سيد مجتبي بحريني
السلام عليك يا حجةالله و دليل ارادته
سلام بر تو، اي حجتخدا و اي دليل و رهنمون اراده پروردگار
اين سلام نيز بيانگر دو كمال ديگر از كمالات حضرت صاحبالامر، عجلاللهتعاليفرجه، است؛ يكي كمال حجتاللهي و ديگري مقام دليل اراده حق متعال بودن.
آن وجود مقدس حجتالله است. خدا به وسيله او بر بندگانش احتجاج ميكند و بندگان هم به واسطه او اقامه حجت مينمايند. در عين اينكه همه حجج الهيه حجت اللهاند، اين لقب شريف آن قدر با آن حضرت مرتبط است كه تا حجةالله گفته ميشود آن حجتبالغه الهيه در نظرها جلوه ميكند.
براي آشنايي بيشتر نسبتبه مقام و لقب حجتالله به آنچه در كتاب «سوگند به نور شبتاب» (1) آوردهايم مراجعه شود. در اينجا - مضاف بر آنچه آوردهايم - به ذكر اين حديث اكتفا ميكنيم.
حكيمه خاتون، دختر حضرت جواد، عليهالسلام، گويد:
آنگاه كه حضرت نرجس وضع حمل نمود، فرزندش به سجده افتاد: بر بازوانش به نور رقم خورده بود: «جاء الحق و زهق الباطل». او را نزد پدر بزرگوارش حضرت عسكري، عليهالسلام، آوردم. پدر دستشريفش را بر چهره مبارك فرزند كشيد و فرمود:
تكلم يا حجةالله و بقيةالانبياء و خاتمالاوصياء و صاحب الكرة البيضاء و المصباح من البحر العميق الشديد الضياء. تكلم يا خليفة الاتقياء و نور الاوصياء. (2)
سخن بگو اي حجتخدا و بازمانده پيامبران و آخرين اوصيا و صاحب بازگشتسپيد و درخشان و چراغ درياي ژرف بس فروزان. سخن بگو اي خليفه و جانشين پارسايان و روشناي اوصيا...
آري، اين حجتالله، حجتاللهي است كه حجتخدا حضرت عسكري، عليهالسلام، از لحظه ولادت، او را حجتالله ميخواند.
و در آخرين لحظه زندگي - در حالي كه پسر پدر را سقايت ميكند و وضو ميدهد - باز همين نويد را به نور ديده دارد:
فقال له ابو محمد، عليهالسلام: «ابشر يا بني فانت صاحبالزمان و انت المهدي و انتحجةالله علي ارضه و انت ولدي و وصيي...» (3)
حضرت عسكري، عليهالسلام (پس از آن كه فرزند گرامياش او را وضو داد) فرمود: «پسرم تو را بشارت ميدهم كه تو صاحبالزماني. تو مهدي هستي تو حجتخدايي بر زمين او. تو فرزند، وصي و
جانشين من هستي...»
كمال ديگر كه در اين سلام آمده «دليل ارادته» است.
آن وجود مقدس و فيض اقدس دليل اراده خداست. دليل اراده خدا يعني چه؟ اينجا جايي نيست كه ديگر من و امثال من بتوانيم حرفي رقم زنيم و يا سخني بياوريم. در بيان اين كمال و توضيح اين جلال، كميت كملين هم ميلنگد و راه به جايي نميبرند. ارادة الله چيست؟ دليل اراده او كيست؟ اين چه مقام و منزلتي است؟ آيا ميشود كسي به مقامي برسد كه بر اريكه جلالت دليل ارادةاللهي تكيه بزند؟
آري، ميشود و شده است. دليل ادل بر امكان شيء وقوع آن است همان آقا كه به امر او اين زيارت شريفه را ميخوانيم صاحب اين كمال و منزلت است؛ دليل ارادةالله است.
در اينجا، براي ارباب بصيرت و صاحبان درايت، به يك نكته اشاره ميكنيم و آن اينكه: از مجموع مدارك رسيده در مورد اراده حق متعال و ارتباط اراده بندگان و اوليا با اراده ذات قدوس ذوالجلال سه مرحله استفاده ميشود:
مرحله نخست آن است كه بنده ارادهاش را تابع اراده خدا قرار دهد؛ هر چه خدا ميخواهد او همان را بخواهد. اين حقيقت از گفتگوي جابربن عبدالله انصاري با حضرت باقر، عليهالسلام، استفاده ميشود.
در آخر عمر - كه به ضعف پيري و ناتواني مبتلا شده بود، حضرت باقر، عليهالسلام، حالش را پرسيد. عرضه داشت: در حالي هستم كه پيري و مرض و مرگ نزد من از جواني و سلامتي و حيات محبوبتر است. امام، عليهالسلام، فرمود:
اما من اگر خدا جواني يا پيري، مرض يا عافيت، مرگ يا حيات را برايم قرار دهد و بخواهد، من هم همان را ميخواهم و ميپسندم. (4)
مرحله دوم اتحاد اراده عبد استبا اراده رب. اين مقام، گويي بنده خود را مسلوبالاراده ساخته است. اگر از او بپرسند: چه اراده داري؟ چه ميخواهي؟ ميگويد: من اراده ندارم چيزي نميخواهم. اين از اسرار عجيبه و نكات دقيقهاي است كه توجه به آن بيشتر لازم است.
انساني كه كمال او به اراده و اختيار اوست، كمال اراده و انسانيت او به اين است كه خود را مسلوبالاراده نمايد و در برابر اراده خدا هيچ ارادهاي از خود نداشته باشد. در مرحله سابق اراده بود ولي تابع بود. در اين مرحله اصلا ارادهاي نيست. اتحاد است از حيثي و وحدت از جهتي. گوياي اين مقام سخن حضرت سجاد، عليهالسلام، است كه گويد:
وقتي سخت بيمار شدم. پدر بزرگوارم به من فرمود: چه ميخواهي؟ گفتم: ميخواهم كه در آنچه پروردگارم براي من تدبير ميكند (و رقم ميزند) پيشنهادي
نداشته باشم. فرمود: آفرين كه با خليل خدا ابراهيم مشابهت داري؟ وقتي جبرئيل به او گفت: چه ميخواهي، همين پاسخ را داد. (5)
اگر كسي موفق شود در اين وادي قدم بردارد به لذائذي ميرسد كه قابل توصيف نيست و در بحبوحه بلايا و كوران حوادث آنچنان آرامش و آسايشي دارد كه به تصور ما هم نميآيد. ما عسل نخوردهاي هستيم كه تنها ميدانيم شيرين است.
در اين مقام، اراده بنده در اراده حق - تعالي - فاني است. فقط يك اراده نمود دارد و آن اراده خداست. ديگر چيزي نيست.
مرحله سوم بالاتر از اين دو مرحله است و آن اين است كه عبد به مقامي برسد كه اراده او دليل اراده رب باشد و از طريق اراده او بتوان به اراده پروردگار پي برد. اين جمله زيارت ناظر به اين مرحله است.
در مرحله اول اراده بنده تابع اراده خدا بود و از اراده خدا به اراده بنده خدا پي ميبرديم. در مرحله دوم دو ارادهاي از بين رفته بود. يك نمود اراده بود. ولي مرحله سوم عكس مرحله اول است؛ اگر ميخواهيم بفهميم خدا چه ارادهاي دارد، بايد ببينيم اين عبد صالح خدا چه اراده دارد. براي دانستن اين كه مراد خدا چيست، بايد ديد تعلق حجتخدا چيست؟ خواست و مشيتباريتعالي به چه چيز تعلق گرفته است؟ به آن چه مشيت و خواست مهدي آل محمد بستگي پيدا كرده است.
اينجا ديگر قلم ميشكند و از تك و تاز در اين ميدان باز ميماند ديگر اين مقام فوق درك و تصور ماست. سلام بر دليل اراده خدا! درود بر آن كه رهنمون خواستحق است و از طريق اراده و مشيت او ميتوان به مشيت و اراده ربوبي واقف شد!
خدايا! تو چه ميخواهي؟ تو چه اراده كردهاي؟ مشيت قاهره و اراده نافذهات به چه چيز تعلق گرفته است؟ از كجا به اين امور پي ببريم و از پس اين سراپرده اسرار و خلوتسراي راز باخبر شويم؟ جواب همه اين سؤالات را از اين جمله زيارت ميتوان گرفت: «السلام عليك يا حجةالله و دليل ارادته.»
براي راه يافتن و مطلع شدن از هر امري از دليل و رهنمون آن امر جويا ميشويم. بايد برويم از دليل ارادةالله بپرسيم از رهنمون مشيتحق سؤال كنيم كه: خدا چه خواسته و چه اراده نموده است؟
با تذكر اين نكته قلم را در شرح اين جمله از رقم برداريم:
از احاديث رسيده در زمينه پيوند اراده حق متعال با قلوب شريفه حضرات معصومين، عليهمالسلام، سه عنوان استفاده ميشود: يكي عنوان «هبوط» كه در زيارت سيدالشهدا، عليهالسلام - كه حضرت صادق، عليهالسلام، به جمعي از بزرگان شيعه تعليم دادهاند - رسيده است:
ارادة الرب في مقادير اموره تهبط اليكم و تصدر من بيوتكم. (6)
اراده پروردگار در امور مقدرش به سوي شما خاندان فرود ميآيد و از خانههاي شما صادر ميشود.
ديگري عنوان «ورود» است.
عن ابيالحسن الثالث، عليهالسلام: ان الله جعل قلوب الائمة موردا لارادة فاذا شاء الله شاؤوه و هو قول الله: «و ما تشاؤون الا ان يشاءالله». (7)
حضرت هادي، عليهالسلام، فرمود: براستي كه خداي دلهاي ائمه، عليهمالسلام، را محل ورود اراده خود قرار داده است؛ هر گاه خدا چيزي بخواهد آنان ميخواهند كه در قرآن گويد: «و نخواهيد شما مگر آن كه خدا بخواهد.»
سوم عنوان «وكور» است.
قال الصادق، عليهالسلام: ان الامام وكر لارادة الله عز و جل. (8)
حضرت صادق، عليهالسلام، فرمود: «بدرستي كه امام، عليهالسلام، آشيان اراده خداي عز و جل است.
پينوشتها:
پانویس‌های این مقاله
- ۱
1. صص 24 -26.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. مشارق انوار اليقين، ص101.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. غيبت، شيخ طوسي، ص165؛ الانوارالبهية، ص166.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. مسكن الفؤاد، ص87.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5. رباعيات باباطاهر عريان.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۶
6. بحارالانوار، ص81، ص208؛ منتهيالامال، ص584.
بازگشت به متن ↑ - ۷
7. فروع كافي، كتاب الحج، باب زيارت قبر ابيعبدالله الحسين، عليهالسلام، ح2؛ مفاتيحالجنان، اولين زيارت مطلقه امام حسين، عليهالسلام.
بازگشت به متن ↑ - ۸
8. بحارالانوار، ج 25، ص272.
بازگشت به متن ↑ - ۹
- ۳
3- طراحي سياست كلان فرهنگي كشور؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4- پالايش مناسبات «اقتصادي، سياسي، اجتماعي» از شائبههاي غربزدگي؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5- تغيير ساختار نظام تعليمي و تربيتي مبتني بر مباني نظري ديني و پژوهشهاي كاربردي.
اصرار در تغيير صورت ظاهر و حفظ آن بتدريج موجب جاري شدن «تئوري نقش» در ميان سطوح مختلف جامعه شد. و اين «تئوري» چيزي جز ظهور «ريا» و «نفاق» فراگير نبود. كودكان و نوجوانان با مشاهده:
رفتار و كنش والدين در خانه و خارج خانه؛
رفتار و كنش مربيان در آشكار و نهان؛
رفتار و كنش مبلغان، نصيحت كنندگان و سياستمداران در مناسبات اجتماعي و اقتصادي؛ درمييافتند كه راه ماندن و بودن تبعيت از اين تئوري است.
«نماياندن آنچه كه نيستند و پوشاندن آنچه كه هستند».
اين امر تا آنجا پيش رفت كه همگان تنها طريق رسيدن به مدارج عالي و مراتب اجتماعي و سياسي را پيروي از اين تئوري فرض كردند. اين امر كيان انقلاب را با خطر جدي نفوذ كساني روبرو ميساخت كه دل و جانشان با انقلاب نبود اما از آن به عنوان پلكان ارتقاء مادي سود ميجستند.
عدم تحقق موارد پنجگانه سابق الذكر جامعه را در سير تدريجي مستعد ميساخت تا نسلي پرورده شود كه در اولين فرصت از پوسته برخود كشيده (تئوري نقش) خارج شده و خود را آنچنان كه هستبنماياند.
القاء مستمر آرمان انقلاب و جنگ نيز به دلايلي كه ذكر خواهم كرد قدرت لازم براي پروردن نوجوانان و حراست از آنان را نداشت.
همگان از اين نكته غفلت ورزيديم كه انقلاب اسلامي بعد از بهمن57 و ورود به عرصه مناسبات «سياسي و اقتصادي» وجه«آرماني» خود را از دست داده است. بواقع اين «انقلاب»براي نسل مبارز و اوليه وجه آرماني داشت و از همين رو جوانان انقلابي با تمسك بدان و خدمت تام و تمام به آن موجب شدند تا با خواست و مشيت الهي در سال57 محقق شود. بيشك هر آرمان وقتي كه محقق شود از وجه آرمانياش كاسته شده و وجه «واقعي» مييابد. چه آرمان صورتي در ذهن ميسازد و اميدي در قلب ميكارد تا انسان در هواي آرزوي تحقق آن بپاخيزد. از همين رو آرمان و آرمانگرا بيش از آنكه در زمان حال بسر برد در آيند و در هواي آينده سير ميكند. همين توجه به آينده و اميد به تنفس در «مدينه مطلوب» آنها را در گذار از «وضع نامطلوب» ياري ميرساند.
«انقلاب اسلامي و جنگ» بعد از دو نقطه عطف يعني سالهاي «57 و 68» بيش از آنكه از وجه آرماني برخوردار باشند از وجه واقعي و عيني برخوردار بودند. وجهي كه در كشاكش تاريخ و مسايل و مناسبات اجتماعي و سياسي و اقتصادي شديدا آسيبپذير است و ممكن است در اين مرحله بسياري ازياران خود را از دستبدهد و يا دستكم آنها را به جايي برساند كه بسان سالهاي آرمانگرايي خود را وقف آن ننمايند؛ الا آنكه از قبل آن بهرهمندي ويژهاي داشتهباشند.
چنانكه همگان شاهد بروز رويكرد بسياري از انقلابيون، مردم و مسؤولان به دنيا و جمعآوري مال و بهرهمندي از سفره انقلاب و جنگ بودهاند.
اين واقعه در حالي رخ ميداد كه سفينه انقلاب در مدار اصلي خود قرار نگرفته بود و به عنوان يك «نظام» نوپا به حساب ميآمد و بايد موقعيتخود را تثبيت مينمود.
مربيان فرهنگي از اين نكته غافل بودند كه «آنچه براي آنها» آرمان محسوب ميشد ضرورتا نميتوانستبراي نسلي كه در ميان انواع تنشهاي اجتماعي ايام كودكي و نوجواني را سپري ميساختبعنوان يك «آرمان» تلقي شود؛ ضمن آنكه اين نسل پيش از آنكه انقلاب و اهداف جنگ را بعنوان مقصد دور در آينده بداند آن را در زمان حال ميديد. نبايد فراموش كرد كه طي همين سالها دشمن بيدار سعي در اجراي استراتژي جديد استحاله فرهنگي
انقلاب اسلامي و پس از آن نظام نوپاي سياسي و اجتماعي آن داشت و براي تحقق اين استراتژي از همه امكانات و اداوت و ابزار نيز سود ميبرد. و اينهمه مجال نميداد تا نوجوانان نورسته بتوانند سره را از ناسره باز شناسند چه، جملگي آنان از «دوران حكومت پهلوي، دوران انقلاب و بالاخره جنگ» تنها تصويري ذهني داشتند و نه تجربهاي عيني.
تلاش دستگاه فرهنگي براي مبدل ساختن يك «امر واقعي» (آرمان نسل اول) به يك آرمان (براي نسل دوم) بينتيجه بود از همين رو و بصورت طبيعي مقدمات لازم فراهم ميشد تا در اولين فرصت ممكن نوجواناني كه پاي به سن «جواني» ميگذاشتند به اقتضاي سن و تقاضاي طبيعي در جستجوي «آرماني» باشند كه آنرا مطلوب خويش ميپنداشتند. به عبارت ديگر چنانكه «نظام سياسي و اجتماعي جمهوري اسلامي» موفق به عرضه يك «تئوري» و يا طرح يك «آرمان» در صفحه ذهن و قلب جوانان نميشد به صورت طبيعي اين جمعيتسر در پي علمي مينهاد كه حكايت از يك تمناي آرماني داشت.
سال 1368 شرايط ويژهاي بر فضاي ايران حاكم بود:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1- پايان جنگ كه بروز نوعي انتظار و توقع براي حل مشكلات اقتصادي و اجتماعي را سبب شد؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2- نسل دوم انقلاب كه به سن جواني رسيده بود و بعنوان جمعيتي كلان در سر آرزوهاي بسيار و انتظاراتي فراوانتر را ميپروريد؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3- مجموعه تعاليم مستقيم و غيرمستقيم عرضه شده طي دوازده سال دوران آموزش رسمي، بدون آنكه تغييري بنيادين را پذيرفته باشند مسبب تربيت نسلي شده بود كه رويكرد ديني به عالم نداشت و تنها در كنار مجموعهاي از دروس (علوم زيستي، علوم دقيقه و علوم انساني غربي) پارهاي مباحث فرهنگي را تحت تاثير تبليغات و آموزشهاي مستقيم آموخته بودند. در واقع آموختههاي رسمي عاري از شائبههاي نظري و فرهنگي غربي نبودند؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4- تكنوكراتهاي متخصص در عرضه طرحهاي كلان خود براي اداره امور كشور بيش و پيش از آنكه متوجه رويكرد ديني انقلاب اسلامي به عالم و آدم باشند سر در پي تقليد و كپيبرداري از طرحهاي ديكته شده سازمانهاي جهاني داشتند و طرحهايي چون «توسعه اقتصادي»، «توسعه فرهنگي» را فراروي نظام جمهوري اسلامي قرار ميدادند كه بصورت طبيعي جهتگيريهاي اصلي انقلاب را تغيير ميداد و موجب ميشد تا «مدينه و فرهنگ» غربي بعنوان «الگو» و مدينه مطلوب انقلاب اسلامي مطرح شود. البته با صورتي جديد و رنگ و لعاب ظاهرا مذهبي؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۵
5- جرياني سازمان يافته و متشكل در تلاش بود تا بر ديواره انقلاب اسلامي ترك اندازد . ماجرايي كه از آن بعنوان «تهاجم فرهنگي» ياد شده است؛
نگاهي ساده به بسياري از طرحهاي پذيرفته شده طي همه اين سالها نشان ميدهد كه ضعف در طراحي و برنامهريزي مستقل و متكي به مباني و منابع نظري ديني، عليرغم بسياري از حسن نيتها موجب سريعتر شدن حركتسفينه انقلاب اسلامي براي بازگشتبه زمين است. براي مثال:
طرح «انقلاب فرهنگي» بيش از سه سال دانشگاهها را تعطيل كرد و پس از آن بدون آنكه تغيير جدي و حقيقي در نظام آموزشي، مياني نظري كتب درسي، مبادي علوم، تعاريف و طبقهبنديهاي حاكم در ميان منابع انساني ... حادث شود ديگر بار دانشگاهها گشوده شدند و علاوه بر آن در كنار دانشگاههاي رسمي مراكزي تاسيس شدند آزاد و ملي كه با خود عنوان «اسلامي» را يدك ميكشيدند اما از همان ضوابط اوليه دانشگاههاي دولتي نيز تبعيت نميكردند.
گسترش اين مراكز در ميان شهر و روستا موجب شد تا بر سرعت انسلاخ فرهنگي افزوده شود و «فرهنگ سنتي و ملي و منطقهاي» با سرعتبيشتري از ميان جوامع دست نخورده و آلوده نشده شهرستاني محو شود.
بتدريجبر ويرانه شهرهاي قديم شهرهاي جديد قد برافراشتند شهرهايي كه به تمامي نظام شهرسازي غربي را كه عاري از
رويكرد سنتي به عالم بودند انعكاس ميدادند؛ چنانكه طي همين سالها «تهران» تبديل به الگويي تمام عيار شد براي دگرگون شدن ساختار ديگر شهرها، آنهم با عبارات زيباي نوسازي، بهسازي، مدرنيته و ...
متاسفانه طي همين سالها (1368 تا 1374) كساني كه متولي اصلاح و بازسازي مناسبات مردم بودند به دليل:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1. عدم شناخت فرهنگ و تمدن مغرب زمين؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2. عدم دلبستگي به فرهنگ سنتي و مذهبي؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3. شيفتگي در برابر تزهاي جاري در ميان ممالك اروپايي (توسعه و...)؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4. تبين نشدن استراتژي كلان نظام جمهوري اسلامي مبتني بر شعار و خاستگاه انقلاب اسلامي و رهبري آن؛
سعي داشتند با اجراي دكترين «توسعه فرهنگي» نسل دوم انقلاب را مهياي پذيرش دكترين «توسعه اقتصادي» كنند. اين واقعه بمعني دگرگون ساختن ذهن و زبان و نگاه انسان شرقي براي منفعل شدن در برابر «فرهنگ و تمدن» غربي بود؛ تمدني كه روي به افول نهاده بود.
عدم توانايي در عرضه يك «نظريه جديد و يك آرمان نو» فراروي نسل دوم انقلاب اسلامي موجب شد تا ناخودآگاه رسيدن به «مدينه غربي، دمكراسي، آزادي، جامعه مدني و امثال اينها» در هيات يك آرمان مطلوب جلوه كند. آرماني كه در وقت تلاقي با اذهان جوانان نوپاي سالهاي 68 به بعد بناگاه مبدل به نيرويي ميشد كه مهار آن مشكل مينمود. و اين واقعه رخ نمود.
متاسفانه بروز تعارض ميان نسلي كه سردر پي آرمان قبلي (انقلاب اسلامي) داشت و تمامي دارو ندار خود را نيز وقف آن كرده بود و بسياري از طرحها و برنامههاي اجرا شده و يا در دست اجرا، زمينه كشمكش را ايجاد ميكرد. اما صرف نظر از اين كشمكش «نسل دوم» آرام، مستعد، بيگناه و تشنه مانده بود و بدليل فقدان شناخت و آنچه كه پيش از اين ذكر شد دل به «آرماني مجهول» و برخاسته از خاستگاه غربي خوش ميكرد و توان و انرژي جواني را مصروف آن ميساخت. در اين ميان كساني از اين وضع منتفع ميشدند كه در دل رسيدن به «مدينه غربي» و «عدول از مواضع انقلاب اسلامي» را ميپروريدند.
نمودار 4، تصور وضعيتي را كه از آن گفتگو كرديم مينماياند.
طي اين سالها...
«غرب» دريافته بود كه «بنيادگرايي اسلامي» به دليل رويكردي ويژه به «عالم غيب و غيب عالم» بنياد فرهنگ و تمدنش را نشانه رفته است. چه پاشنه آشيل خود را ميشناخت چنانكه علما و نظريه پردازان غربي متذكر اين نكته بودند كه مبدا حركت قطار «فرهنگ و مدنيت غربي» رويگرداني از آسمان و عالم معني بوده است.
آنچه كه مسلمين متوجه آن نبودند حضور غرب در سه جبهه بود.
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1- جبهه مدنيت؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2- جبهه فرهنگ؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3- جبهه تفكر؛
و اين در حالي بود كه عموم مسلمين در جبهه «اخلاق و فرهنگ» خود را مواجه با غرب ميديدند و از دو جبهه ديگر به دلايل مختلف غافل مانده بودند. كه يكي از مهمترين اين دلايل غفلت علما «از وجه نظري و اساس تفكر» دشمن غربي بود.
وقتي ما با غرب برخورد كرديم بيشترين هم خويش را مصروف برخورد با لايه مياني ساختيم آنهم در «صورت بيروني» از همين رو بيشتر تصميمات، دستورالعملها،و انذار و تبشيرها متوجه نفي صورت فرهنگ و غرب شد. شايد به همين دليل است كه موضوع «سكس، بيحجابي، روابط دختران پسران و امثال اينها» سمفوني واحد و مستمر اقوال و گفتگوهاي ما بوده است و اين درست در زماني است كه همه تلاش مسؤولان امور اقتصادي، شهرسازي، معماري، و امثال اينها صرف الگو برداري از تمدن غربي و بازسازي پررنگتر و شديدتر بازماندهاي نظام مدني و شهري باقي مانده عصر پهلوي ميشود. كه همان دوران غربزدگي شديد ايرانيان است. گوئيا متذكر اين نكته نشديم كه غربي عصيانگر در «جبهه مدنيتخود بنياد» حضور ملموس و عيني دارد و در بستر خود انساني غربي را تربيت ميكند اين سخن «چرچيل» را نبايد از بين برد كه گفته بود «ما شهرها را ميسازيم و شهرها ما را» شهرها انسان غربي تربيت ميكردند و ما با ترميم نظام غربي خيال «تربيت انسان ديني» در سر ميپروريديم. اگر مطالعات نظري ما طي اين سالها دچار وقفه نميشد؛ درمييافتيم ميان «صورت و سيرت» در هر دورهاي نسبتي وجود دارد كه غفلت از آن موجب حرمان است.
طي سالهاي 68 تا 74 بررسي و مشاهده چند جريان قابل تامل است:
از سال «1368»، تهران مبدل به الگويي براي تغيير و اصلاح نظام شهري و اخلاق شهرنشينان ميشود. به زبان روشنفكران «اسباب توسعه فرهنگي و اقتصادي» فراهم ميشود.
(در جاي خود از استراتژي مورد نياز و طرحي كه ميبايست پي ميگرفتيم سخن خواهم گفت.)بناگاه شهر مبدل به «بازار بزرگي» ميشود كه بعنوان قطب مدني و فرهنگي در بسياري از مناسبات تغيير ايجاد ميكند. در هر كوچه و برزني بازاري قد ميافرازد تا «اخلاق سوداگرانه» ذكر مستمر جماعتي شود كه به تازگي از ميدانهاي جنگ باز گشتهاند. ميدانهايي كه عاري از اين اخلاق بود. نظام شهري جديد بندهاي تعلق و وابستگي به دنيا را محكم ميساخت تا تعلق خاطر به عقبي كم رنگ و كم رنگتر شود.
نظام تربيتي و پرورشي سنتي توسط گردانندگان شهر بزرگي چون تهران به تبع الگوهاي فرانسوي و ماسوني با سرعت تغيير كردند تا فرهنگسراها با ظاهري زيبا وظيفه «توسعه فرهنگي» به معني «گذر دادن انسان سنتگرا و متدين از سنتهاي مذهبي و سوق دادن آنها به سمت دنياي توسعه يافته مدرن» را عهدهدار شوند.
اولين بار در فرانسه فراماسونرها قصابخانهاي را مبدل به فرهنگسرا كردند. متاسفانه عدهاي همين نسخه را علاج درد فرهنگي جوانان ما دانستند.
در هر صورت اين انسان از جبهه برگشته و گرد و خاك انقلاب از تن دور نكرده ميبايست رام شود و چه بهتر كه با رنگ و لعاب فرهنگسراها و موسيقي و هنر مدرن اين عمل صورت گيرد. نكته قابل توجه آنست كه شروع ساخت اين فرهنگسراها از مناطق جنوبي شهر و از لايه زيرين كه وابستگي بيشتر به سنتهاي مذهبي دارند آغاز ميشود. پر واضح بود كه بالا شهرنشينيها به اندازه كافي توسعه يافته بودند.
دكترين توسعه اقتصادي در كشورهاي سنتي تنها در زماني قابل اجراء بود كه «توسعه فرهنگي» اتفاق افتاده باشد. توسعه فرهنگي هم خود نيازمند اسبابي بود مناسب كه در بدو امر حوزههاي علميه، روحانيون، آناني كه در محضر علما و صحن جبهه تربيتشده بودند فاقد آن بودند از اينرو تحقق آن نيازمند به ميدان آمدن جماعتي بود كه تابع فرهنگ انسان مداري و اخلاق ليبراليستي توسعه يافته باشند و اين جماعت از سالها قبل در ايران زندگي ميكردند. اما تحقق انقلاب و جنگ مانع از حضور و خودنماييشان بود. و حال اين وظيفه ركن دوم بود
كه وارد عمل شود.(ركن اول دردستشهرداري بود).
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ميبايست وظيفه سنگين به ميدان آوردن روشنفكران را عهدهدار شود. آرام، تدريجي، كنترل شده اما مستمر.
از همين سال است كه «نشريات روشنفكري» وظيفه گفتگو از سينما، رمان، موسيقي، آثار ترجمه شده نويسندگان اروپايي و اخلاق توسعه يافتهها را آغاز كردند و در تحتحمايتبزرگترين دستگاه فرهنگي كشور مسير «توسعه فرهنگي» را هموار نمودند. بيگمان تنها، كساني كه حاضر به مصالحه با آمريكا، گپ زدن با يهوديت صهيونيستي، ترك اخلاق مردانه و شجاعانه اهل جنگ، قبول زندگي مدرن و ... بودند كه در مدرسه روشنفكري علم آموخته و فرهنگ مدرن توسعهاي را پذيرا شده باشند.
ركن سوم را نظام آموزش عالي و بعد از آن آموزش و پرورش رسمي عهدهدار بود.
و بسط نظام تغيير نيافته، نقد نشده آموزشي با تاسيس انواع و اقسام دانشگاهها در اقصاء نقاط كشور براي استحاله فرهنگي جوانان عملي شد.
بسط آموزش عالي مثل همان شهرسازي از ظاهري فريبنده، دلچسب و شيك برخوردار بود اما در باطن ره به سرزميني داشت كه امروز بصورت ملموس همگان از آن مطلع هستند.
و بالاخره ركن چهارم، نظام مالي و اقتصادي بود. موضوع مهمي كه به دليل محسوس بودن پيامدهايش طي سالهاي گذشته از كنار آن ميگذرم. با اينهمه متذكر ميشوم كه ما با غرب «در جبهه مدنيت» رويارو نشديم بلكه آن را پذيرا شديم و تلاش كرديم نيل به مدنيت غربي را مشروعيت داده و حتي در زمره اهداف انبيا و انقلاب اسلامي قلمداد كنيم و تنها عيب آن را متوجه برخي ابتذالات اخلاقي نظير استفاده از مشروبات الكلي، سكس و ... سازيم. تا با برطرف شدن اين عارضه ديو مسلمان شود. اما براستي ابتذال، عارض بر تمدن غرب بود يا ذاتي آن؟
از طرف ديگر ما در جبهه سوم يعني تفكر و نظريهپردازي هم غايب بوديم.
به عبارت ديگر به همان دليل كه عرض كردم متذكر «مباني نظري» و هستيشناسي ويژه غربي كه اساس فرهنگ و تمدن غربي بر شالودههاي آن استوار شده بود. نبوديم.
جالب اينجاست كه عليرغم گذشت 20 سال از انقلاب يك كرسي غربشناسي در ايران تاسيس نشده عليرغم آنكه صدها كرسي شرقشناسي در كشورهاي غربي از دويستسال پيش مشغول فعاليتاند.
«مباني نظري غرب در لابهلاي كتب درسي، رشتههاي مختلف علوم انساني دانشگاهي، نهفته بود و در مباحث انسانشناسي، روانشناسي، جامعهشناسي منتشر ميشد.
سياست، اقتصاد، تعليم و تربيت غربي از آبشخور آراء نظريهپردازان و علماي صاحب راي سيراب ميگشت و برهمان اساس نيز «طرحهاي استراتژيك» سياسي و اقتصادي طراحي و اجراء ميشدند. ليكن، بجز تعدادي انگشتشمار از جمع علما هيچگاه مجاهدتي جانانه در اين عرصه صورت نگرفت و متاسفانه برخي از مسؤولان معتقد و مذهبي نيز در ايامي كه از قدرت و امكان برخوردار بودند اقدامي براي اين امر نكردند و به دلايل مختلف از نويسندگان، نقادان و نظريهپردازان دلسوز انقلابي حمايت نكردند. تا آنجا كه گاه براي مجلس جشني و يا بزرگداشت مردي و يا برپائي محفلي ميليونها تومان هزينه كردند اما از پرداختحقالزحمه يك نويسنده سر باز زدند. هر تازه به دوران رسيدهاي را به خارج بردند و در سر كاري گذاشتند اما از شناسايي و مساعدت به تعداد معدودي از محققان مسلمان و دلسوخته كه عمر خود را صرف شناسايي و مبارزه با غرب در جبهه فرهنگي نموده بودند خودداري كردند و چنين وانمود كردند كه نميبينند و نميدانند.
براي هر امر سادهاي چكهاي ميليوني صادر كردند اما از حمايت جدي چند نشريه كه تعداد آنها به عدد انگشتان يك يا دو دست نميرسيد خودداري ورزيدند.
اجازه بدهيد عرض كنم در سر ما
مقابله جدي با غرب نبود اما مبارزه غرب با اسلام جدي بود.
حركت چهارم
طي چهار، پنجسال اخير كه روشنفكران غربگرا و جماعتي از نويسندگان التقاطي بناي نقد آراي مذهبي و تعرض به ساحتبرخي از مقدسات را گذاشتند جمعي از طلاب و برخي از علماي و پژوهشگران بناي مطالعه در مباحث نظري و فلسفي و كلامي غربي را گذاردند و مجالسي بر پا داشتند. اما، هيهات كه اين امر با تاخيري بيستساله شروع شد و صورت سازمان يافته بخود نگرفت. و تا نتايجحاصله نيز تبديل به طرح و برنامه براي تغيير «چهار ركن» ذكر شده شود، كار از كار گذاشته است.
جريان روشنفكري در هر سه حوزه تمدن، فرهنگ و تفكر غربي متكي به منابع و ادبيات جاري در غرب است. به همين خاطر براي هر موضوع و مسالهاي متني را ترجمه نموده و منتشر ميسازد؛ در واقع اين منابع با خروج از اجمال به مرتبه تفصيل يافته رسيدهاند. تبديل به شعر و رمان و نمايشنامه شدهاند و بالاخره در قالب راههاي اجرايي مدون شدهاند. جريان روشنفكري بي دغدغه و دردسر آنهمه را فراروي نسلي جوان، طالب آرمان و خام ميگذارد و در چشمش مدينه غربي را ميآرايد تا فريفته تصويري فريبنده اما دروغين از آزادي، جامعه مدني، دمكراسي و ... شود.
در مقابل «مؤمنان به بنيادگرايي اسلامي» ناگزير به حضور همزمان در چند جبههاند:
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۱
1- پاسخگويي به نيازهاي فوري و فوتي نظام جمهوري اسلامي؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۲
2- دفاع از اصول و كيان دين و تفكر ديني در مقابل هتك حرمتها، ايرادها، انتقادات و هزره دراييهاي گستاخانه؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۳
3- كشف راههاي به اجراء آوردن دريافتهاي ديني در عصري كه عالم غربي و فرهنگ و تفكر آن غالب است؛
بازگشت به ابتدای مقاله ↑ - ۴
4- مبارزه در ميدانهاي عملي، روياروي عمله استكبار جهاني و توطئههاي شبانه روزي آنان.
اينان ناگزير به حضور در چهار جبهه اصلياند اما ناگزير از گذار از آنچه كه غرب فراروي مسلمين قرار داده و روشنفكري تن دادن به آن را موجبيت تاريخي و امري محتوم به حساب آورده نيستند.
حركت چهارم «گام اول» از وظيفه بزرگ به تاخير افتاده است. مقدمهاي براي يك جهش.
حركت چهارم بدليل مواردي كه فراروي بنيادگرايي اسلامي است پر سرو صدا و هيجان ساز است. به مذاق روشنفكران و مديران تكنوكرات خوش نميآيد؛ خواب و آرام را بهم ميزند؛ و البته از ميان ميدان جهاد ميگذرد.
آنچه بدان نيازمنديم
طي همه سالهايي كه در حال وروز مسلمين و رويارويي انقلاب اسلامي با غرب مطالعه ميكردم وبويژه در وقتي كه دانشجويان و بسيجيان از چه بايد كردها گفتگو و سؤال ميكردند به اين موضوع ميانديشيدم كه مهمترين نياز ما براي خروج از كشاكش حوادث و مسايل جدي فرهنگي چيست؟
پيش از اين از نياز سفينه فضايي به چند منبع سوختياد كردم. چنانكه سفينه انقلاب اسلامي با دو منبع سوخت از دو مانع گذشت اما پس از جنگ و در عصر سازندگي نيازمند مخزن سوم بود تا به مدار بالاتر صعود كند.
طي همه اين مسير طولاني نيازمند: حضور و روحيه قوي مردمي (مخصوصا جوانان) بود اما ميبايستبه اين امر توجه ميشد كه گذار از «جذابيت تمدن غربي» و در امان ماندن از «فرهنگ» انسان مداري بيش از آنكه نيازمند مشتبهه شدن به قوم غربي و همسان شدن با اخلاق و منش فرنگي در مناسبات اقتصادي، اجتماعي و سياسي باشد نيازمند امري متفاوت و آرماني ديگرگون اما از جنس «انقلاب، شيعه و جنگ» است. و گرنه سفينه انقلاب پيش از گذر از جو ديگر بار به سمت زمين باز ميگردد و شهر و مدينه انقلابي بدل به شهري كاملا فرنگي ميشود با تابلوهاي رنگين «سبحانالله» و «الحمدالله». آنچه بيش از هر چيز بدان نيازمند بوديم دور ماندن از تبعات «هفت غفلت» بود. همان كه تا به امروز بر آن پاي ميفشاريم.
كرببلا حلقه ذكر خداست
كرببلا حلقه ذكر خداست
حق حق عشاق به شوق بلاست
يك طرف از خيل حرامي سپاه
سوي دگر شعشعه مهر و ماه
دشت و عطش، آتش و خون باهمند
شعله و خورشيد به هم محرمند
حضرت عباس، عليهالسلام
بسته كمر پيش امام همام
كاي به فداي تو، شهادت بده
جام بلاغتبه ارادت بده
گاه بلوغ استخدا را بريز
از خم اخلاص، صفا را بريز
باده مخواه اينهمه خالي مرا
هستبه مي همت عالي مرا
تشنه آبم؟ نه؛ خدا شاهد است
تشنه مرگم، و بلا شاهد است
هر چه بلا هستبه جانم بريز
تا بشوم در طلبت ريز ريز
دست و دل و ديده فداي تو باد
اينهمه از بهر رضاي تو باد
گر تو نباشي همه عالم مباد
سايهات از اهل ولا كم مباد
گفتحسين بن علي با نگاه
سر پس پرده و اسرار راه:
«اي تو علمدار سپاه حسين
ماه بنيهاشم و ماه حسين
وي قمر لشگر هفتاد و دو
تاج سرلشگر هفتاد و دو
ميروي و ميرود از دل قرار
ميروي و مانده زمين ذوالفقار
ميشكند پشتحسينت ولي
ميشوي اسرار علي منجلي»
بعد سخنها كه بدين سان گذشت
حضرت عباس هم از جان گذشت
شد دگر از دست، توان و شكيب
نصر منالله و فتح قريب
معركه ماند و علمي بيسوار
ناله و فرياد و غمي بيشمار
آب كه از مشك اباالفضل ريخت
آينه از اشك اباالفضل ريخت
آينهها جلوه ساقي شدند
هر چه شكستند اياغي شدند
گشت عدو باعث تكثير نور
كرد خدا باز به نوعي ظهور
دشت، پر از حضرت عباس شد
كرببلا مزرعه ياس شد
عطر شهادت همه جا را گرفت
دستخدا دستخدا را گرفت
شد ز كفم باز توان و شكيب
نصر منالله و فتح قريب
قطعهاي از شعر بلند عاشورايي امير عاملي
بازگشت به ابتدای مقاله ↑