّه

در پي سلسله‌اي از رخدادها، مسير کاروان حضرت اباعبدالله الحسين(ع) به «کربلا» افتاد و در ظهر عاشورا با شهادت جانگداز حضرت و يارانش، گرد و خاک ميدان فروکش کرد؛ امّا همة نيروهاي شيطاني جنّي و

انسي (ابليس و اعوان و انصار آشکار و نهانش و به نحو خاص، بني‌اميّه) صرف آن بوده که واقعة قيام آن حضرت، در ظرف و ظرفيت مکاني و زماني سال 61 ه‍ .ق. در سرزمين کربلا، محبوس شده و مجال خروج نيابد؛ در حالي‌که ارادة خداوند متعال و حضرت امام حسين(ع) بر آن قرار داشت تا اين قيام از سرزمين خاکي کربلا خارج شود؛ بلکه با گذار از سال 61 ه‍ .ق.، به ميان همة زمين‌ها و زمان‌ها کشيده شود؛ زيرا تنها از اين مسير بود که اين قطار مقدّس مي‌توانست به ايستگاه بعدي رسيده و سپس ادامة مسير دهد؛ در حالي‌که بني‌اميّه و همراهانش در ميدان نبرد (صف و ستاد) سعي در منقطع کردن اين ارتباط و گسست زنجير را داشتند؛ امام حسين(ع) آگاه به مأموريت خود و مأموريت وليّ پس از خود و ساير امامان تا حضرت مهدي صاحب الزّمان(عج) بودند. از اينجاست که عرض مي‌کنم: امام با آگاهي از استراتژي شيطان و يارانش (بني‌اميّه)، آن همه را در هم ريخته و بر آنان فائق و زمينة خروج از ظرف محدود زماني و مکاني کربلا و سال 61 ه‍ .ق. را فراهم آوردند.

بيماري مقدّر شده و عارض بر حضرت عليّ بن الحسين(ع)، همة بافته‌هاي شيطان و يارانش را پنبه کرد و بر ديوارة استراتژي محدودسازي قيام که توسط بني‌اميّه و دربار يزيد طرّاحي شده بود، ترک انداخت و آن را ناکام گذاشت. از اينجا، جادّه امتداد يافت و سالکان اين مسير نيز بر آن استقرار يافته و ادامة راه دادند.

کاروان اسيران، اوّلين سالکان اين مسير تعبيه شده توسط حضرت اباعبدالله الحسين(ع)‌بودند. از اينجاست که بايد گفت: «وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللهُ وَ اللهُ خَيْرُ الْماكِرين»13

خداوند درست در همان هنگامي که بني‌اميّه در خيالي خام مي‌پندارد قيام اباعبدالله(ع) راسرکوب کرده و باقيماندة خاندان ايشان را در اسارت و گرفتار در غل و زنجير، به ميان کوي و برزن مي‌کشد، همة شکست و خواري را به آنان نماياند. اين معني را حضرت زينب(س) خوب درک کرده بود که در برابر شماتت يزيد ملعون اموي که گفته بود: کار خدا را با برادر و خاندانت چگونه ديدي؟ با سربلندي اعلام کرد:

«مَا رَأَيْتُ إِلَّا جَمِيلا؛14

چيزي جز زيبايي نديدم.»

نقش زينب کبري(س)‌ و حضرت عليّ بن الحسين(ع) را در اينجا مي‌توان درک کرد. آنان در منتهي اليه سختي و تنگناي اسارت، با عالي‌ترين درجه از معرفت و آگاهي، سنگ بناي ايستگاه و موقف بعدي از زنجيرة بزرگ اولياء و اوصياي الهي را مي‌گذارند و فرازهاي بعدي از حرکت امام حسين(ع) را کامل مي‌کنند. آنان استراتژي بني‌اميّه را درهم مي‌شکنند و در دل، بر بلاهت و حماقت دشمن اموي مي‌خندند.

بني‌اميّه مست ظاهر واقعه بودند و امام زين‌العابدين(ع) و درس‌آموز مکتب وحي، حضرت زينب(س) باطن ماجرا را مي‌نگريستند و از همين‌جا با شکل گرفتن پاية بعدي، مأموريت خاصّ حضرت سيّد السّاجدين(ع) آغاز مي‌شود.

امام عصر(عج) و خون‌خواهي امام حسين(ع)

مجموعه‌اي از عوامل و وقايع باطني و ظاهري، قيام محدود سال 61 ه‍ .ق. حضرت امام حسين(ع) را به قيام جهاني حضرت امام عصر(ع) پيوند مي‌دهد:

الف) پيش از هر امر، مقام ولايت و منصب امامت و مأموريت تعريف شدة خداوند متعال براي خاندان وحي، در سلسلة اوصياي حضرت ختمي مرتبت(ص)‌، خود مهم‌ترين عامل پيوند و پيوستگي عمل و نظر ائمّة دين(ع) است.

ب) موضوع خون‌خواهي از حضرت ثارالله(ع) نيز به نحو خاص، اين دو قيام را به هم پيوند مي‌دهد. خون‌خواهي به معني احقاق حقّ مظلوم است. در هنگامي که مظلومي به قتل مي‌رسد، حقّي از ايشان بر ذمّة صاحب دم است که بايد بازخواست شود.

صاحب دم، اولياي دم است. در آية

«و من قُتِلِ مظلوماً فقد جعلنا لوليّه سلطاناً...؛15

کسي که مظلوم کشته شود، براي وليّ او سلطه قرار داديم...»

خداوند اعلام مي‌دارد که طبق سنّت و حکمي ثابت، براي هر مقتولي، صاحب دمي است. اولياي دم که قصاص و عفو در اختيار آنان است، همان ورثة مقتول هستند و چنانچه شخص بدون اجازه و اذن وليّ دم، اقدام به قصاص کند، خود مرتکب قتلي شده که خود موجب قصاص است. لاجرم حقّ بر زمين مانده، بايد اعاده شود.

- در ماجراي کربلا، خون مظلومان و در رأس آنان، حضرت اباعبدالله الحسين(ع) بر زمين ريخته شده و بايد خون‌خواهي شود.

ديگر حقّي از ايشان بر زمين مانده که بايد اعاده شود؛ مقام و منزلتي که خداوند متعال و رسول مکرّم(ص) دربارة ايشان قائل شده و ضرورتاً مي‌بايست اين مقام و منصب غصب شده توسط نااهلان به صاحب و ورثة بر حقّ ايشان از خاندان وحي برگردد و ضرورتاً احقاق اين همه، شايستة کسي است که صاحب دم، ميراث‌بر امام و ضرورتاً امام منصوب از سوي خداوند متعال باشد.

هيچيک از ائمّة هدي(ع) که همه فرزند و ميراث‌بر حضرت امام حسين(ع) بودند، مجال و قدرت اين احقاق حق را نيافتند و لذا خداوند اين تکليف را بر حضرت صاحب الامر(عج) گذارده است که در آخرالزّمان و در وقت ظهور، اتّفاق مي‌افتد.

هرکه جز ايشان، بخواهد علم خون‌خواهي برافرازد، به دليل اينکه از شرط لازم برخوردار نيست، خود مفسد مي‌شود؛ زيرا اين حق براي او تعريف نشده است.

بدين سبب است که اين امام مبين، از فرزندان و ورثة امام حسين(ع) را با عنوان ثائر (خون‌خواه)، مي‌خوانيم و شعار ايشان و همراهانش در وقت ظهور، «يا لثارات الحسين(ع)» است.

حضرت امام صادق(ع) در تفسير آية مبارکة «...من قُتِل مظلوماً...» فرمودند:

«مراد از اين آيه، حسين بن علي(ع) است که مظلوم کشته شد و ما اولياي دم او هستيم و قائم ما وقتي قيام کند، ثار او را طلب خواهد کرد و انتقام او را خواهد گرفت.»16

اين حق در هنگامة ظهور کبراي امام عصر(عج) اعاده مي‌شود و اين، يکي از مأموريت‌هاي ايشان است در عصر ظهور؛ به عبارت ديگر، مأموريت همة اولياء و انبياء که در وقت حياتشان قادر به اجراي آن

نشدند، توسط حضرت موعود(عج) به انجام مي‌رسد. نکتة زيبا اينجاست که خروج و قيام حضرت صاحب الزّمان(عج) درست در روز عاشوراي سال ظهور اتّفاق مي‌افتد.

گويي ما را متذکّر مي‌شوند که حرکت امام، درست از همان روزي آغاز مي‌شود که مأموريت و قصد حضرت امام حسين(ع) بر زمين مانده بود. ج) جز اين، واقعة رجعت حضرت امام حسين(ع) در هنگامة ظهور، همة ارتباط تنگاتنگ ميان دو قيام را مي‌نماياند.

اوّلين رجعت‌کننده کيست؟

واقعة رجعت که عبارت است از بازگشت گروهي از مؤمنان خاص و گروهي از کفّار خاص، در زمرة يکي از مسلّمات اعتقادي شيعه است. اين واقعه در هنگامة ظهور امام عصر(عج) اتّفاق مي‌افتد و تا قبل از قيامت کبري، جماعتي از کافران به کيفر اعمالشان مي‌رسند و جماعتي خاص از مؤمنان نيز، همچون شهيدان دشت کربلا، پاداش اعمالشان را دريافت مي‌کنند.

حضرت امام جعفر صادق(ع) در تأويل آية مبارکة «يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَة ٭ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَة؛17

در آن روز که زلزله‌هاي وحشتناک همه چيز را به لرزه درمي‌آورد و به دنبال آن، حادثة دومين رخ مي‌دهد» فرموده‌اند:

«لرزاننده حسين بن علي(ع) است. حادثة دومين عليّ بن ابي‌طالب(ع) است. نخستين فردي که در رجعت، قبر او شکافته شده (و از آن بيرون مي‌آيد) و خاک را از سر مي‌زدايد، حسين بن علي(ع) است.»18

قطب راوندي و ديگران از امام محمّد باقر(ع) روايت کرده‌اند که حضرت امام حسين(ع) در صحراي کربلا، قبل از شهادت فرمودند: «... اوّل کسي که وقتي زمين شکافته مي‌شود، از زمين بيرون مي‌آيد، من خواهم بود و بيرون آمدن من موافق مي‌شود با بيرون آمدن اميرالمؤمنين(ع)‌ و قيام قائم ما...»19

پس از تأسيس دولت کريمه، آنگاه که هنگامة رحلت جانگداز حضرت امام مهدي(عج) فرامي‌رسد، امام حسين(ع)، عهده‌دار تجهيز و کفن و دفن امام شده و پس از ايشان، به مقام خلافت و امامت بر زمين نائل مي‌شوند. در واقع، آخرين قطرة بر زمين مانده از واقعة جانگداز کربلا، محقّق شده و قيام امام حسين(ع) در اين هنگام، به نتيجة غايي رسيده و به ثمر مي‌نشيند.

يکي از مهم‌ترين اهداف حضرت اباعبدالله الحسين(ع)، دفع و رفع همة موانعي بود که مجال رسيدن انسان‌ها به مقام ثمرگي و رشد کامل را از بين مي‌برد.

ائمّة کفر و شرک و نفاق، مصداق تمام عيار «سدّ عن سبيل الله» و مانع از رشد انسان‌ها و ظهور استعدادها و کمالات هستند و امام به عنوان سبيل الله و باب الله، هادي و حامي خلق عالم براي سير در مراتب کمال است که با انهدام و انعدام همة موانع، باعث رشد جميع مخلوقات

مستقر در عالم امکان مي‌شوند، بدين سبب است که ندبه‌کنندگان در هنگام قرائت دعاي ندبه، عرضه مي‌دارند:

«أين صمّ شوکة‌ المعتدين، أين هادم ابنية‌الشّرک و النّفاق...؛20

کجاست شکنندة بهت و عظمت تجاوزکاران؟

کجاست درهم کوبندة بناهاي شرک و دو رويي؟

کجاست نابودکنندة اهل فسق و گناه و طغيانگري؟

کجاست قطع‌کنندة شاخه‌هاي درختان و دروکنندة زراعت‌هاي گمراهي، فساد و نفاق؟»

تکليف مؤمنان

چنانچه مؤمني به مراتب بلندي از دل‌آگاهي و معرفت رسيده باشد، با مشاهده و ملاحظة موقعيت‌هاي ذکرشده، بلافاصله سردر پي آن مي‌گذارد تا به تعريفي، از خود و تکليفي که بر دوش دارد، برسد تا مبادا از اين قافله جدا بيفتد. ابيات زيبايي جناب حافظ شيرازي دارد که مي‌فرمايد:

از سر کوي تو هر کو به ملامت برود

نرود کارش و آخر به خجالت برود

کارواني که بود بدرقه‌اش حفظ خدا

به تجمّل بنشيند، به جلالت برود

کارواني که از صبحگاه آفرينش به راه افتاده، پيوسته به حکمت خلق هستي و ارادة خداوند حکيم، منزل به منزل پيش مي‌رود تا به رغم سنگ‌اندازي شيطان و اعوان و انصارش، با گذر از عقبه‌ها و فراز و نشيب‌ها و پشت سر گذاشتن شب ديجور در سحرگاهي، به مقصد مطلوب و موعود برسد: «اليس بصبح قريب»21

نکتة مهم و قابل توجّه مؤمنان، توجّه، توسّل و تمسّک به ساحت قدسي ائمّة دين(ع) است. هر انسان مؤمني،‌لاجرم بايد در ايستگاه و موقف زمان خودش، حاضر و مستقر باشد. وقتي کاروان پر جلالت اهل حق، از منزل و موقف و عهد حضرت موسي(ع) گذشته و به منزل و عهد حضرت عيسي(ع) رسيده، مؤمن ضرورتاً بايد متوجّه اين منزل، متوسّل به ساحت قدسي حجّت حيّ زمان خود و متمسّک به ايشان باشد تا از هلاکت برهد.

چنانچه با گذر کاروان از منزل و عهد حضرت عيسي(ع) بگذرد و انسان متديّني خفته در خواب غفلت، از رفتن باز ماند و معتکف منزل سپري شده درجا بزند، مرتجع و واپس‌گرا است. به قول جناب حافظ فقط بايد به او گفت:

کاروان رفت و تو در خواب و بيابان در پيش

کي روي، ره زکه پرسي،‌ چه کني، چون باشي؟

اين امر دربارة همة مؤمنان در همة ادوار صدق مي‌کند.

والسّلام

سردبير

پي‌نوشت‌ها: