درآمدي بر استراتژي انتظار

1- چهار حركت

اسماعيل شفيعي سروستانی

طي يك دهه اخير درباره علل حوادث و رخدادهاي اجتماعي ايران و بويژه آنچه بنوعي مربوط به عملكرد و نحوه حضور جوانان مي‏شود؛ مقالات و تحليلهاي مختلفي عرضه شده است. نكته جالب توجه غلبه تمايلات سياسي بر تحليلهاي عرضه شده در اينباره است و از همين رو تصميمات متخذه بر آن اساس موجب بروز حوادث بعدي شده تا آنجا كه طي ده سال اخير هيچ تصميم روشني براي حل بسياري از بحرانها و يا جلوگيري از حوادثي كه در آينده مي‏تواند موجب بروز بحران شود؛ اتخاذ نشده است.

جايگزيني تحليلهاي سياسي بجاي مطالعات فرهنگي و برنامه‏ريزي بسياري از گردانندگان امور اجرايي كشور موجب بروز برداشتهايي قابل تامل شده تا آنجا كه ناخواسته سمت و سوي بسياري از تصميم‏گيريهاي سازمانهاي فرهنگي، اقتصادي، سياسي كشور متمايل به «خروج از خاستگاه اوليه انقلاب اسلامي‏»، «خروج از مدار تعيين شده توسط منابع نظر ديني‏» و بالاخره «خروج از مدار مبارزه با استكبار و امپرياليسم‏» بوده‏است. شايان ذكر است كه نگارنده هيچيك از اين امور و حوادث جاري را سرنوشت ناگزير و پيامد غير قابل اجتناب نمي‏شناسد و بعكس اينهمه را ناشي از مجموعه عواملي مي‏داند كه بزودي در مطلبي با عنوان «جوانان و جامعه جوان ما» عرضه خواهد شد.

آنچه كه در اين مقال سعي در بازگشايي و طرح آن دارم تحليل «چهار مرحله از حيات انقلاب اسلامي‏» ايران است‏شايد قضاوت درباره آنچه كه طي بيست‏سال اخير پشت‏سر نهاده‏ايم سخت‏باشد. چه، بسياري از حوادث و يا تصميم‏گيريها سير كامل خود را طي نكرده و بسياري از عوامل پنهان و پشت پرده هويدا نشده‏اند و نتايج‏بسياري از اعمال چنانكه شايسته است آشكار نشده است. از همين رو اين تحليل ناظر بر قضاوت نهايي نيست.

معمولا اهل سياست‏با شتاب بيشتري درباره عملكرد گروه رقيب به قضاوت مي‏پردازند و با ذكر شواهد و دلايل خصم را مخطي و خود را مصيب مي‏شمارند از همين رو اينان همواره منشا ناآرامي و بحرانند و غوغا و بي‏قراري را در ميان جامعه انساني مي‏پراكنند. بي‏گمان اينهمه ناشي از بيماري روشنفكري و اصحاب ايدئولوژي است و در عصر غلبه روشنفكري بيش از اين نمي‏توان انتظار داشت.

دو انقلاب

طي چهارصد سال گذشته جهان و ساكنان كره ارض شاهد دو انقلاب بزرگ بوده‏اند؛ اگر چه طي اين مدت حوادث بسياري رخ داده و منجر به دگرگونيهاي بزرگ اجتماعي و سياسي و اقتصادي شده اما هيچكدام به منزله «انقلاب‏» به معني خاص كلمه و مفهومي كه مي‏بايست متبادر به ذهن شود نبوده‏اند. يكي از اين دو انقلاب سير تطور و تحول خود را طي نموده و ديگري در گذار از مراتب خود درگير با شرايط و حوادث عارضي و طبيعي روزگار مي‏گذراند. انقلاب اول، انقلاب كبير فرانسه بود. همان كه بدنبال نهضتهاي روشنگري، اصلاح ديني و امانيسم اروپا را در خود فرو برد و منجر به رنسانس بزرگي شد كه طي چهار قرن اخير همه خلق عالم گرفتار و درگير با آنند. و انقلاب دوم، انقلاب اسلامي ايران است. وجه اشتراك اين دو جريان بزرگ اتكاء و رجوع بنيانگذاران و رهبران آنها «برنگرش كلي و ويژه به عالم‏» بود. دريافتي كه اساس همه اقوال و اعمال را تشكيل مي‏داد.

بايد دانست كه وجه تمايز

تمدنهاي بزرگ و فراگير خاستگاه فرهنگي آنهاست. همانكه چون رشته‏اي پنهان صورتهاي متمدن مادي را به هم مي‏پيوندد و موجب بروز نوايي و ندايي واحد از همه اجزاء آن مي‏شود. چنانكه اين ندا و آهنگ را در ميان وجوه مختلف تمدن اسلامي مي‏توان مشاهده كرد و حسب آن آهنگ مي‏توان به بازشناسي تمدن معاصر پرداخت. پوشيده نيست كه اين نوا و اين فرهنگ پنهان خود ناظر بر نگرشي كلي به هستي است. دريافتي درباره آدم، جايگاه او، نقش و نحوه حضورش و بالاخره نسبتي كه با جهان مادي و خالق هستي پيدا مي‏كند. به عبارتي سه موضوع اصلي «تفكر، فرهنگ و تمدن‏» بانسبتي ويژه (ارتباطي طولي) سمت و سوي همه وجوه آشكار و پنهان حيات آدمي را در برهه‏اي خاص از تاريخ مي‏نمايانند.

از همين روست كه متذكر اين نكته شدم كه «غرب سير تطور و تحول خود را پشت‏سر نهاده‏» چه، با بروز همه مايه‏هاي نظري خود و بسط آراء اهل نظر در هيات ادب و فرهنگي فراگير و بالاخره تمدني پر سر و صدا به آخرين مرحله از سيرتكويني خود رسيده است. در واقع امروزه غرب درگير با ايدئولوژيهاي سياسي و اجتماعي سعي در به تاخير انداختن مرگ محتوم خود دارد. اين سرنوشت همه تمدنهاست. و علت اين امر هم چيزي جز هم گسيختگي ارتباط «تفكر، فرهنگ و تمدن‏» نيست.

صورتهاي يك تمدن تا ساليان دراز مي‏مانند اما چونان اعضاء بدن آدمي كه پس از فراغت نفس از تن، بتدريج روي به فسردگي مي‏گذارند و بالاخره از هم گسيخته شده و مي‏پوسند، اعضاء و اجزاء مدنيت‏يك قوم نيز روي به فسردگي مي‏گذارند. و اين در حالي است كه اهل ادب و فرهنگ در خود تكرار مي‏شوند و بعد از چندي مهياي پذيرش عهدي نو مي‏گردند. عهدي كه مبدا تفكري جديد است و ادب ويژه خود را به وجود مي‏آورد و بر ويرانه‏هاي تمدن قبلي تمدني ديگرگون و متفاوت در صورت و سيرت خلق مي‏كند.

سالهاي درازي است كه از مغرب زمين متفكري (به معني حقيقي كلمه) برنخاسته و اهل ايدئولوژي نيز قادر به حراست از كيان فرهنگي و نظري تمدن غربي نبوده‏اند چه آنان در گيرودار مناسبات سياسي و اقتصادي از مايه فكري پيشينيان خود خورده‏اند و استعداد جديدي نيز براي تجديد حيات نظري و فكري غرب نيز بروز نكرده است.

شايان ذكر است كه موضوع اين مقال تفسير اين مباحث نيست.

«انقلاب اسلامي‏» در شرايطي حادث شد كه انقلاب اول آخرين مرحله از حيات خود را پشت‏سر مي‏نهاد و گفتگو از «عهدي‏» به ميان آورد كه فراموش شده بود. در واقع پرسشي بزرگ بود كه تماميت غرب را مورد تعرض قرار مي‏داد. لذا جدال و رويارويي اين دو انقلاب پيش از آنكه در صحنه مدنيت و يا حتي فرهنگ آشكار شود در صحنه و «ساحت نظر» رخ مي‏نمود چه انقلاب بزرگ غربي با سلب حيثيت آسماني و معنوي از عالم و آدم رويكردي اين جهاني و مادي فراروي انسان قرار مي‏داد. رويكردي كه منجر به تولد انسان جديد و سيراو در «عالم غربي‏» شد. و اين نكته‏اي بود كه اگر چه توسط مردم و در شعارها اعلام مي‏شد اما بدل به باوري عمومي و شناختي فراگير براي تجديد نظر در ساختار همه مناسبات فرهنگي و مدني جاري نشده بود.

خدا رحمت كند «جلال آل احمد» را؛ وقتي مبتني بر دغدغه ويژه روشنفكري متعرض «غربزدگي‏» مسلمين شد، «ماشينيزم‏» را مطرح نمود. پيش از جلال و پس از او نيز هرگاه كسي علم مخالفت‏با غربزدگي را به دست گرفت متعرض «صورت و حيات مادي‏» غرب شد از همين رو هيچگاه بطور جدي مبادي و مباني غرب مورد باز خواست واقع نشد. و حتي اين برخورد موجب شد تا مسلمين اين خيال را در سر بپرورند كه با روش «گزينشي اخلاقي‏» مي‏توانند هر چه خواستند (از انديشه و فرهنگ گرفته تا مدنيت و تكنولوژي) از غرب بگيرند و با ريختن آب توبه آن را مسلمان و بومي كنند و با خيال راحت صاحب فرهنگ و تمدني اسلامي و يا شرقي شوند. چنين بود كه طي 200 سال همه حركتهاي اجتماعي موجب شد تا مسلمين بيش از پيش در دام و باتلاق

غربزدگي و غربگرايي فرو روند. شايد از همين روست كه مكلا و معمم با مشاهده رفتاري مبتذل و يا لباسي عريان ميان مسلمين فرياد وا اسلاما سرمي‏دهند؛ اما درست در همان زمان بدون پرسش از ذات تمدن غربي مباني و مبادي علوم غربي را در هيات علوم دانشگاهي مي‏پذيرند و مبتني برآن دريافتهاي ديني را تفسير نموده و به اصطلاح جديد سكولاريزه مي‏نمايند و خم به ابرو نمي‏آورند.

رجوع حيث تفكر انقلاب اسلامي به حق، متعرض شالوده نظري فرهنگ و تمدن غربي بود. از همين رو بود كه از همان روزهاي نخست‏به انقلابيون مسلمان لقب «بنيادگرايان‏» و به انقلاب اسلامي لقب «بنيادگرايي‏» دادند. و اين در حالي بود كه انديشمندان غربي و پس از آنها سياستمداران مي‏دانستند غرب خود را با جمله معروف «من مي‏انديشم پس هستم‏» به مفهوم اعراض از حق و آسمان و دين، آغاز كرده بود.

حركت اول

سالها پيش از پيروزي انقلاب اسلامي (در سال‏1357) زمينه‏ها و بستر لازم براي آن تحول بزرگ فراهم آمده بود چنانكه نويسندگان بسياري درباره سلسله عوامل و دلايل بروز آن مطالب بسياري نگاشته‏اند.

استبداد و فزون خواهي سلسله پهلوي، ظهور تدريجي نوعي آگاهي در ميان مردم درباره ويرانيها و ظلمهاي ايادي استكبار و... هر چه بود مشيت آسماني برچيده شدن نظام سلطنتي را رقم زده بود، چه بهمان سال كه نظام سلطه بخاطر بينش و عملكردش در مدار سقوط و فرود قرار گرفته بود، طلب رهايي و مجاهدتها، طالبان رهايي را بر مدار صعود نشانده بود و اين هر دو سنت‏هاي لايتغير بودند. نمي‏بايست از ياد برد كه مردي چون خميني بزرگ، قدس‏سره، محصول سالها رنج، خلوت و مجاهدت خود را مي‏بايست مي‏ديد و خونهاي ريخته شده مجاهدان نيز ميدان به ثمرنشستن دانه نهضت و انقلاب را فراهم مي‏نمود.

پوشيده نيست كه اينهمه در گرو «وقتي معين‏» بود كه فرود آن نتايج‏بزرگي را موجب شد چنانكه بسياري از تحليلگران را كه همواره در پي شناسايي عوامل سياسي و اجتماعي (مادي) براي رخدادها بودند به حيرت‏آورد. آنچه را كه نبايد از ياد برد حضور خيل بزرگ «جوانان‏» در اين حادثه شگرف بود.

دعوت بزرگ داعي‏انقلاب به گوش جان جمعيتي جوياي ديگرگوني و تغيير وضع نامطلوب رسيد. تلاقي «جوانان آرمانخواه‏» و «آرمان بزرگ‏» موجب بود تا جمعيتي كثير خود را به تمامي وقف نهضت‏بزرگ امام خميني، قدس‏سره، كند و از همين رابطه تنگاتنگ «آرمان و انسان جوان‏» ميدان و اسباب لازم را براي تحقق آنچه كه مشيت و سنت‏بود فراهم آورد.

وقتي كه جواني در خدمت آرماني ويژه مي‏آيد همه هم و مقدورات خويش را تقديم آرمان مي‏كند و در خدمتش وارد مي‏شود. و سير صعودي نهضت از همين جا آغاز شد. جرياني كه طي مدت پانزده سال همه پله‏هاي ترقي را پشت‏سر نهاد و موجب شد تا واقعه بزرگ بهمن‏57 بوقوع پيوندد. و اين حركت اول بود. (نمودار 1)

جواني دوره رهايي، جوشش، ترك تعلق، بي‏اعتنايي به اعتبارات، آرمانخواهي و نيروي جسمي است. نيروي عجيب و قابل توجهي كه در هر زمان مي‏تواند مبدا حركتها و تحولات بزرگ و يا هرج و مرجها و آشفتگيها شود. باراني است كه فرود مي‏آيد تا در بستر روان شود. بستري كه سيلابي خانه‏مان برانداز مي‏سازد و يا سبب سرزندگي و شادابي مي‏شود.

احساس لطيف جواني هر نغمه و شعر و شعاري را پاسخ مي‏دهد حتي اگر احساسي و تمنايي صرفا جسماني باشد.

جواني از همان غريزه و احساس جسماني نيز شعري بلند و تمنايي سترگ مي‏سازد تا جوان در هواي آن كوه را از ميانه بردارد.

جواني از ساده‏ترين صورتها الهه‏اي فريبنده و اسطوره‏اي مي‏سازد تا جوان همه ذوق و احساس خود را در پاي آن افكند و بروز شاعرانه‏هاي بسياري را سبب شود. و به عبارت مشهور جواني شعبه‏اي از جنون است جواني برداشتن هر مانع ورادعي را در چشم جوان سهل و ساده مي‏نماياند تا جوان همه نيروي خود را در پاي آرمان مطلوبش فداكند. و چنين بود كه حركت اول به ثمر نشست.

حركت دوم

حركت دوم انقلاب از فرداي پس از پيروزي آغاز شد. فصل جديدي از حيات مردم ايران. بي‏گمان اين حركت در شرايطي آغاز شد كه بحران و درهم ريختگي همه وجوه حيات سياسي، اقتصادي، اجتماعي و حتي امنيتي كشور را در خود فرو برده بود. به آن مي‏مانست كه يكباره از ميان دانه‏هاي يك تسبيح نخ و بند بيرون كشيده شده باشد. در فضايي نه چندان روشن و مملو از ابهام و سؤال از همين رو از هر سري صدايي برمي‏خاست.

فرصت‏طلبان نابكار داخلي، چپاولگران بيگانه اما مترصدفرصت، انقلابيون پرجوش و خروش و سرمست از باده پيروزي، و چشمان منتظر جملگي تصوير درهمي از اين برهه حساس را مي‏نمايانند.

آنچه كه از نظر ما در اين مقاله قابل بررسي است‏حيات عمومي مردمي است كه واسپس مبارزه‏اي طولاني در راه آرمانشان، خود را مواجه با «واقعيت‏يافتن تمنا و آرزوهاشان‏» مي‏ديدند. بيرون راندن خصم و تحقق آنچه كه غير ممكن مي‏نمود.

در واقع «آرمان‏» مبدل به واقعيتي جاري در بستر زمان و مكان شده بود. يعني آنچه كه تنها در صفحه دل و پهنه كاغذ بسان آرزويي دور نقس مي‏بست صورت بيروني و واقعيتي خارجي يافته بود. بايد متوجه اين نكته بود كه در چنين وضعي جمله مردم متذكر مباني نظري حركت نيستند. بلكه، با احساسي شور آفرين و هيجاني ستودني سعي در ايجاد نسبت و رابطه با آنچه كه با آن مواجه مي‏شوند دارند. از همين رو سعي در از هم پاشيدن و انهدام همه آنچه كه مي‏بينند مي‏كنند تا شايد ضمن تشفي خاطر خيال خود را درباره اضمحلال نشانه‏هاي طاغوت و نظام نامطلوب راحت كرده باشند.